Saturday, February 17, 2024

YMA Kumpuan - ram keh hnam humhalh hi

- Prof. Malsawmliana 


 YMA hian ‘Ram leh hnam humhalh’ hi kumpuan atan kum 14 zet kan puang tawh a, tunah kum hnih dang atan kan puang leh dawn a. YMA in kumpuan kan neih tawhah chuan kumpuan thupui atana kan hman ngun ber a ni.


Ngaia neih palh theih a ni

Kum 14 zet kumpuan atana hman tawh chu ngaia neih pawh awl tak tur a ni a. A tlangpuiin Branch YMA hruaitute hi a ngai, inthlak zen zen lo kan lo ni bawk nen, kumpuan a lo zawn rei ta bawk nen, ngai leh ngai intawksir a awl khawp ang. Heti zawnga thlir duh tan chuan hmalak peihawm tawh loh rawk khawpin ngaihtuahna a kal  thei ang. 


MAHSE, kan ram leh hnam hian nektu leh rawktu, eichhiat tum tu a nei reng a, a kum tel hian a nasa tial tial emaw tih tur a ni a. Kil tin atangin - ruihhlo, mipat hmeichhiatna, hlemhletna, natna hlauhawm hrang hrang, sakhaw kaihhnawih thil te, hnam inpumkhatna ti chhe thei thil te, ramri a nek chepna te leh thil dang ten min bei mek a. Hetiang a nih lai hian kan ram leh hnam hi ‘ ngaia neih san chi’ a ni lo. Ngaia neih hian inthlahdahna leh hmasawn lohna a ken tel miau avangin thil hlauhawm tak a ni.


Hmalakna ngelnghet neih a tul

Kan ram dinhmun en hian kumpuan thupui hi kumdangah pawh kan la hmang chho zel mai thei a. Tunah phei chuan kumpuan hi kum hnih chhung atan kan puang ta bawk a.Hetianga kan puan nawn awn awn a nih avang leh engtik hunah pawh kan ram mamawh a nih a avangin YMA te chuan kumpuan ah hmang kher lo mah ila ram leh hnam himna tur hi chu kan ngaihpawimawh berte zinga mi a ni reng dawn a.


Chuvangin hma kan laknaah hian kum hnih/khat chauh thlir lovin hma lam thui tak thlira hma lakna ruahmanna ( long term plan) kan duan a hun tawh niin a lang. Target/goal neia hmalakna duang turin inbuatsaih ila; entirnan, naupang / YMA Chhang te kan zirtir kawngah pawh tum khat chauh duh tawk lovin an hlawk pui leh nun pui theih ngeina tura hmachhawp siam thiam a tul hle. Chutiangin ruihhlo do leh HIV/ AIDS natna chungchanga hma kan laknaah te pawh mumal zawka hmachhawp siam a tul tawh bawk. A kum leha hruaitu thar ten an chhunzawm zel theih tur te ruahman thiam ila kan kumpuan hi a hlawhtling leh zual ang.


A tiha tih a tul tawh..

Zonunmawi kan inzirtir a, khawhar inah thahnemngai turin kan infuih thin bawk a. Tleirawl/rawlthar te pawh khawtlang chhiatni ah tlawmngai turin kan fuih reng bawk. Heng bakah hian a tih a tih ngai chi hi chu infuih mai lovin kan tih tir a tul tawh. 


Branch thenkhatin an tih tawh thin angin tleirawl te thlan laih ziritir te, hnathawh zirtir te, buh thlei zirtir, hnam lam zirtir etc.te hi kan kal pui chhoh zel a tul. Chutiang zelin tawngka a infuih hun kal pelin a taka ti tira fuih hun a ni ta. 


Ruihhlo do pawh awmze nei lehzual tur leh sawt zawka do dan ngaihtuah a ngai. Inzirtirna kal pui reng siin zirchianna neih a chumi mila hmalakna kal pui a tul, tlo zawk leh daih rei tur zawnga ruihhlo do pawh kal pui a tul tawh.


YMA hruaitu chu teirei peih mi a ni

YMA member leh hruaitu nihna tur pawimawh tak mai chu ‘teirei peih’ a ni. Teirei peih hian tluantling, ti mai mai lo, peih rei, a tawp thlenga tang fan fan, tlo tih te a kawk awm e. Chutiang mi chu ram leh hnam humhalh tura  he hnam hian a mamawh chu a ni. 


Intuaithar ang u le

Kum 14 zet kan puan tawh avangin kan khup a zawi deuh tawh a ni mai thei, kan thla e pawh a lo tliak tawh mai thei bawk e. Mahse mupui angin kan chakna siamthar leh ila kan ram leh hnam humhalh tur hian i intuaithar leh teh ang u. 


“Jerusalem kulh chu a chim rem rum tawh a, a kawngkhârte pawh a kâng asin; …..Jerusalem a ram tih te, a kawngkharte a kang tih te pawh in hria a; hawh u, sawichhiat kan nih tawh loh nan Jerusalem kulh chu I din leh ang u” 

( Nehemia)


Quality Education nei tura tan lak a tul ( thu sep sel te te)

- Prof. Malsawmliana 

Nikuma YMA Inkhawmpui, Biate a neih ah khan “ Quality Education a awm theihnan sawrkar in tun aia chak zawkin hma la rawh se” tiin kan rel a. Sawrkar tih turin rel mah ila YMA huangchhung atangin theihtawpin hma a la dawn bawk a ni.


Quality Education tih chu eng nge awmzia ni ta ang le? 

Zir sang satliah mai ni lo, thiamna leh hriatna tak tak nei, rintlak leh chhawr tlak thiamna neih hi quality education in a tum chu a ni mai awm e. 


Chumi qualitiy nei tur chuan engtin nge tan kan lak ang ? 

Zirlai hriat thiam leh a awmzia hriat a tul. A awmzia hre mumal lova by-heart ringawt hian thiamna tluantling min pe lo. An thiam a chhuah chuan Examna- ah an chhang tha viau a, a hnuah an theihnghilh leh mai a. An thiam a chhuah loh chuan chuti hlauh chu a ni. Chuvangin by-heart a that rualin a awmze hriat hi thiamna nghet neihna a ni.


Lehkha chhiar tam hian quality a siam. Zirlaibu bakah lehkhabu dang chhiar tam a tul. Hriatna leh thiamna min petu chu lehkha chhiar tam hi a ni e. Tunlaiah zirlaiten lehkhabu chhiar chu sawiloh an zirlai takngial pawh an chhiar peih lo, a aiah Phone an chhiar zawk thin. Hei hian thiamna a keng tel lo. Khawvela mi hlawhtling leh tul ber ber te hian lehkha an chhiar nasa, lehkha chhiar hi finna leh ngaihtuah thiamna pe tu, hriatna belhchhah tu a ni tih an hriat tlat avangin.


Lehkha zir nasat hi thiamna tak tak neihna a ni bawk. Zirlai ni si lehkha zir tha lo chu an hlawhtling ngai lovang. Nikhata darkar khat pawh lehkha zir peih lo hi an kat nuk mai thei e. 


Tum mumal neia lehkha an zir a ngai. Chumi atan chuan zirtirtu leh nu leh pa ten an kaihhruai a ngai thung. Anmahni chuan an ngaihtuah thiam lova, an talent neih dan leh an tui zawng, subject an thiam theih zawngte uluk taka zir a, an kalna awm kawng kawhhmuh a ngai.


Tumruhna leh beih hram hramna hi hlawhtlinna bul chu a ni. Hlawhtling tur chuan teirei peih mi nih a ngai. Rualelna neih a ngai bawk, zirlaiin midang elna leh tluk tumna a neih loh chuan hma a sawn thei lovang. 


Chutiangin a nunah Goal a neih loh chuan Tuifinriata Lawngleng kartu nei lo ang maiin thliin a chhemna lam apiangah a leng vel mai mai ang a, a tawpah a awprup thin. Tum ram nei a nun hman hi mihring nun ti hlutu a ni a, mihring quality siam tu a ni.




Friday, September 8, 2023

Siktui angin kan luang za leh ang


“Inthen thei kan ni lo aw ka unau, 

Eng vang kan thawnthu tui ang a rual theih loh hi?

I tello chuan ka nung thei lo, 

Nang pawh i tlei thei bik dawn em ni le?

Hmangaihna kutin min lo kuangkuah la, 

Siktui angin kan luang za leh ang.”


LS Mangboi Lhungdim chuan a ram chhan tuma theihtawp a chhuah laiin Kangvai hmunah Meitei silaimu in a deng fuh ta hlauh mai a; Shillong lamah enkawl turin Aizawl lam rawn pan pui a ni a, Aizawl hmuna lo dawngsawng turin YMA lam pawh an lo inbuatsaih vek a. Amaherawhchu a hliam a nat em avangin kawng lakah Songtal khua an thlenin “ Zofate inpumkhat a siktui anga luang za leh tura” ngaihtuahna sengtu chuan a khawvel hun a lo hmang ral ta a ni. 


Zo hnahthlak unaute zingah inpumkhatna a awm theihna turin a tlangau a, Chhinlung chhuak unau kan ni ti chung si a “ kan thawnthu tui ang a rual thei lo ” hian a ti lungngai a. Tumah hi inthen hranga mal tlat tur kan nih loh zia te sawiin pheikhai ruala tangho dial dial turin ban phar meuhin min sawm lawm lawm a ni.


" Hmangaihna thlifim lo leng vel la, 

Ka unau sam ang kan inthen kumkhua dawn em ni ?

Ka kohna kum khua rei tawhin ban pharin kan rawn pan che;

Min chhang let tawh dawn lo em ni?”


A chang chuan a beidawngin a lungngai a, “min chhang let tawh dawn lo em ni?” tiin beidawng tak si leh beisei nei tak siin Zo hnahthlak tlang hrang hranga awm te chu a auva. Kan chenna tlang a hrang a, min chim tu an hrang a, hemi avang hian kan hawi her leh rilru puthmang pawh a dan phah a. Kan inunauna pawh a ti dal hial tawh a, kan inmihran thui ta hle mai. 


Amaherawhchu chhungrilah erawh Chhinlung chhuak, chun khat hrin leh unau kan nihna erawh a bo lo. Chu rilru chu tunah hian chawh thawhin a awm mek a, tlang hrang hranga cheng ten kan Inpui lam kan hawi tan mek a nih hi.  Chu chu a ni LS Mangboi hian a thlir a ‘ siktui angin kan luang za leh ang’ ti a a  au chhuah tak ni. 


Unau inchem har mai hi hnam damkhawchhuah nan leh zalenna atan a pawi tih a hmu thiam a, chu chu  a rilru kap tu ber a ni. A chhehvel a thlir a, hawina lam apiangah ‘keini, nangni” tih vek a ni a, lung muangin a awm lo.


“ Kan lenna ram hi muanna a awm lo,

Kan khawvel ramah hmun nghet tur kan la nei hrih lo;

Bawih leh sal anga tang mekin zalenna kan la hmu lo,

Doral ang mai maw kan nih le”


Zofate zalenna ni a thlir a, mahse chu chu chhungril tuiekna leh inchemharna avangin thleng theiin a ngai rih lo. Chu chhungril ngetna avang chuan Zofate chu bawih leh sal dinhmuna dingin a hmu a, unau hmelhai a awm ta mai chuan a rilru a ti na a; Zofate zalenna ram lo thleng tur daltu niin a ngai.


Zofate kan dinchhuahna tur leh Raltiang kan kaina turin pen chhuak a ngaihtuahna seng turin a chipuite min auva, “hmanlai phengphehlep nupa ianga, engmah lova khawvela leng kawi mai mai”  lova hnam tana ngaihtuahna seng turin min duh a. Zofate zalenna atana theihtawp chhuah a tang za turin Zo hnahthlak unau zawng zawngte min sawm a ni. 

“ Hma tiang kan nun kawng tur hi,

Thlirin lo dawn kir leh hram rawh” tiin Chhinlung chhuak Zofate chu min au lawm lawm a nih hi. 


Inthen thei kan ni lo aw ka unau.


- Prof. Malsawmliana

(7.9.2023)

Thursday, June 1, 2023

Tlang sang leh phai tual te


Tlang sang leh phai tual te,

Ruam leh khawk rawk te; 

Phul hring leh thing lenbuang, 

Siamtu ropuina an tarlang. 


Chhum leh ruah, thlipui leh kawlphe

Khaw dur leh khawpui ri te;

Hringfa tan tihbaihawm chang awm mahse,

Siamtu ropuina tarlangtu an ni.


Nipui lo thaw in hringnun par a vul,

Fur khawhnawm ah hringnun a chul;

Chutin vangpui lo thaw in, sikni eng a mawi,

Siamtu khuarel a her dik e.


Chung leng leh hnuai leng,

Sirva hram thiam zawng te; 

Lung an rual za, 

Sismtu khuarel leilung ah. 


Ni 22.5.2023 ( Thawhtanni) hian Indigo thlawhnain Guwahati atangin Aizawlah ka thlawk chho a. Kan thlawhna chu vansanga a thlawh lai chuan tukverh atangin lei lam ka bih a.


Assam phai tual leh leilet pharh duai mai te, a karah lui a luang kawi ngiai ngiai te ka zuk hmu a. Tlang ram kan thleng a, tlang chhengchhe tak tak kara lui luang te chuan ngaihtuahna thui tak min neih tir a. 

Chutia hnuai thlir a leilung mawina ka hmuh lai chuan sir lehlam ka thlir leh a. 


A changin chhum chungah kan thlawk a, a changin chhum kan su bawk a. Heng thli leh ruah te, chhum leh kawlphe, khawpui ri te hi mihring tan harsatna thlen tu a nih chang awm thin mahse Siamtu ropuizia tarlangtu an nih zia te ngaihtuahnaah a lo lang bawk a. 


Chutianga ngaihtuahna ka kawm lai chuan he hla thu hi a lo lang a, thlawhna chhunga ka awm lai chuan ka ziak mawlh mawlh a, Lengpui thlawhna tumhmuna kan tum dawn chiahin ka ziak zo hman chiah chiah a. Hei hi chawhma lam dar 10:10 vel a ni awm e. 



Damna run mawitu lanu leng rualte

A mi leng ten an belh damna run,

Mawitu lanu leng rual te; 

Phei lai an vawr za lai,

Zaia chawi ka nuam e.


Sakhmel nui hiau parin, 

Seih min hlan e dam pui nan; 

Anka biah nem min hlan, 

Dam nan a tawk lua e. 


Hringmi ze tin lawina,

Damna run ni zel na’ng che;

Lanu leng rual phei lai vawrna, 

Hringmi leng damna run chu. 



Zankhat chu rinlawk loh deuhin ka chau ta deuh thut mai a, damdawiin kan pan a, min lo dahlut ta mai a. Ka inrin aiin ka lo chau chu niin zan thum lai mai Damdawiinah ka mu ta a. Damdawiina ka awm lai hian thil chi hrang hrang ka tawng a, ka awmna ward hi a thar leh damlo awmloh lai tak a nih avangin kan thawl hle a. Min viltu Nurse te pawhin min vil hneh ngiang mai.


Ni hnihnaah room danga awm te an rawn sawn lut a, na deuh leh na lo deuh te nen kan ri ta nuai nuai mai a. Thenkhat na buai avanga ven reng ngai te, thenkhat chau deuh buaipui ngai reng te, thenkhat nuih ti za deuh te an awm laiin ek chhuak chhen te pawh an awm bawk a. Chung zawng zawng karah chuan min viltu Nurse te chuan buai map lo leh phili miah lovin a nih ang tur diak diak hian damlo hrang hrangte chu hneh takin min vil reng a. Kei a damtha deuh ber ka lo ni bawk a, buaipui ngaiin ka awm lo bawk nen an che vel chu ka thlir nileng deuh thak mai.


Nurse fel tak tak, engtik lai pawha hmel hlim pu reng mai leh engmah tih hreh nei miah lo bula awm chu a hahdamthlakin kan dam phah sawng sawngin ka hria. Zan lamah nise zankhuain min vil a, kan nawmloh hlauvin min ngaihtuah reng a, an hna leh tihtur reng ni mahse inpekna a tel tlat mai kha a ropui ka ti a. 


Damdawiina ka awm laia ngaihtuahna leng vel chu ka chhuah hnuah heti hian ka han dah ve rawih ta rawih a ni. ( 30.05.2023)

Wednesday, March 8, 2023

THU LEH HLA HUANGA LEMCHAN DINHMUN LEH PAWIMAWHNA

-         Prof. Malsawmliana

Department of History

Govt. T. Romana College

 

 

 Tun \umah hian ‘Thu leh hla huanga lemchan dinhmun leh pawimawhna’ tih thu kan sawi dawn a, kum 2020-ah khan ‘Mizo lemchan tobul leh hma a sawn dan’ tih kan lo sawi tawh a. A thupui hi lemchan (drama) lam ve ve a ni na in kum kalta lama kan sawi kha chu Mizo lemchan \obul leh a hmasawn dan lam hrutna a ni a, Mizo literature lam kan hrut ngawr ngawr a. Tun \umah erawh hi chuan Mizo bik a ni chuang lova, thu leh hla khawvela lemchan (Drama) dinhmun leh a pawimawhna te, hlutna te leh a \angkaina emaw te kan hrut ve thung dawn a ni. A huang pawh a zau khawp mai.

A hmasa in Lemchan (drama/play) chungchang hi sawifiah hmasa ila a \ha awm e. Drama tih hi Greek \awng ‘dran’ a\anga lakchhuah a ni a, a awmzia chu ‘ a tih a tih’ emaw ‘chan chhuah’ tihna emaw a ni a. Dr H. Laldinmawia’n a lehlin danah chuan ‘Drama chu thawnthu, a taka chan chhuah hi a ni a, Mizo \awnga ‘lemchan’ tia kan dah hian a  phawk chhuak chiang hle a ni’ a ti. (H. Laldinmawia, Literature Lamtluanga, p.146)

Lemchan hi a \obulah chuan  Greek ho chin chhuah ni a ngaih a ni a, kum zabi 5-na lai vela an lo chin \an niin an sawi. Greek ho hi finnaah an sang a, khawvela hnam fing hmasa an ni a, an thu leh hla te hi tun thlenga zir tlak leh finna pai an la ni zel a ni. Greel lemchan ziak thiam, Aeschylus –a lemchan thawnthu ziak (historical play) ‘The Persian’ tih chu tunlai thlenga lemchan (drama) kan hmuh theih upa ber a ngaih a ni a, kum BC 472-a a ziak a ni. Tun thleng hian he lemchan hi sap\awngin mi tam takin an letling tawh nghe nghe a ni.

Lemchan hi chi hrang pathum-ah hlawm lian deuh deuhin an \hen a, chungte chu – Tragedy, Commedy leh Tragi-Comedy te a ni. (H. Laldinmawia, Literature Lamtluanga, p.171)

Tragedi chu thawnthu, a tawp lama lugngaihna a khar hi a ni mai a, hei aia hrilhfiahna thuk zawk pawh a awm awm e. Commedy tih erawh chu hlimna a thawnthu khar hi a ni mai bawk a, mi en tra lemchan a nih chuan a en tute hlim deuh leh hahdam deuhin an awm thei \hin a ni. Tragi-Commedy erawh chu a awlsam zawngin ‘lungngaihna leh hlimna inpawlh lemchan’ tiin an sawi leh mai a. Heng hlawm lian pathum hnuaiah \heuh hian chi hrang hrang in an \hen darh leh a, sawi sen pawh a ni awm lo ve. Chutihrualin heng hlawm lian pathum kan sawi tak te hi lemchan chungchangah chuan  khaikhawmtu tak tak an ni.

Litearture huangchhungah chuan lemchan hian hmun a awh zau em em a. Literature hi hlawm thum lian pui puiin an \hen a. Chungte chu – Hla/hlahril (poetry), Lemchan (Drama) leh Thu /thuziak (Prose) te an ni a. (H. Laldinmawia, Literature Lamtluanga, p.19) Lemchan hi hlawm dang pahnih – Thuziak (Prose) leh hla (Poetry) te ai chuan tunhma a\angin mipuiin an hlut niin a lang a, a chhan chu mipui hmuha chan chhuah \hin a nih vang a ni. A changtu ten an thiam phei chuan thlirtute mit a titlaiin a thawnthu in nasa takin nghawng a nei thei a ni. Hemi anih avang hian lemchan hi kan thil duh zawng chanchhuahnan leh thehdarh nan a \angkai em em a ni. Chutihrualin lemchan hi thuziak tluang hmanga ziah theih a nih rualin hla thu(poetry) hmanga ziah theih a ni bawk a. Chuvang chuan lemchan hi a chang chuan Prose huangah emaw Poetry huangah te pawh an lo dah \hin.

Literature huanga Thuziak (Prose) chh<ngah hian thawnthu (Novel) te pawh a awm a, thawnthu hi chu a nih angin a awm tawp a, miin an chhiar tura phuah a, chhawp sak a ni deuh mai a. Lemchan (Drama) ah chuan thawnthu kha mipui hma a chan chhuah theih tura duan a ni a, pho lan a ni zawk \hin.

Lemchan hian thil chi hrang hrang a fawmkhawm hnem hle a, hei hi literature \huang dangte aia a danglamna a ni. Lemchan chu chhiar theih a ni a, chan theih a ni bawk a. Chubakah mipui hmuha an chan pheih chuan mit a hmuh theih a ni a, ngaihthlak theih a ni leh zel bawk a. Hetiang a nih avang hian mite rilruah a thawk na bik a ni.

 

Mizorama lemchan thawnthu \obul leh hmasawn chhoh dan tawi te in han tarlang ila a \ha awm e.

Lemchan hi Mizote zingah chuan thil thar leh kan la chin ngai loh a ni a. Mizorama Zosap Missionary an rawn luh a, zirna sikul an kal pui hnuah Mizo zingah ziak leh chhiar thiam an lo pung chho zel a. Mizo thu leh hla pawhin nasa takin hma a sawn phah a. Hla phuah miin Mizo lengkhawm thlukin Pathian hla an phuah a, Zosapte pawhin an phuah a, an letling bawk a. Chanchinbu a chhuak bawk a, hei hian nasa takin Mizo thu leh hla hmasawnna leh \hanlennaah a thawhhlawk hle a ni.

Mizorama lemchan kan hriat hmasak ber chu kum 1912 Krismas zanah Aizawla Thakthing tlanga Zawlbuk-ah  Pu Zosaphluia hovin nu leh pa leh \halai ten lem an chang a. Hetah hian lemchan chi hrang hrang - Sap mikhual leh tawnglettu, Krisma hre leh hre lo, Kristian leh Kristian lo inbiakna, Sap putar leh Mosolman putar lem inbiakna, Khasi dialogue, Mizo leh vai inthuam dan sawiselsakna ve ve, Bawrhsap lem leh thuchhe neitu 2 leh Rahsi lemchang an chang a. Hei hi Lemchan chhuah hmasa ber a ni nghe nghe a ni. Hemi \um hian mipui pawh an \hahnem hle a, an sawi danin mi 600 vel an kalkhawm a ni awm e. ( B. Lalthangliana, Mizo Literature, 2005(2nd ed) p.157)

Heng lemchan te hi tu ziak nge kan hre lo na in lemchan \ha tak tak hmuh tur a awm hi a chhinchhiah tlak hle a ni. A kum leh zelah pawh Krismas zanah chuan lemchan hmanga intihhlimna hi Aizawlah chauh ni lovin thingtlangah pawh an ching chho ta zel a. Hmun thenkhatah phei chuan Biak Inah te hial an chang bawk.

Lemchan chungchang zirbingtu hmasa, Prof. Laltluangliana Khiangte chuan, kum 1912-1924 inkar hi lemchan zungkaih hun a ni e” tiin a sawi. (B. Lalthangliana, Mizo Literature, 2005(2nd ed) p.361) Harhna tum thumna (1919) in Biak In leh Kohhran huangchhunga lemchan chan \hin chu a nawr tawm ta a, hemi avang hian lemchan lam pawh a \han a \hut phah hle a ni.

Kum 1925 ah Ch. Pasena buatsaih “Heroda chawimawina” tih chu Aizawl Boys ME School ah an chhuah leh a, heta \ang hian lemchan chu a rawn par chho leh \an ta a ni. Chhinchhiah tlak tak chu, heng lemchan thawnthu ziaktute hian an ziak satliah ngawt lova, chan theih turin an siam a, mipui thlir turin hmun remchangah an chang \hin a ni. Engemaw tih pui hun leh YLA/YMA thiltihnaah te mipui kalkhawm tihhlimnan lemchan hi an chhuah fo \hin.

Mizo literature huanga lemchan \hanchhoh zel dan leh hmasawn zel dan erawh tun \umah hian kan sawi hman dawn lova. Kum 1925 chho a\ang hi chuan tibuaitu awm lovin lemchan hi a \hang chho ta zel a, ziaktu pawh an pung zel a, vawiin thlengin Mizo thu leh hlaah hum pawimawh tak a la luah ta zel a ni.

Chutihrualin lemchan thawnthu hi mipui hmuh tura chan a nih loh chuan a nih tur ang a ni pha lova, chhiar ringawt hi chuan a hlutna hi a pho lang chiam lo niin a lang.

Lemchan pawimawhna \henkhat han sawi leh dawn ta ila.

1.      Sap pachal, hla phuah thiam (Poet) leh thu ziak thiam lar tak, John Dryden chuan lemchan hi ‘mihring nunphung dik, tak tarlanna a nih avangin mite tihhlimna leh mite thil dik zirtir nan a pawimawh a ni’ tiin a sawi a. A hma lama kan sawi tawh angin Lemchan chu thawnthu, mi ten an lo thlir theih tura chan chhuah a ni a. A thawnthu kha eng hawi zawng pawhin a ziah theih a, tunlaiah phei chuan mite zirtirna tur thu \ha tak tak te an ziak a, chungte chu lemchangtu zei leh thiam tak tak ten an rawn chang a. Mipuite rilru a hneh hma a, inzirtirnan a \angkai em em a ni.

2.      Sap pachal, khawvela thuziak thiam lar hmingthang, William Shakespeare chuan ‘lemchan hi mihring ze dik tak tarlanna darthlalang a ni’ a ti. Thawnthu ziah hmangin mihring nun zia kha ziah a a ni a, hmanlaia an awm dan leh nunphung te, tunlai khawvel nunphung te an tarlang a. A tak ang thei berin an chang \hin a, Entirnan, naupangte pawh a inkhualtelem chang hian an nu leh pa lemah te an chang a, an nu te ^n dan leh an thil sawi \hin te, pa ber ruih dan te, chhungkua awm dan hrim hrim kha an zir \hin a. Chu lemchan a\ang chuan an chhungkaw nunphung kha chiang takin a lang a, an chhungkaw darthlalang \ha tak a ni. Chutiangin lemchan hi hring nun phochhuahna a nih avangin a pawimawh em em a, thu leh hla huanga hlawm lian dang ai chuan mihring nun a tarlang chiang ber niin sawi thin a ni-

3.      Lemchan hi a phuahtu hun lai mil zela phuah a nih avangin engemaw chen chu a phuah hunlai chanchin zirnan a \angkai \hin. Entirnan, Shakespeare-a lemchan tam tak hi a hunlaia khawtlang nun behchhana a ziak te an nih avangin hetih hun laia an khawtlang nun leh mipui mimir nun te thil tam tak a hriat theih a. History zir nan pawh a \angkai em em a ni.

4.      Lemchan thawnthu ziah hi thiam bik an awm a, thu leh hla thiam nazawngin an ziak thiam vek lova. Thu tluang (essay) ziah ngawt ai chuan a har deuh bawk a, a ngaihnawm leh hmuhnawm tur phei chuan ngaihtuahna hman nasat a ngai hle a ni. Kan sawi tawh angin a hun laia khawtlang nun leh mimir nun phung nena inmil te, an \awng tualleng hman dan te thlenga inmil tura ziah a ngaih avangin a ziaktu hian a ziah hma in heng zawng zawng hi a zir hmasak vek a ngai \hin a. Chuvangin lemchan thawnthu ziah hi a hautak a, thiam bik nih a ngai. Lemchan thawnthu ziaktu ten an themthiamna (artistic skill) an pholanna remchang a ni.

5.      Lemchan thawnthu te hian hma a sawn chho zel a, tunlaiah chuan mipui hma (theatre) a chan tura ziah aiin Film-a chan theih tura ziah a nih tak vek avang hian lemchan thawnthu ruangam leh a pianhmang pawh a danglam chho ta zel a. Tunlai khawvela mi lar leh hmingthang ber berte hi lemchang thiam (actor) te an ni vek mai. Nitin mai hian film \ha tak tak a chhuak reng a, an lar phahin an hausak phah em em a ni. Hengte hi lemchan vek a ni a, amaherawh chu Drama kan tih tak nen chuan a inhrang leh hret awm e.

 A tlangkawmna atana ka sawi duh chu, lemchan hi Thu leh hla (literature) huanga pawimawh berte zinga mi a nih piah lamah mihring nun tarlanna darthlalang a ni tel bawk a. History zirna atan thil pawimawh tak a ni bawk a. A tam zawk hi thawnthu phuahchawp mai nimahse ‘hun’ behchhana ziak a ni tlangpui a, a \hen phei chu hman lai thil thleng denchhena ziak (historical play) a ni bawk a. Hei hian chanchin hlui (history) zirnaah nasa takin a pui \hin a ni.

Lemchan hi zirtu \henkhat phei chuan Literature ze \huang zingah a chungnung ber niin an sawi nghe nghe a. Hetiang khawpa pawimawh leh literature ti hlutu a nih avang hian Mizo thu leh hla a \han zel theihnan leh a changtlun zel theihnan lemchan (drama) ziah lamah hian ziak miten \an i la thar zel ang u.

Ka lawm e.

 

( Ni 9.3.2023-ah AIR ah Record a ni) 

Sunday, February 12, 2023

Zoram Harh Rawh (AIDS natna a hluar zel e)

 

Prof. Malsawmliana


 Kum kaltaah khan YMA leh Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) chuan kan rama natna tihdam theihloh ni a ngaih HIV/AIDS lo hluar zel a kiam theihna turin beihpui thlak an \an a. Chu beihpui hmingah chuan “Zoram Harh Rawh” tih hi hman a ni. Chu beihpui chu tunah hian kal pui chhoh mek a ni a, natna tihdam theih loh AIDS in min run zel avang hian tha thlah lova beih reng a ngai reng a ni.

Sawrkar Report ah te leh Chanchinbu hrang hranga kan hmuh \hin angin tunhnaiah Mizoramah hian HIV/AIDS hi a hluarin a pung chak hle mai a. India ram state hrang hrangte nena khaikhin phei chuan kan state hi a sang ber zinga mi kan ni hial mai. Hetiang a nih avang hian Mizo mipuite hian bengsika kan ngaihtuah a, heti em em kan nih lohna tur hian hma kan lak a \ul. Kristian state tan phei chuan a zahthlak tel bawk.

“Zoram Harh Rawh” beihpui thlak mekah hian tlawmngai pawl leh Sawrkara a hmalatu te chauh ni lovin mimal, pawl, zirna in leh kohhran te pawhin kan tih theihna kawngah hma kan lak \heuh a pawimawh.

HIV/ AIDS dona kawngah hian awmze nei zawk leh hlawk zawka kal pui dan kan zawn thiam a \ul a, sum leh pai hmang vak si a hmalakna sawt vak si lo hi a awm theih a. Entirnan, tunhma in AIDS dona hmanrua atan Football leh infiamna dang Tournament te kan buatsaih hluai a, mahse a hlawk tum angin a hlawk \hin lo. Thalaiin AIDS lam aiin infiamna lam kha an rilruah an dah lian zawk \hin a. A sawngsawhlawt lem lo.

Engpawhnise, a pawimawh ber chu a kaina kawng hrang hrangte ti tlem tura inzirtir uar leh zual a \ul.

1. Kohhran huang chhungah Kristian chhungkua inzirtirna uar zawka kal pui a ngai a, Sakhuana kan lak thutak lehzual a \ul bawk. Kohhran hn hmala thei ber tur a ni bawk a, Sunday School a nei \ha a, theihtawp a chhuah a ngai. Kohhran \halaite zingah uar taka kal pui a \ul reng bawk.

2. Zirna In (Primary school a\anga University thleng) ah ruihhlo chungchang te, mipat hmeichhiatna chungchangte uar zawka kan sawi fo a ngai.

3. Tlawmngai pawl hrang hrang ten theihtawp kan chhuah a ngai a, a hma la thei tur ber kan nih avangin kan kutah thui tak a innghat. Khawtlang nun siam\hat kal pui mektu kan nih avangin kan mawhphurhna a lian hle.

4. Political Party te pawh hian hetiang lam inzirtirna hi kan nawhphurhnaah kan dah ve a \ha khawp mai. Thusawina hun leh hmun nei \ha ber, mipui pun khawm zing ber an nih avangin Political campaign an neihnaah hian \awngkam 2/1 in han sawi ve thin se, awmzia a awm ngei ang.

5. Pathian thu hriltu leh milar, zaithiam te hi a \angkai hlei hlei an ni a, anni hian theihtawp an chhuah a ngai bawk.

6. Mipui rilru sukthlek siam\hat (moral reform) hi a kan hmalakna tur pawimawh a ni bawk. Kan ngaihhlut zawng te hi kan siamrem hret hret a \ul mang e.

Mizorama HIV/AIDS kai zingah \halai kum 15-34 an \hahnem hle a, tunlaiah hian ruihhlo a\anga kai aiin Mipat hmeichhiatna a\anga inkai an \hahnem tawh zawk bawk a. Hemi in a lantir chu kan \halaite zingah mipat hmeichhiatna hman khawlohna a hluar hle tihna a ni a. Kohhranah report lut zel phei se chuan thunun tur an \hahnem ngawt ang le.

Ruihhlo pawh a hluar chho zel a, tunah hian tih tak zeta do chu YMA leh veng khaw tina tlawmngai pawl te hi an ni mai a, chu pawh voluntary vek a ni a. Sawrkar lamin indaih lo takin hma a la zel bawk a. Ruihhlo hi man sen loh a awm a, khawlaiah meng mang lova kal chhe chhe hmuh tur an tam a, ruang chhar a pung viau bawk. Tunhnaiah ruihhlo a hluar leh tak avang hian ruihhlo a\anga HIV/AIDS kai hi an pung thar leh an ti bawk.

Manganthlak khawpa HIV/AIDS in min run tak avang hian tumah bang thei kan awm lova, kan phek \an a ngai ta a nih hi. Kan \anrual chuan awmzia a nei ngei ang.

Zoram Harh Rawh.