Wednesday, October 7, 2026

Pipute huna hmeichhia te dinhmun

‘Pipute huna hmeichhia te dinhmun’ tih hi tunlaia hmeichhia te dinhmun leh an hmasawnna te nena khaikhin zawng pawhin sawi tur tam taka awm awm e. Amaherawhchu, chu lam chu kan sawi tum a ni lova, hmanlai kan pi leh pute huna Mizo hmeichhiate – khawtlang leh inchhungkhura an dinhmun tlangpui kan sawi chauh dawn a ni.

Heti zawng hian sawi dawn ta ila.

Mizo chhungkuaah chuan hmeichhia a lo pianin an \awngkam hman hmasak chu, ‘hei chu a hmel\ha em mai, Sial man tur a nih hi’ an ti \hin a. Chu chuan awmze thui tak a nei a, naute chu a lo \han lena a pasal nei rual a lo nih chuan Pasal \ha tak nei tura an duhsakna a nih rualin a man pawh to tak, Sial phu khawp a nih beiseina a ni. Chu chu hmeichhiate an thlir dan pakhat a ni. Sial chu pipute huna an ran vulh pui ber leh hausakna tehna atana an hman pakhat a ni bawk.

Mizo khawtlang nun hi ‘mipa lalna leh thuneihna’ (patriarchal society) a ni a, chhungkuaah pa ber chu thuneitu leh roreltu, engkima hmahruaitu a ni a. Chhungkaw thil inrochun kawngah pawh mipa fa zelah an inhlan chhawng \hin a ni. Chhungkuaah chuan mipa te chu an indah awl hle a, pa ber chauh ni lovin tlangvalte pawhin inchhungkhur sekrek khawih ilo thlengin khawih an tum lova. Chhungkuaa nu ber leh a fanu te mawhphurhna vek a ni. Mipa ten inchhungkhurah sekrek khawih an tum lo kan tih hian a khawtlangah mipa leh hmeichhia te tih tur thliar fel sa, ziak loh dan leh kalphung an lo neih avanga mawhphurhna nei sa an ni a.

Kan pipute hunah khan hmeichhe dinhmun hi a chhe hran lova, mipa ten an rap bet hran lo niin a lang. Mipa tih tur leh hmeichhe tih tur kha an thliar fel \ha em em a, an intihpawlh meuh lo. Mipa tih tur nia lang hmeichhia in a tih chuan mipa tan mualphona a nih rualin an inzah tawn em em \hin. Entirnan, hnathawhna hmanrua chher hriam leh ngaihtuah hi mipa mawhphurhna a ni a. Hmeichhia in loh theih loh avanga hmanraw chher hriam tir tura ‘Pum’ a kai chuan mipa lo awm ten an lo kian sawk sawk a, an tih tir hmasa ber \hin. Chutiangin, tui chawi pawh hmeichhe mawhphurhna a nih rualin loh theih loh avanga mipa in tui chawi tura tuikhur a kal chuan hmeichhia lo kal hmasa ten an thal hmasak tir zel \hin.

Ei rawngbawl, inchhung enkawl, thawmhnaw suk, tuichawi, thingphurh, buhden, vawk chaw chhum leh pek leh inchhungkhur kaihhnawih chetna dang zawng zawng chu hmeichhiate mawhphurhna vek a ni a. A hautak angreng khawp mai. mipain an tih pui ngai lova, mipa tih turah an ngai hek lo.

Heng bakah hian lo a fehnaah pawh an lawmte Mipa chaw fun te an phurh sak vek a, mipa chu hahdam takin an kal mai \hin a. Thingphurhnaah pawh mipa ten nula te an phurh pui pawhin hmeichhia ten an phurh zawh tawk an phur a, an hnungah tlangvalten an put zawh tawk an pu veleh mai a.

Heng bakah hian mutbu leh incheina hrang hrang, puan te, kawr te  leh thawmhnawm dang te chu hmeichhia in an ngaihtuah vek a, favang awllen lai ten puan an tah a, pawnpui an puah bawk a. Pasal an neih huna an chhawm turte thlengin an lo inbuatsaih lawk \hin. Eirawngbawlna Bel hrang hrang siam pawh hmeichhia te mawhphurhna  a ni bawk. Tlak lei \ha a\angin Hlum bel hrang hrang an siam a, chaw chhumna bel, bai bel. Zu bel leh mamawh dang atan Bel an siam a. Hetianga Bel an siam hi ‘vuak’ an ti a ni. Hengte hi hmeichhia ten an siam tlangpui a, mipate chuan a hmanraw lakkhawm kawngah an lo pui ve chauh zawk \hin.

Heng inchhung khura hmeichhia te chetna hrang hrang hi Mizo hmeichhiate khan an tih tur ve reng leh khawtlang leh chhungkaw kalphungah an ngai mai a, an phunnawi ngai reng reng lo. Mipa te ph<tna pawh an nei chuang lo. Hmeichhe che peih lo leh taima lo, inchhung tla bal lutuk chu hmeichhe tan mualphona a ni a.

Mipa te chu Ina inleng kawm a nih loh chuan len a ni mai a, a bik takin tlangval phei chu zan lamah inah an awm ngai lo. Nula rimin an chhuak a, Zawlbuk-ah an riak nghal \hin a. An tlangval chhung zawngin, Zawlbuk kai rual an nih a\angin Zawlbukah an riak a, nupui an neih hnu hun engemaw chen thlengin Zawlbukah an riak \hin. Inah an riak tlem hle a, In chu chaw einan leh mamawh lam nan an hmang a ni ber e. A karlakah khawhar in riahna tur a awm chuan an riak chhuak bawk a. Chhun lamah lo lamah hnathawkin an feh leh a. Ina awmna hun an nei mang lo.

Amaherawhchu, mipa ten mawhphurhna an nei ve an tih \hat loh chuan mipa tan mualphona a ni a, ‘pawn fen feng tlak’ hmuhin an hmu \hin. Inchhung tla bal lutuk thawm \hat ngai te, hnathawhna hmanraw chhe lutuk neih te hi mipa tan mualphona a ni a; khamkhawp thar zo lo nih pawh chuti tho. Mipa ten hna hram an thawk a, hmeichhia in hna awm nem zawk an thawk \hin a ni.

Chhungkaw rorelnaah pawh hmeichhia ten sawi an nei ngai mang lova, pa vekin ro a rel a, pa berin a tih tawh chu midangin an hnial ngai lo. Tawngkam chhehah pawh ‘Hmeichhe thu thu ni suh, chak sa sa ni suh’ te an ti a, ‘Hmeichhe finin tuikhur ral a kai lo’ te pawh an ti bawk \hin a. Hei hian hmeichhia te chhungkua leh khawtlang rorelnaah thu an neh vak loh zia a tarlang awm e. Chutihrualin Pa fing chuan chhungkua a awp khawm thiam a, chhungkua a hmeichhia te a kilkawi thiam hle a ni. Vantlang hmuhah chuan nupuite ngam tak nih an duh \heuhva, inchhungkhurah chuan mipa fing chuan nupuite thurawn an la thiam \hin.

Khawtlang rorelna hi Lal leh a khawnbawl Upa te rorelnaa kal an ni a. Hmeichhia an tel ve ngai lo. Mizo khawtlanga mi pawimawh an sawi \hinah pawh hmeichhia an tel ngai lo. Khawnbawl Upa leh Puithiam ah pawh hmeichhia an tel ngai lo. Chutihrualin Mizo lalte zingah hmeichhia engemaw zat an awm ve tho a, a fing ber ber an nih chang pawh a awm awm e. Mizo hmeichhia lalte zingah hian Denlung Lal Ropuiliani te, Sialsuk Lal, Darinpuii Sailo, Muallianpui lal Darbilhi Fanai, Ropuichawngi, Tuali Chenkual,  Dari, Darlalpuii, Liani, Roteii, Rochhingpuii, Thangtinluti, Mangcheri, Khupkhawthangi, Lalngurvungi, Tawkthluahi, Singtlemi, Vanhmingliani te leh midang an awm nual.(Hmeichhe dinhmun chungchang by Dr Lalzuia Colney).

An \awngkamah pawh ‘hmeichhe finin tuikhur ral a k^i lo’ an lo ti \hin a, hemi awmzia chu hmeichhia chu thupui hlapui vai ve chiam lo turah an dah a. Tuikhur piah lam thil – rammut, ramchhuah leh ram tuk rel velah pawh an telh ve ngai lova. Ngaihtuahna seng ve lo turah an ngai.

Amaherawhchu, hmeichhia lalte pawhin Khawnbawl upa leh rorel pui tur zingah hmeichhia an ruat ngai chuang lova, mipate nen ro an rel a ni ber e. |awngkamah pawh “Hmeichhe thu thu ni suh, Chakai sa sa ni suh” an ti a, hmeichhia thu chu awih enah an ngai lo ni mai thei e. Chutihrualin, mipa te hi pawn lamah chuan nupui ngam awm deuhin an awm a, mi hriat lohvaha chuan nupuite thu an awih leh thei viau a, “Thaibawih”  \awngkam te pawh a lo chhuak hial reng a. Mipa mahni mawhphurhna pawh hlen zo lo chu hmeichhia pawhin an ngaisang chuang hauh lo mai a, ‘hmeichhia ang mai, puanfen feng tlak i ni e” tiin an ti el ve \hin a ni.

Mizo hmeichhiate hian pasal an neihin an pasalte laka intulut pumhlum tura ngaih an ni a, chuvangin ro hran lo rel emaw a remchang lova, \awngkamah pawh ‘hmeichhia leh Chakai aiin sakhua an nei lo an lo ti \hin reng a ni. Pasalte awm dan ang ang kha an awm dan tur a ni mai. Hman lai chuan a hnam a hnama sakhaw nei an nih avangin, hmeichhia chuan pasal an neih reng rengin an pasal te sakhaw biak ang be ve mai tur leh an dawi sa pawh kil ve mai tur an nih avangain a hranpa a sakhaw nei tur an nih loh avangin ‘hmeichhia leh Chakaiin sakhua an nei lo” an lo ti \hin a ni. Hmeichhia te hian pasal an neihin an pasalte in lamah an tlangnel mai lo nge ni, an inthlahrung zawk, hun engemaw chen chu chaw pawh anmahni in lamah an ei \hin. James Dokhuma chuan, hmanlai Mizo khawtlang nuna tam em em chu, ‘nupui velh leh nupui intitau rau tlan inkoh hi’ a ni a ti a. Mipa zu ruiin in lamah chhuan lam ho te te ‘chawhmeh neih mang loh vang te’ hmanga nupuite hau leh kutthlak mai ching te an lo awm ve fo a. Chungah chuan nupuite thinrimin an in lamah an haw a, thenkhat chu in\hen hlen te pawh an awm bawk a. Tlan inkoh te hi a tam viau \hin a ni awm e. (James Dokhuma, Hmanlai Mizo Kalphung)

Pasal ten nupui ngam lo ‘thaibawi’ nih an hlauh em avangin an nupuite lakah chuan ‘pa’ takin an awm mai \hin a. Hetianga an nupuite tham lo leh an ngaihnep luih tlat nachhan chu, hmeichhia te chu mipa aiin an rilru a lo no zawk a, duat deuh chuan awm chin an hre lo mai zel a, chutiang anih chuan a hnu zelah mipa zawk kha an chungtlak ang tih an hlau \hin a. An \awngkamah pawh ‘hmeichhe vau loh leh vau vau loh chu an p^wng tual tual’ an lo ti \hin.

Awle, hmanlai hunah khan hmeichhiate dinhmun zawng zawng kan sawi seng lova, an dinhmun tlangpui kan han sawi ta a. ‘Chhura buh thlira’ han thlir thuak thuak chuan hmeichhia te dinhmun khan a hniam a, mipate pawhin an dah sang lo hle tih a lang a, hmusit erawh an hmusit lo. Inchhungkhur leh khawtlang rorelnaah mipa vekin ro an rel \hin avangin hmeichhiaten ‘sawi’ an nei ve thei lova, mahse mipate \awiawm leh lo puihbawm kha an mawhphurhna a ni thung. Chutihrualin mipa lak tlak loh, leh hmeichhe tan pawha innghahna tlak loh ni a lang chu hmeichhia te pawn an dah sang lo hle.

Pipute hun kha a ralmuang lova, khua leh khua inrun thut thut \hin an nih avangin mipa ten khaw venhim kawngah mawhphurhna an nei sang hle a, chuvangin hmeichhia te pawh mipa thla zar hnuaiah him taka awm thei ni a an inngaih avangin mipa lakah an pawng thei lo bawk.

Pipute hun laia Mizo Tlawmngaihna

 Kan pi leh pute hunah khan khawtlang nun a nuamin an inlungrual em em a. Chu khawtlang nun nuam tak siamtu chu Zonunmawi tlawmngaihna kha a ni a, tlawmngaihna in khawtlanga puih ngai leh dawmkan ngaite an khai chhuak a. Tlawmngaihna hmangin khawtlang mipuite chungah Val Upaten ro an rel a, Lal leh a Khawnbawlte rorelna thleng kher lovin khawtlang nun an siam a, zilh ngai an zilh a, chawimawi tlak te an chawimawi thin. Chung zawng zawng tehna chu tlawmngaihna a ni.

Khawtlang nuna tlawmngaihna an lan chhuah tir dan hrang hrangte leh tlawmngaihnain khawtlang nun a nghawng dan te sawi kan tum dawn a ni.

Khawtlangah chhiatna, mitthi an awmin lusun chhungte tana an tih theih tur zawng zawng an ti thin a. Khawhar in riah, thingphurh sak, tui chawi sak, mitthi ral leh len pui te chu tlawmngaia tih ngai vek a ni a. Mitthi an awma tlangvalte mawhphurhna hmasa ber chu Zualko kal a ni. Khualkhuaah an chhungte hrilh turin Zualko a kal a ngai thin a, tlangval tlawmngai ten a kal hmasa nih tumin tumah hrilh lovin an tlan nghal nal nal thin a. Hei hi tlawmngaihna atang chauh lo chuan tih mi a ni lo. A changin thurualpui an nei a, huaisen deuh chuan mahniin an kal mai thin a, zan rei pawh nise an tlan nghal mai thin. Zualko tlan hi Mizo tlawmngaihna kan sawi apianga kan sawi tel ngei ngei thin a ni. Tunlaiah erawh chuan chanchin inhrilhna tur hmanrua tha tak tak kan neih tak avangin a hranpa a zualko a tlan a ngai ta lo.

Nula te pawhin an tih tur ang ang te tlawmngaiin an lo ti ve zar zar a, khawhar chhungte thing phurh sak, tui chawi sak te pawh tlangvalte nen an mawhphurhnaah an dah a, an theih ang angin an tuam hlawm thin a ni.

Nula ten tlawmngaihna an lantir dan hi chi hrang hrang a awm a. Inchhung enkawl kawngah an nu leh pa te awl an tum ngar ngar a, awm hahdam hun reng an nei lo. Nula zel thel leh Pawnpui puah thei lo nih te kha an hlauh ber a ni a. Mipain inchhungah engmah an tih ve ngai loh avangin inchhungkhur enkawl chu hmeichhe kut vek a ni a. Fehnaah nise tlangvalte hmanrua tuthlawh leh chawfun te an phurh sak vek a, an lawmte puanbal te an suk sak a, a tet te an thui sak bawk a, chutiang khawp chuan Nula te mawhphurhna hi a rit a. Zan lamah nise hah an sawi thei lo, tlangval inleng an lo kawm a ngai a, chau deuh pawh nise hlim hmel an lo hmuh a ngai a, an len rei pawhin an meng tang tang thin. Tlangval an biak chhiat deuh chuan an chungah tlangvalho an thinrim leh thin bawk nen. Nulate tlawmngaihna kha a ropui tak zet a ni.

Tlawmngai sawi apianga hming langsar tak mai chu Taitesena kha a ni. Tumkhat chu an ram kalnaah Val Upa in  lung mam tha deuh mai, Lungtat atana \ha deuh tur hi a hmu a, “ hei chu Lungtat atan ka va awt ve aw” a ti a, a kal san leh mai a. Taitesena chuan a rukin a ak a, an haw hnuah “ hei i Lungtat tur” a ti a, a pe a. Val Upa chu a inthlahrung hle ni awm e. Tumkhat pawh an ramvahnaah zanriah an han kil dawn a, Val Upa in chhuna an kalnaa Tumbu an la lo kha a sawi chhuak a, “ lo la ila chawhmeh ah te han siam ila tha tur” a ti a. Chu chu tlangval tlawmngai Taitesena chuan a chhinchhiah kar a, zanah an mut rem hnuah Tumbu chu a la a, a bai hmin vek a, a mut san a. Zingah Tumbu bai tui tak an hmeh theih phah ta a ni. Tlawmngaihna hi fak hlawh beisei hauh lova midangte tana thil tha tih duhna a ni a. Midangte tana inpekna a ni. Miin an hmuh kher an duh lova, ngawi rengin mi hriat hlau em emin tlawmngaihna an lantir thin a ni.

Pipute hunah khan khawtlangah chhuanchham emaw lo lama khaichhuah ngai emaw an awm chuan khawtlangin hnatlangin an pui thin a. Bawrhsawmna leh harsatna dang avanga hlo thlo zo thei lo te, In sak leh thuam that ngaiah te, hmeithai puih ngai te khawtlangin hnatlangin an pui thin a. Hmeithai leh thawkmawh chhungkua te chu an ngaihven em em a, chutihrualin taima lo leh zel thel chhungkua erawh an ngai thei lo. Lal thenkhat phei chuan damlohna avanga ni lova thalai chhun lama hnathawk lova awm mai mai an hmu thei lo hle thin.

Mi bo emaw tuitla emaw, chhiatna dang avanga khawtlangin zawn ngai an neih chuan dan naranin an hmuh hma chu ni sarih chhung an zawng thin a. Khawtlangin an thawk chhuak thin. Tunlaiah pawh kan la chhunzawm zel a, a mawi ngawt mai.

Thian chhan thih ngama midang tana inpekna hi tlawmngaihna ze ropui tak pakhat a ni bawk. Pasaltha huaisen Khuangchera kha a hmingthanna chu ral lakah pawh tlan chhe ve lova thiante chhan nana huaisen taka bei a, thih chilh thak ngam a nihna kha a ni. Hei hian Mizo tlawmngaihna ze ropui tak a phawk chhuak ngei mai. Hmanlai chuan sapela ramchhuah nikhuaah thiante chhan ngai an awmin mahni nunna hial chan ngam khawpin an che chhuak thin. Chhan ngam lo erawh chu khawtlangin an dem thin. ‘Thian ten chhan tlak ka la awm e’ an tih lawm lawm chung pawha chhan ngam lo mipa chu pawnfen feng tlak niin an ngai.

 Ram chhuahnaah tlangval tlawmngaite chu a che berah an tang thin a, eirawngbawl, buk sual, tui chawi, thingfawm te hi midangin an tih khalh ang tih an hlau a, an phe dawr dawr thin. Thiante eirawngbawl sa ei kha zahthlakah an ngai a, zingah pawh thiante thawh hma in a  ruk te in an tho them them a, ei rawng an lo bawl zo diam thin. Chutiangah chuan tlangval tho tlaite khan zahthlak an ti a, a tuk zingah chuan midang thawh khalh tumin an insangmar ve tlat thin. Upate chu engmah an tih ve an phal lova, an awl tir zel thin. Thil insem tur a awm erawh chuan Upate an thlan hmasak tir a, tlangvalte chuan a hnuhnungah an la ve chauh thin.

Chaw kilhonaah pawh upate an zah thiam em em a, upa berin a bar hma chuan naupang lamin an bar khalh ngai lova; tlangval ten rei tak chaw an ei ngai lo bawk a, an bar zung zung a, an kham thuai zel. Mi viak tha leh midang kenna rilru pu chunga mahni inpek kha tlawmngai chhinchhiahna a ni.

 

Pipute huna an chin thin langsar deuh mai chu Mi zawn inchuh kha a ni. Khaw hranah Mitthi emaw damlo emaw zawn tur awm se, khaw thenawmten an khaw thlenga an rawn zawn kha an remti lova. Tlang an au tir a, a pa chhuakin an thawk a. An khaw daiah an lo hmuak a, lehlamin rawn zawn tlang an tum a, khaw neituten an lo phal lova. An khaw thleng rawka an rawn zawn kha khaw neitu tan mualphona a nih avangin lo lak sak an tum ngei ngei thin. An damlo emaw mitthi emaw zawn kha kawngsirah an mut tir a, khua leh khua thalaiho chu an inbuan ta thin a. Rei tawk fang an innuai hnuah an inhlan ta chauh thin. Hetianga Mi zawn inchuh hi a chang chuan inhuat zuinan te an hmang a, ‘Mi zawn tur awm leh se aw’ an ti chhar chhar thin a ni. Hei hi an tlawmngaihna avang a ni.

Heng tlawmngaihna hrang hrangah hian a bik takin tlangvalte an inel thin a, mi aia che hmasa nih an tum ngar ngar a. Zawlbukah pawh mutna an remah pawh a hmawr tawngah, awlsam taka chet nghal mai theihna turah an mu thin. Val Upa te pawhin tlangvalho che tla chu an thlir reng a, tlawmngai deuh leh zelthel deuh te an chhinchhiah a. Tlawmngai thlan chhuah chu Kut Ni ah emaw Zu inhonaah emaw ah chawimawina Nopui an hlan thin a, zelthel deuh te chu an zilh thin thung.

Tlawmngai tur chuan huaisen a ngai a, Pasaltha deuh nih te pawh a ngai. Pasalthate bawk hi a tlawmngai leh huaisen an ni. Tlangvalte chu inel reng rengin hun an hmang a, tlawmngai lo bik nih an hlau a; hahdam pawhin an awm hman lo ti ila kan sawi sual kher lovang. Khaw khatah Pasaltha huaisen leh tlawmngai an thahnem chuan Lal pawh an induh deuh larh thin a, khawtlang tan a thlamuanthlak hle thin a ni. Chuvangin Vap Upa te pawhin Pasaltha tlawmngai leh huaisen chher chhuah an tum ber thin.

Tlawmngaihnain khawtlang nunah hmun laili a chang a, khawtlang nun khalh ngiltu leh siamtu a ni. Nula tlangvalten tlawmngai lo bik nih an hlauh avangin chhiatni thatni-ah pawh an phe suau suau thin a. Chu chuan khawtlang inlungrualna leh thawhhona tha a thlen thin a ni. Tlawmngaihna hi Mizo hnam min khaikhawmtu a ni a, tun thlengin kan khawtlang nunah pawh tlawmngaihna avangin tanpui ngai kan pui a, tlawmngaihna avangin chhiatnaah kan pungkhawm a, tlawmngaihna avang bawkin tuarte kan tuarpui a, lawm te kan lawmpui thin a ni. Tlawmngaihna hi bo ta se, kan khawtlang nun hi a nuam lo ngawt ang a, inngaihsak lovin kan impel mai mai ang.

A tawp berah chuan, tlawmngaihna hi Mizoten kan ta ni a kan chhal, tu hnam mahin an neih ve lo niin kan sawi thin a. A awmzia hi a thuk a, sawifiah pawh a har hle a ni. Hnamdangin tlawmngaihna hi nei ve pawh nise, Mizo tlawmngaihna tak tak leh rilru puthmang hi chu an nei phak kher lovang.  

Hmanlai khawtlang nuna Pasalthate dinhmun

 Hmanlai kan pi leh pute hunah khan khawtlangah mi pawimawh tak tak an awm a. Khawtlang roreltu lu ber Lal leh amah puitu Khawnbawl Upate, sakhaw lam rawngbawltu leh inthawina serh leh sang khawihtu Puithiam leh Sadawt te, Ramhual leh Zalen te, Thirdeng te, Tlangau te; British lo luh hnuah Khawchhiar leh Zirtirtute an awm a. Anni bakah hian nula leh tlangval te kaihruaitu leh khawtlang nun kaihhruaitu Val Upa te an awm leh a. Heng khawtlanga mi pawimawhte bakah hian kawng engkima khawtlang mipuitute venghimtu, sa leh r^l hm^a zam ngai lo, Pasal\hate an awm leh bawk a.

Tun \umah hian chung Pasal\hate chu khawtlanga an dinhmun leh eng ang chiaha pawimawh nge an nih tih kan sawi dawn a ni.

Mizo Pasal\hate khan khawtlang rorelnaah mawhphurhna leh tih tur an nei ve lem lo a, inrelbawlna thila khawtlanga mi pawimawh te zingah chhiar tel an ni ngai lo bawk a. Chutihrualin Pasal\hate chu s^ leh r^l laka khawtlang humhimtu, Lal leh mipuite innghahna an ni thung. Khuain Pasal\ha a ngah chuan khawtlang an him a, an thla a muang \hin. Chuvangin Lal pawhin Pasal\ha a ngah theihnan \an a la a, khaw dang Pasal\hate pawh an khuaa pem turin an sawm hial \hin a ni. Pasal\ha ngah kha an tum ber a ni thin a, inchhuan nan ber an hmang bawk \hin. Chutihrualin Pasaltha ngah tur chuan Lal in a zir a ngai ve bawk a, a pasal\hate a tih \hat lohva a tihlungawiloh chuan an pem san daih thin bawk. Lal sual leh hrawn hrehawm khuaah pasaltha an awm thei ngai lo. Tin, khaw khata Thingserh sat ngam tlangval an \hahnem chuan ‘Lal khua leh tui chhan nan ka nun ka pe phal e’ ti an tam tihna a ni a, an thlamuang em em thin a ni.

An tawnah lal lai, Lalvung run lian pawhin;

Nghing zai reng rel lovin, Muangten ning zu an dawn nilen,

 

tiin he thu sawitu pawh hian a lo phuah tawh nge  nghe a ni.

         Luidung khawkrawk karah ral bei tura pasaltha, silai pu chunga an han sawt per thauh thauh leh ralthah thisen kai hniang chunga mahni khaw lam an han pan chhak chhak te chuan khawtlang mipuite thla a ti muang a. Chutiang mi chu Lal pawhin hmuhnawm a ti thin a, a uanna ber pawh a ni.

Sabual Lal, Lalburha kha pa fing leh rorel thiam tak a ni a, kum 1877-1883 chho vel khan Berhbialah In 1300 vel neiin a awm an ti. Hetih lai hian pasaltha pawh a ngah a, a ropui vanglai tak a ni awm e. An sawi dan chuan ‘archhiar kailawnah silai a hmang a, vawk chaw thlengah darkhuang a hmang’ an ti. A ropui khawp mai. Heti em em a a ropuina chhan hi Pasaltha huaisen engemaw zat a neih vang a ni. Heng zingah hian Pasaltha Khuangchera pawh a tel ve nghe nghe.

Nu leh pa zawng zawngin an fapa te chu an len huna Pasaltha ni vek turin an duh a. Chuvang chuan a ni naupangte an nih lai pawhin rallu an aih nikhuaah chempuia an sah tir \hin ni.

Naupangho infiamna pakhat ‘Sakei lem chan’ hian naupangte rilruah huaisenna leh tlawmngaihna nasa takin a tuh a, infuihna \ha tak a ni. ‘Sakei lema chang naupang chuan a k^wngah p<an a hr>ng a, a p<an hm^wr sei lam chu Sakei mei angin  a ngum zawnah a ti uai hnuang a, bawkvakin a kal a. Sakei tih danin naupangho awmkhawm chu an hriat loh hlanin a va zuan a, pakhat chu a zuan thlu a, daipawn lamah a hnuk sawn a. Tichuan a thiante chuan chhanchhuah tumin chem lem leh fei lemin an bei let a, an thianpa chu an chhanchhuak ta thin a ni.’ He infiamna hian a hunlaia pasaltha te nun chiang takin a pho lang a ni.

Hmanlai pipute khawtlang nuna Pasalthate pawimawhna tawi te te in han sawi hmasa ta ila:

1. Khawtlang venghimtu an ni. A hma lama kan sawi tawh angin Pasalthate kha sa leh ral laka khawtlang venghimtute an ni a. Kan pipute kha indo reng mai, khua leh khua inrun a indo thin an nih avangin leido nei reng rengin an khawsa a. An nun a ralmuang lova, khawiah pawh kal se inven reng a ngai. A hranpa in tunlai angin sipai an nei lova, khawtlang venghimtu te chu tlangval te leh Pasalthate kha an ni mai a. Chuvangin ral laka an him theihnan Pasalthate an pawimawh tak zet a ni.

2. Tlangvalte nun kaihhruaitu an ni. Mizo chhungkuaah chuan mipa a lo pianin “ mi huaisen, ral that tur” an ti a, hmeichhia a lo pian chuan “ se man tur” an ti \hin. Mipa fa chu a lo puitlin hunah tlangval huaisen, sa leh ral hma a zam lo turin an inchher thin a. Valupa leh Pasalthaten chung thalaite chu an fuih a, an chher a, huaisen leh tlawmngaih an zirtir thin. Tlangvalte  nih tum ber chu Pasaltha huaisen nih kha a ni.

3. Khawtlangah Pasaltha ramvachal an tam chuan ei tur an hniang hnar thin. Ral muan lai chuan Pasalthate hna ber chu lo lam hna bakah ramchhuah kha a ni mai a. Ramvachal te phei chuan sa an kap deuh reng mai a, Sa an nghei ngai meuh lo. Chutianga khawtlanga sa kap thei pasaltha an tam chuan an chhungkua mai ni lo, Lal leh khawnbawl te, khawtlangin an zar an lo zo ve thin a ni. Pasaltha ten an sa kah apiangah Lal chan pual ( a dar vei lam phawh hlawk) an hleh thin avangin Lal ten chawhmeh tui tha tha an hmeh theih phah a, chuvangin Pasaltha te kha be chhe thei an ni lo.

Mipui vantlangin eng angin nge Pasalthate an hmuh a, an en thin?

Pipute khawvelah khan Sakhua hi an dah pawimawh em em a, an nunphungah sakhuain hmun pawimawh ber a chang tiin a sawi theih awm e. Sakhaw biakna serh leh sang bakah an nitin nunphung leh thiltih khan an thih hnua an thlarau awm zel turah kawngro a sut avangin an nun pawh an fimkhur em em reng a ni.

Pasalthate chu an sakah leh an dam laia an khawsak dan a zirin an thih hnu thleng pawhin pialral kai tura ngaih an ni bawk. Chuvangin hmanlai Mizo khawtlang nuna pasalthate pawimawhna kha a thuk hle a ni. Mizo piputen an dam laia an tum ber leh an chak ber chu thih hnua a Pialral kai kha a ni a, chu thih hnu nun ngaihtuahna chuan an dam lai nun nasa takin a khawih a, a kaihruai kan ti thei awm e.

Sakhuana nena inzawm thilah hian Thangchhuah chi hnih a awm a, chungte chu In lama thangchhuah leh Ram lama thangchhhuah te an ni a. In lama thangchhuah tur hian Lal leh mi awm thei deuh chhungkua nih a ngai a, ei leh in te, ranvulh kawngah te hnianghnar a ngai. A khat tawkin khawtlang hrai a ngai deuh reng a, buhbala intodelh nih a ngai a, a hautak hle a ni. Ram lama thangchhuah tur erawh chuan Pasaltha huaisen, sa kap thei nih a ngai thung. Sa chi hrang hrang heng - Sakhi, Savawm, Sazuk chal, Sanghal, Sele, Rulngan leh Muvanlai te hi kah a ngai a. Mi nazawng tih mi a ni lo. Chuvangin ram lama thangchhhuah Pasalthate chu khawtlangin an ngaisang a, an chung en a, an chhuang bawk a ni.

Pasaltha ram chhuak hlawhtling takin an rawn haw a, dai pawn hmun remchangah bawhhla an han chham ut ut mai chu ropui tak a ni. A tuk zingah nula hovin chhuang takin Arkeziak nen an lo hmuak a, khawtlangin rallu an ai mup mup mai a. Hetianga ralthat, ai bawk chu khawtlangin an zah a, an ngaisang bawk a, an thlamuanpui bawk. Chuvangin a kalna apiangah chawimawi an hlawh a, zu hmunah phei chuan Nopui an dawm hmasa \hin. Chu ringawt pawh chu hlu tak a ni. Chutiang mi chu Saikuti’n a chawimawi thiam hle, hetiangin :

‘Laimi man la, tanchh^wn ka hlan ang che

Tualah leng la, lenrual su herin;

Nangmah hi maw lian khawpui chhan mihrang an hril chu,

Khawnlai dawn u, Tiau rala hnam len valte zawng chu.’

 

An lu ah ‘chh^wn’ an han tawn ngauh a, an kawtah ‘hranghrual’ leh ‘kawkvahai’ an han tlar tuar(h) mai te chu an induh larh mai a. An thinur nikhua a inhrosak na ber pawh ‘Ka lu chhawntual, ka ban ralsamkuai’ tih a ni. ‘Lo kiang rawh u, ka Chhawnin a tai ang che u” te pawh an ti \hin. An induh hle. Thli a thawt te hian an kawtah hranghrual te chu a in vaw ri \huau \huau a, chu chuan a ropuina a ti zual a, mipuite pawhin ropui an ti hle \hin a ni. Hetiang dinhmun thleng tur hian an bei nasa a, mutmu pawh tuah hman lovin khawtlang him nan an thawk a, thih huamin an nun an th^p tak meuh meuh a ni, chuvangin an chawimawina dawn hi inchhuan pui tham a ni reng a ni.

Pasalthate kha Mizo hnam ti ropuitute an ni:

Hnam tin hian an hnam chanchinah Pasal\ha te an nei deuh fur a, chung Pasalthate chu an hnam tana rohlu, kawng hrang hranga an hnam chhan tu leh an thlamuanna te an ni thin. Keini Mizo hnam te pawh hian kan Pasalthate  hun kha han chhui kir ila, anni kha awm ta lo se khawtlang nun a nuam lo ang a, kan hnam ropuina hi a nep phah sawt mai thei. Pasaltha chhuanvawr Khuangchera, Vanapa, Taitesena, Chawngbawla, Neuva, Chawngzika te leh mi dang tam tak te huaisenna kha khawvela hnam ropui Rom leh Greek Pasalthate huaisenna aiin a nep chuang hauh lo. Mizo te hnamdang laka min chawisang tu leh kan inchhuanna ber te zinga mi chu kan Pasalthate kha an ni tlat a ni. Chuvangin anni khan Mizo hnam ropuina an ni tak meuh a ni.

A tawp berah chuan, pipute huna khawtlang nunah Pasalthate kha mite entawn (role model) an ni a, tlangvalten nih ve an tum ber kha an ni. Khawtlang himna leh zahawmna kha an kutah a awm miau avangin Lal leh a khawnbawlte pawhin an thu an hnial meuh lo. Khaw danga an pem san daih kha an hlau zek zek zawk a ni. Chuvangin khawtlang inlungrualna leh inpumkhatna kawngah pawh Pasaltha te pawimawhna kha a thuk hle a ni.

Saturday, October 3, 2026

YMA tana mi hlu C. Vulluaia

 

Rambuai avanga YMA in hun thim a tawh hnua YMA din thar a nih theihna atana ngaihtuahna sengtu leh Central YMA in Pisa mumal a neih theihna tura sulsutu C. Vulluaia chuan kum 2026 Khuangchawi thla ni khat ni khan min her liam san ta. YMA khawvel a ngui ruai a ni ber e.

Pu C. Vulluaia hian kawng hrang hrangin Mizo mipuite hmelhriat a hlawh a, Politics ah phei chuan tum thum lai MLA lo ni tawhin Minister hial a lo ni tawh bawk a. Mizote zinga Solfa thiam hmasa, Zosap hnuaia zir leh College of Music London in Certificate a pek niin Mizo Zaipawl chanchinah sulhnu langsar a hnut chhiah a; chanchinbumi a ni bawk a. Dan hre mi a ni bawk. Mizote hmasawnna tur hian a phak tawkah ngaihtuahna a seng nasa a, hnam tan pa chhuanawm tak te zinga mi a ni.

Kum 1965-1968 chhung khan Mizoram buai avangin Central YMA pawh a kal hlei thei lova, member pum huap inkhawmpui ( General Conference) pawh an nei hlei thei lova, hruaitu pawh inthlan theih a ni lo bawk nen. Hemi kum 4 chhung hian hruaitu ngai ten an hruai tluan ta a. Kum 1969 ah hruaitu thlan that a ni a, Pu C. Vulluaia chu Finance Secretary atan thlan a ni a, anni hunah pawh rambuai avangin duh angin thil a kal tluang thei bik lo nge ni, kum 1969 - 1971 chhung hian hruaitu ngai ten an hruai tluan leh bawk.

YMA hi mimal emaw in an duh anga an kaihhruai pawl ni lovin huhovin a kaihhruai pawl a ni a. Thu ngaihtuah tur reng reng hi Committee in a ngaihtuah a, an rel ang angin YMA chu a kal mai thin a.

Tun tuma Pu C. Vulluaia’n YMA tana a lo beih ve tawhna te tarlan kan tumah pawh hian hruaituten an rel ang zela hma a lakna leh YMA tana mimalin ngaihtuahna a lo sen tawhnate tarlan kan tum dawn a ni.

Central YMA in Pisa nghet a neihna tura sulsutu  :

A hma lam atang tawhin YMA General Conference ah YMA Pisa nghet neih an lo rel tawh thin a, a hlawhtling hlei thei lova. Kum 1972 Conference ah chuan Pisa nghet leh thawktu nghet neih an rel leh a. Hetihlai hian Pu C. Vulluaia hi Assistant Secretary a lo ni tawh a, Nehru Yuvak Kendra ( NYK) ah Youth Coordinator hna a chelh mek bawk a. NYK hian Aizawl Theatre Hall ( tuna Vanapa Hall) chungah Office an nei a, an hotupa CYMA Assistant Secretary a lo ni bawk nen remchang deuhin NYK Office a pindan pakhat chu Central YMA Pisa atan a ruahman ta a. Tichuan Central YMA in Pisa nghet a neih ve theih phah ta a ni. Chumai ni lovin, Pu Vula hian hun engemaw chen chu CYMA Pisa a thawktu hlawh chanve a tum sak nghe nghe a ni. CYMA Pisa a thawktu nghet atan Pu H. Zoliana lak a ni a, May, 1973 ah a thawk tan. Theatre Hall-a NYK Office behchhana kum 4 vel lai an awm hnuin vanduaithlak takin May 17,1977 ah thliin an office chu a nuai chhia a. MacDonald Hill-a Pu Lalchungnunga Inah NYK Office chu an sawn a, CYMA Pisa pawh a keng tel ta zel a. Hemi hnuah Vanapa Hall hnuaiah insawn lehin April 4, 1992 ah tuna Central YMA Office, Tuikhuahtlangah hian sawn a ni ta a ni.

YMA History ziaktu Pu C. Vanlallawma chuan heti hian a ziak a, “ Hetia Office a nei hi YMA chuan a hahpui lem lo. Sorkar lamah Pu C. Vulluaia’n tan a la a, Central Sorkar Social Welfare Department atangin Pisa enkawlna tur a hai chhuak a, 1974 atanga 1984 thleng khan Central Sorkarin a rawn enkawl a. Kum 1985 atanga tun thleng (1996) hian Mizoram Sorkarin YMA Pisa hi a enkawl ve ta thung a ni. Thawktute hlawh chungchangah Sorkar puihna avangin YMA ko a zang deuh ngei a, Pisa sak lai erawh hi chu YMA in a hah pui hle.” tiin a ziak. ( YMA History 1935-1996, p.57)

YMA in Pisa nghet a neih hnuah thawktu te kha ‘ YMA Worker’ tih an ni a. Sawrkar hna hming LDA/LDC han tih ve mai awm tak kha a ni a, mahse Zoram puma YMA member singthum chuang zet tana thawktu tur a nih avangin “ YMA Worker” tih kha a mawi kan ti a, kan hmang zui ta a ni a ti.

YMA Chanchinbu bul tan tu :

Tunhmain YMA hian a hranpain chanchinbu a nei lem lova. Kristian Tlangau Bu ah te, MZP Chanchinbuah te leh mimal chanchinbuah te a bet ve mai thin a. Hetianga midang chanchinbua beh reng hi a lo remchang reng thei bik lova, kum

1971 a YMA General Conference chuan YMA Chanchinbu chhuah an rel a, chumi bawhzui chuan Central Executive Committee chuan ruahmanna siam turin One Man Commission dinin Pu C. Vulluaia an ruat a. Ruahmanna a siam chu :

i) Chanchinbu chu October 1973 atangin chhuah nise,

ii) Khawl - Press a chhut ngei nise

iii) A hmingah YMA Chanchinbu tih nise

iv) Pu C. Vulluaia leh Pu H. Zoliana’n bul tum se

v) Thla tin chhuah nise

He a ruahmanna hi August 25, 1973 a CEC thukhawm chuan a pawm a, chumi ang chuan October, 1973 atangin YMA Chanchinbu chu chhuah a ni ta a, amah C. Vulluaia chu Editor hmasa ber niin kum 1976 December thleng Editor ah a tang a ni. Hetih lai hian Central YMA ah hian General Secretary a ni bawk. Tun thlengin YMA Chanchinbu hi thlatinin a la chhuak ta zel a ni. A ruahmanna siam anga kal a nih avangin a hming “ YMA Chanchinbu” pawh hi ama phuah tih tur a ni ngei ang.

 

YMA Life member 2-na :

Kum 1973 June ah YMA Life Member nih theihna dan siam thar a ni a, Life membership fee pawh Rs.25/- bituk a ni. A thihni a a chanchin an ziahnaah Pu Vula hi “ YMA Life Member rawt chhuaktu” tiin ziak a ni a. An rel kuma YMA General Conference a an khuallian, Pu PB Nikhuma Minister chu Life member hmasa ber an nih tir a June 11, 1973 ah ziah luh a ni a, Pu C. Vulluaia hi a pahnihna niin ni 20.06.1973 ah a inziak lut.

Man a tawk….

Rambuai lai a nih avangin mipuite lakah Sipai te an inluling nasa thin a, pawisawilo kutthlak chingte pawh an awm bawk a. Ni 18.10.1974 zanah Pu C. Vulluaia, Central YMA General Secretary chu a chenna inah man a ni a. Ani bakah hian midang te pawh an man bawk a. A tukah an chhuah leh mai a. Mahse hetianga mipui ti thlabar zawnga chetna duhlohna leh an mi man te chhuah tura ngenna atan CYMA, MZP leh AMSF ten Joint meeting neiin ni 23.11.1974 ah Aizawl khawpui chhungah kawng an zawh a. Central YMA President Pu Lalnuntluanga’n Prime Minister hnenah lehkha a thawn nghe nghe a ni.  [C. Lalropuia, YMA Chanchin, 1985, pp.54-55]

Sub - Hqrs YMA Lunglei dinna kawngah….

Central YMA Committee in a rel angin Lunglei ah Sub - Hqrs YMA din dan tur ngaihtuahin Pu C. Vulluaia chu General Secretary a nih angin November 22, 1973 ah an tir phei a. Hemi tum hian ‘Adhoc’ in Sub Hqrs YMA chu an din ta a, hruaitute pawh an inruat nghal bawk a. A kum leh YMA Day, June 15, 1974 ah Sub- Hqrs YMA, Lunglei chu hawn a ni ta a, a hawnnaah pawh hian Central YMA atangin amah bawk a va tel leh nghe nghe a ni.

YMA Emblem chungchang :

A thih ni a a chanchin ziahnaah, “ YMA Emblem hi a kutchhuak a ni a, Central YMA hmun humhalhtu leh ramri kham fel tu” tiin ziak a ni a. Kum 1972 ah YMA Emblem atan rawtna khawn a ni a, lawmman atan Rs.300/- an phal bawk a. Mi engemawzat in an duang a, Engineer te pawh duang ve turin an sawm hial a. Pu Vula chuan, “ a tawpah chuan Duty a ka zin, Serchhip khuaah tuna kan nu ni ta te Inah ka cham muang a. Chutah chuan Emblem tuna kan hman tak hi ka thai chhuak ta a ni” tiin a sawi. [C. Vulluaia, YMA leh Kei, YMA Chanchinbu Ruby Jubilee Souvenir, 2013]

A bik takin Central YMA ah chuan General Secretary hi Office hmun thu leh lehkha lut leh chhuak te, inrelbawlna kawng engkima a khaipa a ni a. Pu Vula pawh hi ngaihtuahna seng mi a ni a, YMA inrelbawlnaah pawh hian langsar lem lo ah pawh hnuhma a nei nualin a rinawm.

Pu C. Vulluaia hian Central YMA Office Bearer mawhphurhna kum 9 zet [Finance Secretary 1969-1971, Assistant Secretary 1972-1973,  General Secretary : 1973 - 1977] a chelh chhung hian YMA kaltlanga ram leh hnam rawngbawlna kawngah a theihtawp tak meuh a chhuah a. Khatihlaia hruaitu a nih puite nen an thawhhona a tha bawk a, inlungrual takin rambuai avanga YMA chau tawh chu din thar leh hna an thawk a ni.  Mimal anga YMA tana a thawh hi sawi tur tam tak a awm a, a hruaitu nih pui tuna la dam te pawhin sawi tur an nei tam ngawt ang.

YMA tana mi hlu, kawng tam taka YMA tana sulsutu Pu C. Vulluaia kan hrereng ang a, a hmingah YMA a dai tawh lovang.

Heng thu tawi hmang hian YMA tana sulsutu Pu C. Vulluaia hi ka’n han thlah ang e.

Saturday, September 26, 2026

Leng lengin

“Leng leng lengin zawng thin mah la,

I tawng lo'ng e he lei chinah.”


Mi nawlpuiin kumthar lawmna ruai an theh fel tawh hun velah Damdawi In pakhatah chuan nula naupang lutuk tawh lo, hmai fang tha tak mai, hrisel tha se chuan nula hmeltha tak ni tur ruang hi bawisawm tu mumal pawh neilovin a mu bam mai a. A ruang hlawm tur a chhungte hnai vai han koh mai tur awm lova, amah ngaihvena a bul vela awm chhun te pawh a chhungte hnai ni lovin khawtlang hruaitu, tlawmngaia rawn ngaihven tute an ni mai a. 

Rei tawk fang chutianga buaipuitu leh a ruang lakna tur ber hriatlohva a awm hnuah thingtlang lama an pu, thisena inzawmna pawh hla deuh tawh tak chuan a ruang chu hlawmin an phur liam ta a. 

Kha nula khawngaihthlak tak mai khan a naupan lai atangin chanchin lungchhiatthlak tak mai a nei niin a lang a, chu chuan nasa takin a nun a tikhawlo a, nunkawng bumboh tak zawhin ruihhlo bawiah a lut a. Chu chuan tun dinhmun hi a thlen ta a ni. 

Chhungkaw hlim tak leh inlungrual tak, thenawm khawvengte pawhin an awh em em thin; tudang ngai lova mahni chhungkua chauh pawha inkawm hlim thei, nu leh pate thla zar hnuaiah faten tudang mah an ngaih loh chhungkua an ni a. Mahse chu hun chuan rei a awh lo kher mai. 


“Hmanah chuan in kan run in sumtualah,

Hraileng duh nen nau ang kan nui za;

Ami hraileng dang reng ngai lo ten,

Tuanna mual dang tur reng kan dawn lo.”

ti a hlim taka an hun hman laiin an hma lam hun an dawn phak lova, an fate engtin nge an la awm dawn tih an ngaihtuah phak hek lo.

Zan tin hian a fanu lo haw hun nghakin a thlir thin a, mahse hawn tik ni reng a nei thei lo. Tleirawl nun a hman fuh loh avangin a nun a hloh a, khawlai chu a ‘permanent address’ a ni ta ber mai a. Ruihhlo a hmuh theihna turin pawi sak reng a nei tawh lova, a rem rem a bawh huam huam a ni ber mai. 

Tunah chuan Aizawl Lei hnuai te hi haw na tur hre lo leh haw duh tawh lo te riahkhawmna hmunah a chang ta. Hei mai ni lovin Dai kila In ruakah te, Thlamah te an riak khawm ta zel a. Ei leh In tur mumal pawh nei lovin ruihhlo bak an ngaihtuah lo a. An nun danin a zir miau loh avangin mahni ina haw an hreh a, haw pawh nise an chhung ten an lo dawn sawn duh loh an rin avanga haw ngam tawh lo te; belh tur mumal nei lo te an ni nawk mai. Ruihhlo avanga an nun hrehawm zia leh nunphung pangngaia let leh tura an harsat zia hi hriat chian chuan an khawngaihthlak tak zet. 

Thenkhat chu an chhung ten an thlakhlelh leh ngaih ngawih ngawih, ruih tur an zawn avanga haw duh tawh lo te an ni  bawk a. An chhung te, nu leh pa ten tuktin zan tina kawngka biang vuana an lo haw hun nghaka an thlir ngawih ngawih te an ni bawk. “ Ka hrai duh lai, lam ang lo let rawh” tiin an au lawm lawm mai a ni. 


“Tunah erawh khawvel parmawiin,

Ka hrai duhlai chawnbanah an kai;

I chan tur reng ka dawn sei ngam lo,

Ka hrai duhlai lam ang lo let rawh.”

Pathian thu in, “….i naupan lai khân i taiah i inhrêng a, i duhna apiangah i kal ṭhîn a; nimahsela, i upat hunah chuan i kutte i phar ang a, mi dangin an hrênsak ang chia, i duh lohna lamah an kai ang che,” ( Johana 21:18) a tih angin  ruihhlo in an nun a kaihruai tawh a, a duh na naah a kai kual tawh a; ruihhlo an hmuh theihna a nih phawt chuan nileng zankhuain an tei kual peih a. “Khawvel parmawina chuan an chawn banah a kai a” anmahni thu in an awm thei tawh lo.

Tukkhat chu Central YMA, Police leh Excise & Narcotics Department ten Aizawl khawpui chhunga ruihhlo ngaite a vai khawm a. An man khawm tam zawk chu khawi lai hmun vela lo riak ta mai mai te, kawngsira lo mu mai mai te, mu lova tei tlaivar mai mai te an ni hlawm a. An hmel a dawl dangin an han zawr hlawm khawp a. Chaw kham khawp an hmu lo tih a hriat a, an chau ngiai mai a, thenkhat chu an muthlu lawp lawp mai bawk a.  Han en reng reng pawhin an dawl dang a, taksa hrisel tak an ni lo tih a hriat reng mai. An chhung ten an ngaihtuah em em leh damin an hmu leh ang em tih tur te an ni nawk awm e. Thenkhat chu haw duh pawh nise haw na mai tur nei lo leh an chhung ten an lo pawm duh tawh loh tur te an ni bawk ang. A hnu lawkah an zinga nula pakhat chu a dam lo a, damdawiinah a boral ta nghe nghe a. A ruang la tur chhungte pawh zawn fe an ngai. 


“Ka hrai duhlai ka enchim loh te,

Khawiah chuan laikhum zal thin che maw?

I chun leh zua iang reng hmangaihtu,

Van hnuai he lei chinah an awm lo.”

Chhungkaw engemawzat fate ruihhlo ngaih avangin an rum a, an mangang tak zet. An faten In lama haw an tum tawh loh avangin leh haw nachang an hriat tawh loh avangin nu leh pa te chu “damlai lusun” an nih phah a. Hlim ni hmel an hmu thei tawh lo. 

Kum 4/5 vel kal taah khan tumkhat chu, zan rei deuh tawhah hian Central YMA ruihhlo dona hmun pui, CADS Zawlbuk atangin ka haw a. Kan hruaituten nu pakhat, a hna atanga pension tawh, CADS Zawlbuka lo thu ve reng chu phur haw nghal turin min ti a. Ka phur haw ta a. “ Eng vanga Ruihhlo Dona hmuna lo kal ve nge a nih” tih ka zawha min chhanna chuan beng a verh tak zet. “ A tupa ruihhlo ngai, nitina ruih tur zawnga tei kual thin chu a chetsual mai a hlauh thin avangin Inah awm tawp se, a ruih tur hi ngaihtuah sak mai ila a ti a. Chutianga a tupa ruih tur a lo ngaihtuah sak thin avanga ruihhlo dotu pawl ten a kut atanga ruihhlo an man sak” a lo ni a. A duh reng vang ni lova a tupa a ngaihtuah em avanga chutiang thila inhnamhnawih ta chu a ni. A khawngaihthlak khawp mai. Kum a lo kal leh ta deuh a, tun hnaiah erawh chuan hetianga fate, tute ruihhlo tih tur ngaihtuah pui leh hlep neia lo zuar ta te hi hriattur an thahnem ta hle mai. Thil mak pawh a ni tawh lo awm e. 

Nu pakhatin a sawi dan chuan, “ zanah hian ka fapa hi khawiah nge a awm ang, khawilaiah emaw a lo tlu hlum der mai ang em? ei tur nei lovin a lo chau der mai ang em? Ngaihtuahna hi a kal thui thin khawp mai. Phone lo ri se phawk hru in thin phu dup dupin lak a ngai a….” tiin a fapa avanga a hun hman hrehawm thin zia a sawi. 


“Lungdamte a zanmu chhin a har,

Thinlai rukah aiang i cham reng;

Hringnun sual maw kar min lo dan le,

I chun leh zua nau ang kan tap e.”

Mizoram chhunga ruihhlo ngaite enkawlna Home hrang hrangah hian haw na tur pawh nei tawh chuang lo, Home atangin chhuak pawh nise khawi lam nge pan tur hre lo hi engzat tak awm ang maw?

Mizoramah hian ruihhlo leh a kaihhnawih avanga harsatna tawk te enkawlna Home/Centre hi 48 a awm a. Naupang humsual daite enkawlna leh fahrah enkawlna  hi 67 a awm bawk a, chungte chu - Specialized Adoption Agency (13),  Observation Home (12), Special Home (2), Place of Safety (1) leh Children's Home (39) te. Henga naupang enkawl zinga a tam zawkte hi nu leh pa ten an enkawl theih loh avang te, ruihhlo leh thildangin a tih buai avanga chhungkaw inrelbawlna mumal lo atanga awm te an ni.  Ruihhlo hian mihring nun a ti chhia mai ni lovin chhungkua a ti then a, khawtlang nun a nghawng bawk a, a rapthlak tak zet a ni. 

He khawvelah hian hlimna zawngin leng vel thin mah ila, nu leh pa, u leh nau, chhhungkua kal sanin nun hlimna tur zawng mahila, engtikahmah kan hmu dawn lo. Nu leh pa te anga hmangaihtu hi khawiahmah kan tawng tawh lovang. 


“Leng leng lengin zawng thin mah la,

I tawng lo'ng e he lei chinah.”


- Prof. Malsawmliana (26.09.2026)

Monday, September 7, 2026

 “Pathian thu hi a nung a, thil a ti thei a, khandaih hriam tawn eng ang ai pawhin a hriam a, nunna leh thlarau, ruhtuah leh thling phel hrang khawp hialin a chhun thei a; thinlunga ngaihtuah leh tumte hi a hre nghal thei a ni.” Hebrai 4: 12


Ringtute tan Pathian thu hi kan hmanrua leh inhumhimna a ni a, kan chaw tui ber leh pur chawkna a ni. Chaklo te tan chakna a ni a, harsatna leh manganna neite pawhin Pathian thu atangin hahdamna an chang thei. Ringtu in Pathian thu atanga a mamawh a lak loh chuan a chak thei lova ringtu tha a ni ngai lovang. 


Pathian thu hi ringtute nun kaihhruaina bu a ni a, kan nitin nun hman dan tur min zirtir tu, thenawm khawveng leh midangte nena nunhona chungchang engkim min hrilhtu a ni. 


Chutihrualin Pathian thu hi ringlote tan chuan beih tham, nat pui theih a ni. Bible sawi chhiat te, tihbawrhbangte hian chhiatna a thlen duh fo. Khandaih hriam tawn eng ang ai pawh hriam a ni a, thling phel hrang thei khawp hiala thiltithei a ni bawk. 


Hetiang khawpa thu ropui, innghahna tlak kan nei hi Ringtute kan vannei I ak zet a ni. I ngaihlu zel ang u. 

( 07.09.2026)

Bungbel thianghlim

“ Chuvangin, chung thil laka mi a inthiarfihlim chuan bungbel thianghlim, Lalpa hman tlak, hnathawk tha tinrenga inpeih sa, ngaihhlut tur mi a ni ang.” II Timothea 2:21


A Rawngbawl tur hian kan Pathian hi a duh tui hle a, thildang nena fawm kem mi a duh lo. Thildang tih hi hian thiltha lo ngaihtuahna rilru te, sual vulh lenna tura ngaihtuahna sen te, hlemhletna leh sual zakkep nei chunga rawngbawlna kal pui te hi a ni awm e. 


Rinawm leh tih tak zeta Amah betu, Amaha innghat mi leh a thu ngainatute hi a duh ber. Rawngbawlna hmanrua Pathian thu leh tawngtainaa inthuam hi ringtute tan chuan kan tih tur pawimawh ber a ni.  “Pathian mi chu hna tha tinreng thawk tura kim taka inthuamin a famkim theihnan.( 3:17)”


Mihring kan nih avang leh he khawvel hi sualna hrang hrang nena inchenchilh kan nih avangin tumah kan fel famkim thei lova, sual lakah kan fihlim vek thei lo. Nitinin ngaihtuahna sual leh thilthalo ngaihtuahna kan nei reng thin. Mahse ringtu mawhphurhna chu, chung ngaihtuahna sual te chu paih bo a, Lal Isua duhzawng eng nge ni ? tih kan ngaihtuah zawk a tul. “ Lalpa hming lam apiang chuan sual kal san rawh se” ( II Timothy 2:19) a ti a, Pathian rawngbawl leh ngaihtuahna sual put hi a inhmeh lo hle. 


Hlemhletna leh sum duh luat avanga mualphona te, mipat hmeichhiatna avanga thunun leh mualphonate, ruihtheih thil avanga harsatna te hi tunlai Mizo ringtuten kan tawh sual langsar an ni. 


Tunlaiah Kohhrana rawngbawltu atan te, ram roreltu atan te leh khawtlang rawngbawltu tur te pawh kan duh tui tawh a, an laka sawi sep tur awm te pawh tam tak chuan an kher ngar ngar peih a. Kan thianpa pakhat chu AMC inthlan dawnah ding ve turin an sawm a, “ nun hlui an chhui ang” a tia, a phat thu a sawi. Chutiang chuan mitinin nunhlui, mite hma a phawrh tlak loh hi kan nei vek a. Mihring Intehnaah chuan tumah kan inteh tling dawn lo. 


A pawimawh ber erawh chu, nunhlui a siam that theih tawh loh. Tun hun erawh a siamthat theih a, nakin zel atan a inbuatsaih theih bawk a. Chu chu kan Pathian pawhin a duh ber chu a ni. 


Rawngbawltu, bungbel thianghlim ni tur chuan kawng tinrengah nun fimkhur a tul hle. “Fimkhur tur leh rawngbawlna hlen turin (4:5)” min chah mawlh mawlh a. Rawngbawlna hlen hi ringtu mawhphurhna lian ber a ni a, chumi tur chuan min tibuaitu thil dang zawng zawngte kan paih fai a, kan inserh thianghlim a tul tak meuh meuh a ni.


(31.08.2026)