Wednesday, June 17, 2026

VULMAWI HLA THENKHAT THLIRNA

 Kum 1977 chho velah Chin Hills zaithiam band lar tak “ Vulmawi Band” te hla sak thin thenkhat thlirna kan sawi dawn a. Vulmawi hla te hi tun thleng hian thangthar zaithiam te hian an la sa lar zel a, hla tha tak tak an ni hlawm. A bik takin Vulmawi Band- a a zaitupa ber leh an khaipa pakhat Buta hla phuah “ Ka nuam ve e” tih te, Siama hla phuah “ Maphasy” tih te phei hi chu engtik hunah pawh Mizo hla lar ( all time song) a ni hial awm e. Zaithiam hrang hrang ten an sa nasa hle a ni.

A hmasa in Vulmawi Band indin chhoh dan han sawi hmasa ila

Kum 1975 ah khan Burma a Zofate awmna khawpui pakhat, Mandalay ah rimawi chi hrang hrang hmanga zai thiam intel khawm te chuan Vulmawi Band an din a. Rock band an nih angin an hla kalphung pawh tlema tho deuh vah lam an uar hle a, chutihlaiin a muang lam chi pawh an sak tho bawk. Vulmawi Band te hian hla \ha tak tak, a hun laia mite duh chi an sa nasa in rimawi tum lamah an sang bawk a, kar lovah Chin Hills ramchhung chu an al nghal thuai a. Hmun hrang hrangah Concert te neiin an zai kual \hin a, Mizoram hmun hrang hrangah pawh an zai kual nasa hle bawk.

An Band member te chu Lalruanga leh a unaupa Hmingliana, Buta leh a unaupa Siama (Runrosiama), Zara, Salaia Tawna, Ronghaka (Rihlipui Nghaka), Thawngnova, Zothana te an ni a, member thenkhatte hi chu an inpawhchawp deuh te pawh an awm a, tel zui ta lo te pawh an awm bawk.

Kum 1976 ah an Album hmasa ber Raldawna leh Tumchhingi’ tih chu Winter Studio Mandalay ah an siam a, hetah hian hla 16 an dah a. He Albumah hian tun thlenga kan la sak lar, Buta phuah ‘ka nuam ve e’ tih te, Lalruanga duhaisam tih te a tel.

Kum 1980 ah Album dang ‘Parmawi rimtui’ tih chu Oasis Studio Rangoon ah an tichhuak leh bawk a, he Albumah hian hian hla 17 an dah leh bawk. He Albumah hian ha tha tak tak, tun thlenga zaithiam ten an sak lar a awm nual , chungte – Suihlung leng ve ang maw, A nuam ngai em ni, Chhingkhual Di, Chun leh Zua, Sawiselbovi, Parmawi rimtui tih te a tel a. An Album zingah chuan a hralh kal ber a ni mai awm e. Chumi hnuah kum 1980 ah tho hian Pathian fakna hla Album Pathian fakna hla (Gospel Album) ‘Agape hla mawi’ tih an siam bawk a, amaherawhchu he Album hi a lar zui ta vak lova.

Kum 1982-ah Album palina leh a hnuhnung ber  ‘Kawl a eng \an ta’ tih chu May Studio Rangoon ah an siam leh a, hla 15 a awm. He Albumah pawh hian hla lar tak tak, Vulmawi (A Band an phuahna), ka vei reng, Lawi ka hmu, Chhinlung naufa, A leng del del, Maphasy  tih te a awm bawk. Maphasy tih hla phei hi chu tunlai zaitthiam te hian an sa lar hle a ni.

Vulmawi Band memberte hian rimawi tum an thiam piah lamah an zai thei deuh vek a, hla an phauh thei vek bawk. An hla zawng zawng te hi anmahni phuah vek a ni a, an intodelh hle  a ni. A bik takin an zingah hian Lalruanga leh Siama te hian an thawh hnem zual a, midang Buta, Zothana, Hmingliana te pawh hian a thawh nual bawk.

Vulmawi Band te hian  Chin Hills leh Mizoram chhungah zaiin an kal kual nasa a, tum 200 vel zet chu Concert an nei hman awm e. Kum 1983 ah Falam-ah an zai a, chu chu Vulmawi band anga an zai hnuhnung ber a ni awm e.

An hla ziarang hetiang hian han sawi dawn ta ila:

1.      Hnam rilru a langsar :

Vulmawi Band member te kha hnam rilru pu, Mizo pa tak kha an ni hlawm a. Chin hills lama awm daih mah nise Mizo hnam inpumkhatna leh Chhinlung chhuak Zofa unau kan nihnaah hian an chiang hle. Hei hi an hla ah te pawh a lang. An hla pakhat, tun thlenga an la sak lar “ Chhinlung naufa ( Kawl a eng tan)” hi han thlir ila-

Mim ang kan pian dunna

Hai rualloh lungphum kha hrereng la

I ram i hnam tan hian

Lungphang lo ten thawk zel ang che Chhinlung naufa tiin.

 

Tlang hrang hranga Zofate hi Chhinlung chhuak, unau piang hmun leh bul thuhmun kan ni a. Kan innghahna lungphum - unau kan nih a hi tuman kal san lovin kan hnam tan thahnemngai taka thawk turin min chah. Chhim leh hmar, chhak leh thlanga Zofa awm zawng zawngte chu unau vek kan nih avangin unau chibai inbuk vek tur kan nihna a lang sar hle bawk.

Chhak leh thlang, Chhim leh hmara leng unaute u;

Ka u ka nau tiin chibai inbuk tawn ang u,

Kan zalenna kawl a eng tan ta, Kawl a eng ta

 

Vulmawi Band zinga an hla phuah tu zinga pakhat Siama chuan “Sumdawng rilru leh sum hai luh tawk tawkna lam aiin hnam hmangaihna te, inpumkhatna tur ang chi te hi hlaah kan zep teuh a. Kan rilruah khawi kipa Zo hnahthlak reng reng hi chu inunau vek ila tih hi kan duh” tiin a sawi.

Buta leh Lalruanga te hla siam “Parmawi Rimtui” hla hi tehkhin thu hmanga hnam zalenna lam hawi phuahna  a ni a, ‘Parmawi rimtui’ tih chu zalenna, engthawlna hmun sawi nan a hmang a. Zalenna kawl a enna turin theihtawp chhuah a tha thawh tur leh Independence lo nei tawh ram te um a an hnung zui tura sawmna hla  a ni.

            Kan kalna kawng lamtluang, chhoin hrehawm hle mahse;

            Kan hmaah kalta te umin I pen zel ang,

            Nang nen, lenrualte nen, parmawi rimtui i thliak ang’

 

            Chu hmun mawia zaleng dangte zawng, zalenna par vullai chenin,

            Suihlungrual zaten hlimni par an tlan e,

            An ianga len ve ka nghakhlel;

Kawng chhuk chhoin hahthlak mahse

Kim ten rual zawng hian raltiang I kai ve ang.

 

‘Kan hma a kal ta te’ tih hi Independence lo nei tawh ram te sawina a ni a, zalenna sual tura infuihna hla a ni. Pu Buta sawi danin kha tih hun lai khan an rilruah revolution a lang lian hle a ni awm e.

 

2. Hla thu hman an thiam :

‘Ka nuam ve e’ tih hla lar tak mai hi Vulmawi member leh an zaitupa ber, Buta phuah a ni a. He hlaah hian hla thu nalh tak tak, hman lar lem loh te hi a hmang nual a. Entirnan,

“Zobawm, dingdi, tlangsam par si siar

Lentu chhawl hnawng ram daiah

Rem sa lengtual ten hlimin sam an chai e”

 

Rem sa‘ tih Ramsa tihna mai chu a ni na in hla thu ah chuan “rem sa” tiin an hmang a, hei hi hla danga kan hman tam loh pawl tak a ni awm e. “Lentu chhawl hnawng ram dai”tih pawh hi hla thu nalh tak, kut them thiam takin a remkhawm ang hi a ni.

“Chhingkual lung di “ hlaah hian hla thu ni em em si lo, hla thu mawi tak ang maia bilh luh a awm nual a, hetiang hi vulmawi hla phuahtute hian an thiam hle a ;

 {Awmni khama} in run lawi nuam mah ila,

Then i tul si chhingkhual vana’n;

Biahthu tinkim hlan hma a,

Sam ang then zawng hrilh a hai ngei.

 

Sawiselbovi hlaah hian “thang” a hmang bawk a, hetiangin -

I sakhming an sawi rik mai hi chuan

Lairilah dar ang a {thang} reng.

 

Hla dangah hi chuan “cham” tih hi hman thin a ni a, “ thang” an hmang hlauh mai a, a dik thluam tho mai.

“ min hmangaih vein min fawp ve se,

He khawvelah ka lawm ber awm  tih lai hi a tawp teh thut a, a dangdai viau mai bawk.

 

Hla thu  hman an thiam a, hla thu ni lem lo, tawngkam tluang pangngai remkhawm an thiam bawk a, a karah hla thu nalh tak tak leh hman lar lem loh zeh an thiam bawk.

“ Ka ziah thiam ka chhiar thiam nan,

Zirna run min kai tir;

Lenrual ka {ban }ve nan,

Silhpuan mawi te min pe”.  (Chun leh zua)

 

Buta hla Parmawi rimtui hlaah hian hetiang hian hla thu pakhat kan hmu bawk -

“ Parmawi vulna raltiang han thlirin,

Suihlungruala hmatiang sawnin,

Zaleng rual zawng ten {pheifung} i khai nang aw”

 

Hla thu dangah chuan “phei lai khai “ tih hi hman tlanglawn a ni a, thenkhatin “pheichhehmawi” te an hmang bawk a. pheifung tih tak hi chu an hmang tam lo khawp mai. Hetianga hla thu langsar lo hman hi a bikin Buta hian a thiam em em a ni.

3. Music Genre hrang hrang hmuh tur a awm :

Vulmawi Band hla te hi a tlangpuiin a rang lam leh puak deuh thak an ni hlawm a. an hlaah hian Music Genre hrang hrang kan hmu nual a, chung zingah chuan Rock, Slow te an langsar zual. Rock hla zingah chuan heng - Hlimni, Kawl a eng tan ta, Lehkhathawn, Vulmawi, Tawnmang, Leng leng lo la, A nuam ngai em ni, A Chuai mai mai dawn lo  te leh a dang engemaw zat an awm a, a muang chi (Slow) pawh an awm nual a, chung zingah chuan heng – Maphasy, Chhingkhual Di, Parmawi Rimtui  te hi a lar zual an ni awm e. A saptawng takin Country, Sentimental lam te pawh a awm nual.

4. Vulmawi ho hla reng reng hi hla sei tak a awm ngai lem lo a, Rock Band an nihna angin chang ngai sak nawn sak nawn turin an ruahman ve deuh a nih hmel. A tlangpuiin chang hnih leh a thunawn ang deuh chauh hi an ni hlawm a, chutih rualin sei tak sawi tur a awm ve tho bawk.

            Vulmawi ho hla chungchangah hian sawi lan leh ka duh chu, khatih hunlaia Mizo hla te kha kalkhat deuh put put, tluangtlam tak an ni hlawm a.  Vulmawi ho hian Mizo hla kalhmang kha thlak an duh a, an sawi dan takin ‘Mizo hla Revolution a ngai’ an ti \hin. Hetiang rilru pu hian Mizo hla kalhmang kha her hret an duh a, an hla phuah te pawh kha \ang deuh at, Rock music a ni chho ta deuh vek a. Rock Band tan pawha sak nuam tak tur an phuah hlawm a. Chubakah hla thu ah hian \awng un pui pui leh hla thu un pui pui hman lovin hla thu tluangtlam, leh khaw lai \awng, \awng tualleng te an hmang uar ta bawk a. Heng zawng zawng hi Mizo hla tih changkan duhna rilru a\anga an tih a ni. Hemi chungchangah hian Lalruanga chuan, “ kan \an lutukna lamah kan lo \huai na leh lutuk a, mipuii min zawm pha lo” tiin a sawi nghe nghe  a ni.

Vulmawi hla chungchangah hian sawi tur tam tak a awm a,  sawi vek dawn chuan hunin min dah dawn lova. A tlangpui thlirna kan sawi zawr zawr chauh a ni. Vulmawi hla zingah hian thu ril tak tak pai a awm nual a, zirlaibuah pawh zir tlak te pawh an awm awm e. Thangthar ten an la zir chho zel dawn niin a lang a, Mizo rimawi chanchin ah pawh Vulmawi band te hian hmun pawimawh tak an chang reng tawh dawn a ni.

RAMBUAIIN MIZO LITERATURE A HNUHMA A NEIH DAN

 A hmasa in ‘Rambuai’ tih hi han sawifiah hmasa ila. MNF in India sawrkar laka Independence a sual hun kum 20 chh<ng (1966 a\anga 1986 ) zet kha Rambuai ti a sawi \hin a ni a. Hemi kum 20 chh<ng hian Mizoram chu hun khirh tak hnuaiah awmin khaw tam tak chu sawikhawm a ni a, khaw tam tak h^l a ni bawk a. Mi tam takin sipai kut tuarin nunna an ch^n a, ramtuileilo in mi tam tak an awm bawk a. Mipui nunau thla barin an awm a, ral muangin an awm lova, hun thim tak hnuaiah Zoram chu a awm a nih kha. Kum 1986 ah Inremna ziah a nih hnuah Mizoram chu nunphung pangngaiah kan let leh ta a ni. Amaherawhchu chu rambuai hun chhung kha a rei em avangin mihring nun a lo tlahniam nasa hman a, ngai awh leh turin kum tam a ngai a ni.

He hun thim tak leh khirh tak, Rambuai hian kawng hrang hrangin Mizo khawtlang nunah nghawng a nei a, ram inrelbawlnaah te, ei leh bar zawnna kawngah te, sakhuanaah leh zirna lamah te pawh nasa takin nghawng a nei bawk a.

Hengte avang hian Mizoram chuan hmasawnna kawngah nasa takin a thuanawp phah a, ram dang tluk tur chuan hmabak tam tak kan la nei a ni.

Rambuai hian Mizo khawtlang nunah leh kawng hrang hrangah hnuhma  a neih zingah  Mizo thu leh hla, literature ah hnuhma a neih dan hi sawi tur tam tak a awm awm e, kawng hrang hrangin han sawi dawn ila.

1. Rambuai avang khan hnam hmangaihna leh hnam rilru kaihthawhna hla a pian phah nasa ti ila kan sawi sual awm lo e. Rambuai chungchang tarlanna hla te, rambuai avanga mihring tawrhna sawi chhuahna hla te, rambuai avanga hnam rilru kaihthawhna leh infuihtharna lam hawi hla te thahnem tak a chhuak a. Mi tam takin hla hmangin rambuai chungchanga an thil tawn te an puang chhuak \hin a.

V. Thangzama hla ‘ Tho la ding ta che” tih hla hi han thlir ta ila. He hla hian buai avanga mihring nun a hrehawm thu leh silai ri kara nun a ral\it dan te thiam takin a puang chhuak a. Chutihrualin Mizo hnam chu chung tawrhna nasa tak leh hun thim tak ata chu lo ding chhuak a, hma lam thlir a ke pen turin min fuih bawk a ni.

“ Hmanah khanin maw thinlai zing riai e,

Min chimtu chu darfeng rual;

Chengrang rawl a au, kan muanpui si lo,

Zan mu chhin a har ngei e.”

 

Tiin a hun lai boruak a tarlang a, chutah Zofate chu rambuai avanga kaikun reng lova hma lam pen a intichak thar turin min fuih nghal bawk a, hetiangin ;

 

“ Tho la ding ta che, i hliam a dam e.

I tha \hum te a kiang e,

Hnutiang hawi lovin, ram kal siam ta che,

Khuavel i la chhing ngei ang” tiin.

 

Rambuai avangin sipaiin khaw hrang hrangte chu sawikhawmin khaw pakhatah an awm khawm tir a, chu chuan harsatna tam tak a thlen a, khawtlang nunah nghawng a ngah em em bawk a. Chumi chungchang chu Suakliana’n hetiang hian ‘Khawkhawm hla’ hmangin a rawn puang chhuak  ve bawk a.

            “ Kan hun tawn zingah khaw khawm a pawi ber mai,

            Zoram hmun tin khawtlang puan ang a chul zo ta;

            Tlangtina mi hruaikhawm nunau mipuite’n

            Chhunrawl an van, riakmaw iangin an vai e.”

 

Heng hla thu a\ang ringawt pawh hian rambuai laia mihring nun hrehawm dan leh inrelbawlna pawh nasa taka a nghawng dan te a lang thei awm e.

Kan sawi kual ta deuh a, rambuai in a nghawng chhuah hla te hi a \hahnem hle a, zir fe tham an awm awm e. Heng hla te hi rambuaiin khawtlang nun a nghawng dan tarlanna ngawr ngawr ni lovin ram leh hnam tana inpekna thar nei tura infuihna hla te leh hnam tana \hahnemngaihna hla te an ni hlawm a. Heng zawng zawng thlir hian Rambuai hian Mizo literature-ah hnuhma \ha tak leh nghawng \ha tak a nei kan ti thei awm e.

 

2. ‘Rambuai Literature’ tih lehkhabu ziaktu Dr C. Lalawmpuia Vanchiau chuan Rambuai hian Mizo literature-ah hnuhma thar ‘Genre thar’ a ti chhuak niin a sawi a. Chu chu a lehkhabu hming atana a hman ‘Rambuai Literature’ chu a ni. A awmzia chu Mizo Literature ah Rambuai hian ‘Huang thar leh kalhmang chi thar ’ a rawn siam a, chu chu rambuai chungchang ziahna hrim hrim thu leh hla sawina a ni. Rambuai tuartuten an tawn hriat te thu leh hla hmanga an puanchhuahna a ni a, chu chuan huang khatah, kalhmang thar a siam niin sawi a ni. Hun lo kal zelah pawh rambuai thu hi an la rawn ziak zel ang a, zirbing mite pawhin thlir dan hrang hrang hmangin rambuai chungchang hi an ziak chho zel bawk ang a, Mizo literature ti hausa tu a ni zel dawn a ni. Research lama tui mite tan zir tur tam tak a awm belh zel dawn a ni. Thangtharte kan vannei hle mai.

Hetiang a nih avang hian thu leh hla(literature) ah chauh ni lo, Mizo history ah pawh Rambuai hian hmun pawimawh tak luahin Mizo history ti ngaihnawm tu leh ti hausatu pawh a ni tel bawk awm e.

3. Rambuai reh hlim kha chuan Rambuai lam ziahna thu leh hla hi a chhuak pheuh pheuh chauh a, hun a kal zel a, mi tam takin an tawn hriat an ziak chho zel a, tunah chuan Rambuai chungchang thu leh hla hi kan ngah tawh hle a ni. Hnam sipai engemaw zatin an tawn hriat te a bu in an ziak a, an la ziak zel dawn ni pawhin a lang. Tunhma an ziah duh lem lo leh an ziah hreh deuh te pawh an ziak chho ta zel niin a lang a, Politics zawng a thlir lovin Literature zawnga thlir chuan heng thuziakte hi an hlu hle  a ni. Ramhnuaia chhuak ve lem lo te pawhin an ziak zel bawk a. Mizo literature a hausak phah awk awk mai a nih hi.

            Tawn hriat piah lamah thu leh hla thiam deuh te chuan Rambuai behchhanin thawnthu (fiction) ngaihnawm tak tak an phuah bawk a, chhiar tham fe a awm awm e. B.Lalthangliana chuan, “MNF movement 1966 kumah a lo chhuak a, hei zet chuan Mizoram pum a nghawr hneh hle a. Tunhma a kan thu leh hla a la inzep ve ngai reng reng lo bung thar kan lo keu ta a ni. Kan Novel-ah pawh heng hi hnar pawimawh tak an lo tling ta. PC Lalbiakthanga ‘Hring Nun (1984), C. Laizawna ‘Thuruk (1984)’, Vanlalchhuanga ‘Rinawmna Rah (1985), C. Laizawna ‘Zalen hma chuan (1986), In hrang (1987)’, tiin a sawi a. Mizo thu leh hla ah rambuai chungchang a lan chhoh dan a sawi. ( C. Lalawmpuia Vanchiau, Mizo Literature, p.84) Heng ho hi rambuai hun tawp dan lama phuah te an ni hlawm a, hemi hnuah hian Novel leh thuziak tluang pangngai hmanga rambuai chungchang ziahna a chhuak nasa ta hle a ni.

Kei takngial pawhin thawnthu tawi (short story) ka phuah ve a, chu chu sap\awnga letin ‘The Owl Delivered the Good News All Night Long’ tih bu ah chhuah a ni ve nghe nghe  a ni.

4. Rambuaiin a hrin chhuah \awngkam hrang hrang a lo awm bawk a, hengte hian Mizo literature a ti \hangin kan \awng ngei pawh a hausak phah hle a ni. Entirnan, ‘Kawktu’ tih te hi Rambuai a\anga lo chhuak a ni a, Kawktu hi Sipai hnena hektu sawina a ni. ‘Ramhnuai mi’ tih te pawh hi rambuai laia hnam sipaite sawina a ni bawk a; chutiangin ‘Khaw khawm/sawikhawm’ tih te pawh rambuai a\anga rawn piang a ni bawk a. Khaw engemaw kha hmun khatah an dah khawm a, chu chu a sap\awngin ‘Grouping’ an tih mai \hin a, tun thleng hian Mizo rilruah chuan ‘Grouping emaw sawi khawm/khaw khawm’ tih chuan rambuai lai sawina a ni fo \hin. Tuna kan thupui ‘Rambuai’ tih ngei pawh hi hemi hunin a hrin chhuah ‘\awngkam’ langsar tak a ni bawk. Sawi tur tam tak a awm awm e. Rambuai avanga Mizo \awng chher thar tam tak a awm a, hei hian nasa takin \awng a ti hausa a, Mizo literature ah hmun pawimawh tak an luah nghe nghe a ni.

4. Sawi hmaih theih hauh loh chu Rambuai avangin awm hmun sawn sawn te, tlan chhiat te a ngai \hin a. A khat tawkin Sipaiin khua an hal fo bawk a. Hmun khatah muang takin a awm theih loh. Hetiang a nih avang hian hla phuahtu te leh thuziak mi tam takin an hla phuah ziahna bu te, an thuziak dahthatna te an ti bo a, a then hal ral zingah a tel bawk a. Tlan chhiatnaah bungrua zawng zawng ken zel theih a ni lova an thil neih hlu tak tak an chan nasa hle a ni. Hetiang a nih avang hian thuziak hlu tak tak te a boral phah a, rambuai hun thim kha Mizo literature tan channa nasa tak a ni thei bawk awm e.

A tawp berah chuan, Mizoram in a hun tawn zingah chuan Rambuai chhung kha a rei hle a, ram leh hnam tana a \ha lam zawng leh \ha lo lam zawngin nasa takin nghawng a nei a. Chung zingah chuan Mizo Thu leh hla lama hnuhma a neih te a tlangpuiin kan han sawi zawr zawr chauh a ni a. Rambuai lai kha Mizo te chanchinah chuan hun pawimawh leh hriatreng tur a nih avangin nakin hun thleng pawha kan la keu let tur leh zir zel tur a ni dawn a. Mizo literature ah hnuhma  a neih dan pawh \hangthar ten an la rawn zir zel ang a, zir chhuah tur tam tak a la awm zel ang. 

MIZORAM POLITICAL PARTY TE HLA THENKHAT

 Mizoramah hian kum 1946 atang khan Political Party kan nei tan a, tun thleng hian Political party engemaw zat kan nei tawh a, a tam zawk chu party thi tawh leh awm tawh lo te an ni hlawm.

Heng political party hrang hrangte hian an party thiltum leh nihna te mipuia tarlanna tur leh puan chhuah nan hla an nei thin a. An party inhmuhkhawm leh inthlanpui hunah te an sa ho thin a, mipui rilru hipna atan an hmang thin a ni.

Khawvel ram hrang hranga Political party te hian Party hla hi an nei fur hlawm a. Party thenkhatin hla kumhlun an neih laiin thenkhat chuan inthlan dawna an au hla (manifesto) mila phuah chawp deuh hla te pawh an nei bawk.

United States of America ( USA)  a political party pakhat, Democratic Party chuan an party hla atan ‘Happy Days Are Here Again’ an hmang a. He hla hi kum 1929 a Jack Yellen-a phuah leh Milton Ager-a thluk siam a ni. He hla bakah hian Fanfare for the Common Man tih chu an hmang bawk a, he hla hi kum 1942-a Aaron Copland phuah a ni. United Kingdom-a Conservative Party chuan kum 1901-a Edward Elgar-a hla phuah "Land of Hope and Glory" tih chu party hla atan an hmang a. Labour party in ‘The Red Flag’ leh ‘Jerusalem’ tih hla chu an party hla atan an hmang bawk.

 

            Chutiangin khawvel ram hrang hranga Political Party te hian Party hla an lo nei deuh vek mai a. Amaherawhchu, heng hla te hi an party fakmawina hla te a awm rualin an rama hla tha tak tak, ram leh hnam hawi hla te an party in hla chuam-a an hman te pawh a awm awm e.

 

            India rama Political party te pawh hian inthlan dawn campaign au hla atan hla an lo nei ve fo thin bawk a. Kumin(2025) kumtira Delhi inthlanah khan BJP party chuan hla an nei thar a, chu chu ‘BJP Dil Mein, BJP Delhi Mein’ tih a ni. Nikum 2024 a Lok Sabha Inthlan dawnah khan BJP chuan hla thar ‘Hum Hai Modi Ka Pariwar’ tih chu an lo ti chhuak bawk. Chutiangin Congress party pawhin nikum khan Campaign na a sak tur hla ‘Hum Saath Hain To Haath Ye Halat Badal Dega’ tih chu an tlangzarh bawk.  Anni lo pawh hi India rama political party te zingah Party hla nei engemaw zat an awm ngei ang.

 

Kum 1946 April 9-ah Mizorama political party hmasa ber Mizo Union  a ding a, tluang taka a kal chhoh laiin a kum leh 1947 ah an Party chu engemaw avangin a phir ta tlat mai a. Hetihlai hian party dang a la piang lo a. Chutia Mizo Union party a lo phir takah chuan hla hmangin an in do ta mai a, lehlamin -

“ Union leh Union a dang mang e,

Mizo Union vantlang kan tanrual laiin;

Dawrpui Union ve chu rualelna”  an tih laiin lehlam pawlin -

 

“ Union leh Union a dang mang e,

Keini union Mizoram tun din nan e;

Nangni Union ve chu Vai dawr nan” an ti ve thung a. 

 

Heng hi an party hla ni chiah lo mahse hla thu hmanga party inbeihna a ni.

Kum 1947 July 5 a Mizorama political party pahnihna, United Mizo Freedom Union (UMFO) a lo pian khan Mizo Union nen khan an inep nghal a.  Politic lam hla a piang ta chur chur a. Hemi chungchangah hian B. Lalthangliana chuan, “khatih laia politic hla 48 zingah khan Zalen Pawl insawimawina leh Mizo Union an epna hla a awm lo a, Mizo Union in Zalen Pawl an nekna hla deuh vek a ni” a ti.

Heng hun laia politic lam hla ho hi hla awm sa thluk hmanga phuah mai an ni hlawm a; an party thiltum leh fakmawina lam hla aiin party dang beihna leh elsenna hla a ni tlangpui.

Entirnan, “Kan nghak reng che kan Lalber” tih thlukin Zalen Pawl nekna hla hetiang hian an phuah a-

“ In lo harh har reng mang e

Leng zawng zawng an liam zo ta;

In lal eithladuaka hian tam lua a nei love,

I ram, i neih zawng zawng, i tha tam zet seng mah la,

A thinur ni a thlen chuan,

‘Zawng mai’ a ti ang che.

 

“ Kawng zau taka hawnin a awm” tih thlukin Zalen Pawl deu sawhna hla a chhuak bawk a :

“ Bai thak, arva, artui khawn leh,

Lal hnung zui reng ka ning tawh;

Kawltu chawi daltu a ni,

Sazai lian pui pui a ni.”

 

R. Vanlawma chuan , “ an uar vanglai tak tak chuan ‘Kawng zau taka hawnin a awm’ tih hla hi Biak Inah an thlang ngam meuh lo, politic hla zawk hi an sa zawk mai ang tih a hlauhawm thei hial” a ti a ni awm e.

Mizoram Politics hun hmasa lamah khan chuan Politic lam hla te hi party thil tum tarlanna leh sawimawina lam hla ni lovin party dang beihna hla a ni ber a. Party in ‘official’ taka an phuah pawh a ni lem lo bawk.

Mizoramin Union Territory a hmuh hnuah Political party a ding chho ta neuh neuh a, party thenkhat an ral mek zel bawk a. Party thenkhatin party mite intihphurhnan leh thiltum chawi la rnan Party hla phuah an ching chho ta a. Chung zingah chuan People’s Conference (PC) party chuan hla engemaw zat an nei a, a hla bu te hial an siam bawk a.

“ Aw PC ding reng la,

Hmangaihna a insuihkhawmin

Zoram hi zalenna leh, muanna ram leh dikna ram anih hma chuan”

 

tih te kha  an hla pui a ni \hin a. Hei lo pawh hi hla engemaw zat an nei bawk a ni.

 

Kum 1988 chho ah PC party hmalakna in Zofate insuihkhawmna tura hmalakna pakhat atan Zo-Reunification Organisation (ZORO) din a ni a. PC Party chuan kum 1989-a MLA Inthlanah ZORO chu hmatheh a hmangin nasa takin an campaign a. An campaign na atan hla engemaw zat an phuah a, chung zingah chuan insuihkhawmna lam hla leh ZORO puala hla engemaw zat a tel a, Cassette-a siamin an play chuah chuah mai a nih kha.

 

“ Zoram tlangval  heih heih heih

Ai ka laih saih;

Zofa lanu chhuihthangval zawng ten

Hmatiang sawnin kan kal zel dawn” a ti a, ZRV (Zo Re-unification Volunteer) ten Uniform nen an vei suau suau mai a, a hun lai chuan Mizoram boruak an al hneh hle a ni.

 

Mizo National Front (MNF) party hian kum 1966-ah Zoram Independence an sual avangin hnam party ah inchhalin nasa takin an bei a. Ram zalenna an sual lai leh a hnu zelah hnam rilru puanchhuahna lam hla an tlangau pui a. Laltanpuia, Sialsuk hla phuah, “Kan ram hi kan ram a ni” chu an party pualah an ngai hmiah tawh a, mipuite pawh hian MNF party hla ah riak kan ngai tawh mai a nih hi.

 

“Aw Zoram, Aw kan zoram, Aw Zoram ka ngai hlu che.

            I chhunga hnam ze tinrengte, Lungruala kan insuihkhawmin

            Finna thlipui hriatna thim chu chhem kiang la,

            Lungrualna hi ram leh hnam tan  himna kulhpui ber a lo ni e”

 

            A chang tawp berah –

Hnam leh ram a hming than a, thiamna famkim neih kan tum chuan,

Aw, tuna kan ram dinhmun hi dawn ve la, lung a awi nem maw;

Ram leilung leh mipui zawng zawng hi tang kan ni

M.N. ka sawi thei lo kan ram hi kan ram a ni.

 

A tlar tawpa MN tih hi ‘Mizo Nation’ tihna a ni a, MNF party in an party thiltih nikhua leh inthlan laiin an zai tir thin a ni.

 

Congress Party hian hla an nei nual bawk a, chung zingah chuan “Kutphah Mawi” tih te, ‘Tleitiri leh chhuihthangvala’ ‘MC-I ka thlang ber che” tih te leh a dang te an nei a.

 

“ Zam lovin I kal zel ang u,

Lalpan min hruai zel ang a;

Zoram thim chhah ber su kiang turin,

Zoram Congress lo chu an awm lo

 

An ti a, an lam dual dual thin a ni.

Kan Party Symbol i hre tawh em ?

Kutphah mawi tak Zoram chhan tu tur,

Hetah ngei hian han chhu ve mai teh,

Bawih ata a hruai chhuak ngei ang che.’

 

Heng hla te hi an party fakna hla leh mipuite hipna tura an phuah te a ni a, hla tha tak tak an ni.

 

Zoram Peoples Movement (ZPM) hi party la upa vak lo a ni na chungin Party hla an nei \hahnem hman hle a. An phuah mawlh mawlh ni maiin a lang. ‘Ram leh hnam tan kan ding zel dawn’ tih te, ‘Kalphung Thar’, ‘ZPM Hla’, ‘Kalphung Thar-I tangrual ang u’ ‘Roreltu dik kan ngai’, ‘ZPM ah lo lut rawh’, ‘Rorelna fel zawng ula’  tih te leh a dang te an nei a.

 

Rorelna fel zawng ula’ tih hi tuna ZPM hruaitu leh Chief Minister Pu Lalduhoma phuah a ni nghe nghe a, a hla thu thenkhat han tarlang ila :

Rorelna fel zawng ula,

Hnehchhiahna tuarte chu tanpui ula;

Pa neilo te chu ro rel sak ula,

Hmeithaite chu sawipui rawh u, a ti

 

K. Lalthangthuama phuah, ‘Kalphung thar’ tih hla ah chuan,

Chutin Mosia ianga chhanchhuaktu,

Zofate tana khuanu ruat ngei,

ZPM Party a lo ding ta,

Zofa leng ten pheikhai rualin;

He pawl ngei hi i zui zel ang u” tiin ZPM party fakna hla a chham chhuak a ni.

 

Mizorama Political party hrang hrangte hla neih bihchianna tlangpui kan sawi atang khan hun hmasa lamah chuan Party hla kan neih ho kha party thiltum fakmawina lam aiin party dang beihna hla te a ni deuh ber a. Kaihlek hla an tih ang chi kha a ni nghe nghe a, hla awm sa thluk hmanga phuah an ni deuh ber.

 

Tunhnuah erawh hi chuan Political party te hla ho hi chu midang beihna leh elsenna lam ni lovin a party thiltum fakmawina leh mipui hnena party zawrhna hla a ni hlawm a. Hla tha tak tak vek an ni. Hla hi mite thinlung hneh theihna hmanraw pawimawh ber te zinga mi a nih avangin an la phuah belh zel dawn ni te pawhin a lang a, Mizo thu leh hla (Literature) hmasawnna zel a ni.

MIZOTE LEH TLAWMNGAIHNA

 Tlawmngaihna leh Mizo hnam hi inzawm tlat leh lak hran theih loh tluk a ni a. Tlawmngaihna hi Mizo te ta liau liau ni a mawi a ni.

Tlawmngaihna hi sawi fiah dan chi hrang hrang a awm a, a huam zau avang leh awmze ril tak a neih avang erawh chuan a nihna dik tak sawi fiah thiam erawh a har hle. “ Midang tana phut let nei miah lohva inpekna leh mite tana thil tha tih duhna rilru, mahni bil inngaihtuah lova midang thatna tur chuah ngaihtuah a, chan huama midang tana inpekna” tiin sawifiah ta ila. Hei pawh hian a awmzia dik tak a sawifiah zo kher lo ang. 

Zosap, Pu Buanga (JH Lorrain) chuan a Dictionary-ah hetiang hian Tlawmngaihna hi a hrilhfiah a, “mahni inpek phalna, mahni hmasiallohna, mahni inphat san huamna, chhelna, harsatna hnuaia tuar chhuah huamna, thinlung nghet tlur, pachan, huaisen, …” tiin a hrilhfiah a. Rev Zairema pawhin tlawmngaihna hi “mahni nawmna leh hamthatna ngaihtuah hmasa lo a, midang tana thawh hi a ni” tiin a hrilhfiah bawk. Hrilhfiah dan hrang hrang a awm awm e. Tlawmngaihna hian ken tel a ngah em avangin thumal tlem te a hrilhfiah theih loh leh hrilhfiah sen loh a ni a. Chutiang khawpa hlu chu a ni.

Hnam dangte pawhin tlawmngaihna hi chu an nei ve tho a, Mizote ta bil pawh a ni lo kan ti mai thei. Mahse hnamdangin tlawmngaihna an neih ve kan tih leh Mizo ten tlawmngaihna kan tih hi a inang lo mai thei a, a lan chhuah dan pawh a dang daih thei.  Mizo tlawmngaihna hi chu a ril a, sawifiah aiin nun pui a fiah chi a ni a. Keini Mizote rilruah phei hi chuan a awmzia hi a chiang em em bik a ni. Tlawmngaihnaah hian midang itsikna leh erna a tel lo.

Tlawmngaihna hi Mizo pipute hun atanga kan neih, kan nunphung mawi tak, “ Zonun zemawi” kan tih zinga tel a ni mai lo a, Zonun zemawi lanchhuahna a ni a. Khawtlang nun ti nuam tu, mihring inngaihsakna siam tu leh min tipumkhat tu ani. 

Mizo Tlawmngaihna lan chhuah dan thenkhatte han sawi ta ila: 

1.      Phut let nei miah lo leh inpekna avanga midang tana thiltih hi tlawmngaihna zia leh a lan chhuah dan pakhat a ni a. Pasaltha Taitesena kha tlawmngai hmingthang ni a sawi thin a ni. Tumkhat chu an ramvahnaah an hotupa, Valupa pakhatin lungtat atana tha tak tur lung a hmu a, a awh thu a sawi ngawt a. Taitesena’n a lo hriatin ngawi rengin lung chu a la a, a ipte ah a ak a, haw hunah a pe ta a. Valupa chu a inthiam lo hle ni awm e. Taitesena hian phut let nei miah lovin midang tan ngawi rengin thil tha a ti a. Hei hian tlawmngaihna chuan phut let a nei lova, lan sarh a tum lova, midang hriat kher a phut lo bawk tih a tarlang awm e.

2.      Hmanlai leh tun thleng pawha Mizo tlawmngaihna lan chhuahna langsar ber chu chhiatni ah a ni. Chhiatni tih hian mitthi awm nikhua a kan inbuaipui dan te, khuarel chhiatna hrang hranga kan inngaihsak dan te hi huam ang. Heng hunah te hian chhiat tawk te tan kan theih ang angin kan thawk chhuak a, puih an ngaihnaah kan pui a, an tlakchhamnaah kan chhawm dawl a. A theih ang angin thlamuan an ngaihnaah kan che chhuak thin a ni. Hengah te hian inhrilh ngai miah lovin mahni tha leh zung senga kan han che chhuak sung sung mai leh a che chhuak hmasa nih tuma kan han phe dawr dawr mai hi a ropui a, Mizo nih a ti nuam em em a ni. Hmanlai chuan mitthi an awmin tlangvalin Zualko a tlan hmasa nih tumin tumah nghak lovin an hriat veleh an tlan thuai thin. Hengah hian Mizo tlawmngaihna chu chiang takin a rawn lang chhuak thin a ni.

3.      Thian chhan thih ngama midang tana inpekna hi tlawmngaihna ze ropui tak leh a lan chhuah dan pakhat a ni bawk. Pasaltha huaisen Khuangchera kha a hmingthanna chu ral lakah pawh tlan chhe ve lova thiante chhan nana huaisen taka bei a, thih chilh thak ngam a nihna kha a ni. Hei hian Mizo tlawmngaihna ze ropui tak a phawk chhuak ngei mai. Hmanlai chuan sapela ramchhuah nikhuaah thiante chhan ngai an awmin mahni nunna hial chan ngam khawpin an che chhuak thin. Chhan ngam lo erawh chu khawtlangin an dem thin. ‘Thian ten chhan tlak ka la awm e’ an tih lawm lawm chung pawha chhan ngam lo mipa chu pawnfen feng tlak niin an ngai.

 

4.      Hmanlai leh tunlai thlenga Mizo tlawmngaihna lan chhuahna dang pakhat chu tanpui ngai te tanpui hi a ni. Mizo khawtlang nun ti nuam tu chu kan inngaihsakna leh inchhawmdawlna hi a ni. Khawtlangah chhuan chham an awm em ? tiin an inngaihven reng a. Hriat miah lova chhuan chham an lo awm chuan zahthlakah an ngai a, an inthiam lo thin. Ei tur neih loh avanga patling mangangin thenawm te buh a lo ruk chuan thubuai hlabuaiah la lovin an inhrethiam thin a, mahse chutiang em a thlen erawh chuan ‘thenawmte dinhmun hre lo leh chhuanchham a an lo awm reng mai leh mi ta pawh zah pawh dawn lova la duh dinhmuna an lo awm reng chu’ mualphonaah an ngai letling zawk a, an zak thin.

 

Tanpui ngaite tanpui duhna hi tun thleng pawhin Mizo khawtlangah nunah a la lang chhuak a. Khawtlangah chenna in sak that ngai an awm chuan khawtlangin an sa tha thin a, hlo thlawh pui ngai emaw lo lam hnathawh sak ngai an awm chuan an thawh sak thin.  Tun thleng hian thingtlang khaw thenkhatah chuan In sa an awm chuan nikhat tal an pui ngei ngei thin.

 

Hetianga tanpui ngaite tanpui leh midangte tana engemaw kawng zawng tala mite tana malsawmna nih hi Mizo hnam zia pawimawh tak leh hnamdang pawhin an hmuh hmaih lo, mak an tih leh an awh em em chu a ni.

 

5.      Tlawmngaihna lan chhuah dan pakhat leh chu tawrh inhuamnna a ni, ti ila kan hrethiam  awm e. Thukhuh kan duh avang leh midangin hrehawm an ti ang tih kan hlauh thin avangin intipalh nikhua pawhin a na tuar zawk chuan ‘ a na lo ve’ an ti hram hram thin. Hei hi a na lo tak tak tihna a ni lova, a tinatu kha a inthiam lo ang tih an hlauh vang a ni ber. Chutiangin ei tur in pek chungchangah pawh midangin chang zawk se ti a midang duhsak zawkna a avangin ‘ a ngai lo ve, ka puar e,’ an ti hram hram thin. Hmanlai pasaltha te chuan chaw an ei nikhuah pawh bar 2/1 lek an bar a, an kham zung zung mai a. Midangin puar khawpin ei se an tih vang a ni. Bar 2/1 lekah pawh Vanapa chuan ‘Randanga sairawkherh ang kang ka ni ta, ka puar hle mai” a ti thei zel a ni. Mahni duh reng pawh midang duhsakna rilru avangin an hnar thin a, chu chu midang duhsakna  rilru avang a a ni.

 

      Tumkhat chu Vanapa hovin an ramchhuak a, ei tur an neih mai tawh loh avangin an riltam a, an tamchhawl ta viau mai a. Vanapa chuan Theipui rah hmin tuarh mai hi a hmu hlauh mai a, amah maia ei duh lovin midang a ko a, an thlen kim huna ei turin an innghak a. Chutah tleirawl pakhat hi a rawn thleng a, a rawn ei nghal bawrh bawrh mai a. chu tleirawl chu Vanapa chuan a, ‘Nauva, kei pawhin pum khat mah ka la hmawm bik lo asin. I thiante hian lungte kan pai bik lo a nia’ tiin a kam khat hial a. Vanapa khan duh se chuan kha theipui kha midang hriat lohvin a ei vek thei, mahse midang duhsakna avangin a pumbilh duh lo a ni.

 

      ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih tawngkam mawi tak kan neih pawh hi tlawmngaihna rilru atanga rawn chhuak a ni ngei ang.

 

      Tunlai hunah hian tlawmngaihna hi hmanlai ang em em khan kan nunpui tam lo a. Hmanlaia tlawmngaihna lan chhuahna kawng hrang hrangte ang khan  tunlaiah chuan tih theih a lo ni tawh lova. Chhiatni a kan insawngbawl dan pawh a dal tial tial tawh a, tlawmngaihna pawh a lang chhuak hlei thei tawh lo. Heng hi kan tlawmngai ta lo e tihna lam ni lovin kan khawsak danglam chho zel hian kan nunphung a tih danglam tak em avang a ni. Mahni buai buaiin kan buai a, eizawn na kawngah kan hnathawh dan a inang lo a, kan inngaihsak hman meuh tawh lo a ni.

Engpawh nise, kan pipute tlawmngaihna rilru tak tak ang kha pu pha tawh lo mah ila, kan khawtlang nun mil zela tlawmngaihna kan nunpui leh vawn nun zel hi a tul khawp mai.  Kan khawtlang nunah hian tlawmngaihna hi a lan chhuah dan tur kawng tam tak a la awm. Tanpui ngaite tanpui hi chu engtik hunah pawh a tih theih a, tanpui tur hi an awm reng a. Mitthi kan inbuaipui danah pawh tlawmngaia kan la tih hram hram a ngai bawk a, tumah hi mahni inbuaipui thei kan awm lo, midang puihna mamawh vek kan ni. Kan eizawnna kawngah te, Pathian kan biaknaah te leh kan nunhona hrang hrangah hian tlawmngaihna lan chhuahna tur leh nunpuina tur a awm teuh mai.

            Val upa ten ‘tlawmngai takin aw’ an tih chuan tuman nunphung pangngai an pel ngam lo. Midang nek tum ran te pawh an kimki thin. Chutiang chuan Tlawmngaihna hian khawtlang nun a vawng a, min khai rual a ni.

            Tlawmngaihna hi Mizo hnam ti mawitu leh hnamdang pawhin an ngaihsan leh ropui an tih a ni a. Pu Rokunga’n ‘ Aw tlawmngaihna hlu, aw nunna par’ a tih angin ‘Mizo hnam nunna par’ a ni tak meuh meuh a. Hnamdangte laka kan par chhuahna a ni a, kan nihna (identity) pho langtu a ni bawk.

            Tlawmngaihna hi a ral tial tial niin a lang a, a ral zel a nih chuan Mizo hnam hi a her bawih ngei ang. Mizo nih tinuam tu hi a ral chuan Mizo hnam kal zel tur hi ngaihtuah ngam a ni lo ang.  A ral zel lohna turin kan inhrilh thar zel a tul hle mai.

            Tlawmngaihna kengtu ni a kan ngaih ber ‘YMA’ hian theihtawp chhuahin Zonunmawi inzirtir kawngah nasa takin hma an la a. Tleirawl ten an nunpui theihnan tiin Thlan laih te an inzirtir a, infuihtharna hun te an hmang thin. A hlu hle mai.

            Nu leh pa ten inchhung khurah Zonun zemawi hrang hrang – tlawmngaihna, aia upa zah te hi  kan sawi tam a ngai a, kan fate kan zirtir a ngai tak meuh meuh a ni. Chutiangin zirna In hrang hrangah pawh zirtirtuten zirlaite kan hrilh thar reng a tul bawk. Chutiang zelin Kohhran huangchhungah pawh kan sawi tam a tul khawp mai. Zonun zemawi hrang hrangte hi Kohhran huangchhungah Pulpit-ah pawh sawi ngam a ni a, Kristian zirtirna nen a inkawp tlat a ni a, Lal Isua zirtirna laimu nen pawh a inmil thlap a ni.

            Chuvangin Mizo nunze mawi ropui tak, ‘Mizo te min ti Mizo tu’ tlawmngaihna hi a ral mai lohna turin theihtawp chhuah ila, i nunpui hram hram ang u.