Wednesday, October 7, 2026

Hmanlai khawtlang nuna Pasalthate dinhmun

 Hmanlai kan pi leh pute hunah khan khawtlangah mi pawimawh tak tak an awm a. Khawtlang roreltu lu ber Lal leh amah puitu Khawnbawl Upate, sakhaw lam rawngbawltu leh inthawina serh leh sang khawihtu Puithiam leh Sadawt te, Ramhual leh Zalen te, Thirdeng te, Tlangau te; British lo luh hnuah Khawchhiar leh Zirtirtute an awm a. Anni bakah hian nula leh tlangval te kaihruaitu leh khawtlang nun kaihhruaitu Val Upa te an awm leh a. Heng khawtlanga mi pawimawhte bakah hian kawng engkima khawtlang mipuitute venghimtu, sa leh r^l hm^a zam ngai lo, Pasal\hate an awm leh bawk a.

Tun \umah hian chung Pasal\hate chu khawtlanga an dinhmun leh eng ang chiaha pawimawh nge an nih tih kan sawi dawn a ni.

Mizo Pasal\hate khan khawtlang rorelnaah mawhphurhna leh tih tur an nei ve lem lo a, inrelbawlna thila khawtlanga mi pawimawh te zingah chhiar tel an ni ngai lo bawk a. Chutihrualin Pasal\hate chu s^ leh r^l laka khawtlang humhimtu, Lal leh mipuite innghahna an ni thung. Khuain Pasal\ha a ngah chuan khawtlang an him a, an thla a muang \hin. Chuvangin Lal pawhin Pasal\ha a ngah theihnan \an a la a, khaw dang Pasal\hate pawh an khuaa pem turin an sawm hial \hin a ni. Pasal\ha ngah kha an tum ber a ni thin a, inchhuan nan ber an hmang bawk \hin. Chutihrualin Pasaltha ngah tur chuan Lal in a zir a ngai ve bawk a, a pasal\hate a tih \hat lohva a tihlungawiloh chuan an pem san daih thin bawk. Lal sual leh hrawn hrehawm khuaah pasaltha an awm thei ngai lo. Tin, khaw khata Thingserh sat ngam tlangval an \hahnem chuan ‘Lal khua leh tui chhan nan ka nun ka pe phal e’ ti an tam tihna a ni a, an thlamuang em em thin a ni.

An tawnah lal lai, Lalvung run lian pawhin;

Nghing zai reng rel lovin, Muangten ning zu an dawn nilen,

 

tiin he thu sawitu pawh hian a lo phuah tawh nge  nghe a ni.

         Luidung khawkrawk karah ral bei tura pasaltha, silai pu chunga an han sawt per thauh thauh leh ralthah thisen kai hniang chunga mahni khaw lam an han pan chhak chhak te chuan khawtlang mipuite thla a ti muang a. Chutiang mi chu Lal pawhin hmuhnawm a ti thin a, a uanna ber pawh a ni.

Sabual Lal, Lalburha kha pa fing leh rorel thiam tak a ni a, kum 1877-1883 chho vel khan Berhbialah In 1300 vel neiin a awm an ti. Hetih lai hian pasaltha pawh a ngah a, a ropui vanglai tak a ni awm e. An sawi dan chuan ‘archhiar kailawnah silai a hmang a, vawk chaw thlengah darkhuang a hmang’ an ti. A ropui khawp mai. Heti em em a a ropuina chhan hi Pasaltha huaisen engemaw zat a neih vang a ni. Heng zingah hian Pasaltha Khuangchera pawh a tel ve nghe nghe.

Nu leh pa zawng zawngin an fapa te chu an len huna Pasaltha ni vek turin an duh a. Chuvang chuan a ni naupangte an nih lai pawhin rallu an aih nikhuaah chempuia an sah tir \hin ni.

Naupangho infiamna pakhat ‘Sakei lem chan’ hian naupangte rilruah huaisenna leh tlawmngaihna nasa takin a tuh a, infuihna \ha tak a ni. ‘Sakei lema chang naupang chuan a k^wngah p<an a hr>ng a, a p<an hm^wr sei lam chu Sakei mei angin  a ngum zawnah a ti uai hnuang a, bawkvakin a kal a. Sakei tih danin naupangho awmkhawm chu an hriat loh hlanin a va zuan a, pakhat chu a zuan thlu a, daipawn lamah a hnuk sawn a. Tichuan a thiante chuan chhanchhuah tumin chem lem leh fei lemin an bei let a, an thianpa chu an chhanchhuak ta thin a ni.’ He infiamna hian a hunlaia pasaltha te nun chiang takin a pho lang a ni.

Hmanlai pipute khawtlang nuna Pasalthate pawimawhna tawi te te in han sawi hmasa ta ila:

1. Khawtlang venghimtu an ni. A hma lama kan sawi tawh angin Pasalthate kha sa leh ral laka khawtlang venghimtute an ni a. Kan pipute kha indo reng mai, khua leh khua inrun a indo thin an nih avangin leido nei reng rengin an khawsa a. An nun a ralmuang lova, khawiah pawh kal se inven reng a ngai. A hranpa in tunlai angin sipai an nei lova, khawtlang venghimtu te chu tlangval te leh Pasalthate kha an ni mai a. Chuvangin ral laka an him theihnan Pasalthate an pawimawh tak zet a ni.

2. Tlangvalte nun kaihhruaitu an ni. Mizo chhungkuaah chuan mipa a lo pianin “ mi huaisen, ral that tur” an ti a, hmeichhia a lo pian chuan “ se man tur” an ti \hin. Mipa fa chu a lo puitlin hunah tlangval huaisen, sa leh ral hma a zam lo turin an inchher thin a. Valupa leh Pasalthaten chung thalaite chu an fuih a, an chher a, huaisen leh tlawmngaih an zirtir thin. Tlangvalte  nih tum ber chu Pasaltha huaisen nih kha a ni.

3. Khawtlangah Pasaltha ramvachal an tam chuan ei tur an hniang hnar thin. Ral muan lai chuan Pasalthate hna ber chu lo lam hna bakah ramchhuah kha a ni mai a. Ramvachal te phei chuan sa an kap deuh reng mai a, Sa an nghei ngai meuh lo. Chutianga khawtlanga sa kap thei pasaltha an tam chuan an chhungkua mai ni lo, Lal leh khawnbawl te, khawtlangin an zar an lo zo ve thin a ni. Pasaltha ten an sa kah apiangah Lal chan pual ( a dar vei lam phawh hlawk) an hleh thin avangin Lal ten chawhmeh tui tha tha an hmeh theih phah a, chuvangin Pasaltha te kha be chhe thei an ni lo.

Mipui vantlangin eng angin nge Pasalthate an hmuh a, an en thin?

Pipute khawvelah khan Sakhua hi an dah pawimawh em em a, an nunphungah sakhuain hmun pawimawh ber a chang tiin a sawi theih awm e. Sakhaw biakna serh leh sang bakah an nitin nunphung leh thiltih khan an thih hnua an thlarau awm zel turah kawngro a sut avangin an nun pawh an fimkhur em em reng a ni.

Pasalthate chu an sakah leh an dam laia an khawsak dan a zirin an thih hnu thleng pawhin pialral kai tura ngaih an ni bawk. Chuvangin hmanlai Mizo khawtlang nuna pasalthate pawimawhna kha a thuk hle a ni. Mizo piputen an dam laia an tum ber leh an chak ber chu thih hnua a Pialral kai kha a ni a, chu thih hnu nun ngaihtuahna chuan an dam lai nun nasa takin a khawih a, a kaihruai kan ti thei awm e.

Sakhuana nena inzawm thilah hian Thangchhuah chi hnih a awm a, chungte chu In lama thangchhuah leh Ram lama thangchhhuah te an ni a. In lama thangchhuah tur hian Lal leh mi awm thei deuh chhungkua nih a ngai a, ei leh in te, ranvulh kawngah te hnianghnar a ngai. A khat tawkin khawtlang hrai a ngai deuh reng a, buhbala intodelh nih a ngai a, a hautak hle a ni. Ram lama thangchhuah tur erawh chuan Pasaltha huaisen, sa kap thei nih a ngai thung. Sa chi hrang hrang heng - Sakhi, Savawm, Sazuk chal, Sanghal, Sele, Rulngan leh Muvanlai te hi kah a ngai a. Mi nazawng tih mi a ni lo. Chuvangin ram lama thangchhhuah Pasalthate chu khawtlangin an ngaisang a, an chung en a, an chhuang bawk a ni.

Pasaltha ram chhuak hlawhtling takin an rawn haw a, dai pawn hmun remchangah bawhhla an han chham ut ut mai chu ropui tak a ni. A tuk zingah nula hovin chhuang takin Arkeziak nen an lo hmuak a, khawtlangin rallu an ai mup mup mai a. Hetianga ralthat, ai bawk chu khawtlangin an zah a, an ngaisang bawk a, an thlamuanpui bawk. Chuvangin a kalna apiangah chawimawi an hlawh a, zu hmunah phei chuan Nopui an dawm hmasa \hin. Chu ringawt pawh chu hlu tak a ni. Chutiang mi chu Saikuti’n a chawimawi thiam hle, hetiangin :

‘Laimi man la, tanchh^wn ka hlan ang che

Tualah leng la, lenrual su herin;

Nangmah hi maw lian khawpui chhan mihrang an hril chu,

Khawnlai dawn u, Tiau rala hnam len valte zawng chu.’

 

An lu ah ‘chh^wn’ an han tawn ngauh a, an kawtah ‘hranghrual’ leh ‘kawkvahai’ an han tlar tuar(h) mai te chu an induh larh mai a. An thinur nikhua a inhrosak na ber pawh ‘Ka lu chhawntual, ka ban ralsamkuai’ tih a ni. ‘Lo kiang rawh u, ka Chhawnin a tai ang che u” te pawh an ti \hin. An induh hle. Thli a thawt te hian an kawtah hranghrual te chu a in vaw ri \huau \huau a, chu chuan a ropuina a ti zual a, mipuite pawhin ropui an ti hle \hin a ni. Hetiang dinhmun thleng tur hian an bei nasa a, mutmu pawh tuah hman lovin khawtlang him nan an thawk a, thih huamin an nun an th^p tak meuh meuh a ni, chuvangin an chawimawina dawn hi inchhuan pui tham a ni reng a ni.

Pasalthate kha Mizo hnam ti ropuitute an ni:

Hnam tin hian an hnam chanchinah Pasal\ha te an nei deuh fur a, chung Pasalthate chu an hnam tana rohlu, kawng hrang hranga an hnam chhan tu leh an thlamuanna te an ni thin. Keini Mizo hnam te pawh hian kan Pasalthate  hun kha han chhui kir ila, anni kha awm ta lo se khawtlang nun a nuam lo ang a, kan hnam ropuina hi a nep phah sawt mai thei. Pasaltha chhuanvawr Khuangchera, Vanapa, Taitesena, Chawngbawla, Neuva, Chawngzika te leh mi dang tam tak te huaisenna kha khawvela hnam ropui Rom leh Greek Pasalthate huaisenna aiin a nep chuang hauh lo. Mizo te hnamdang laka min chawisang tu leh kan inchhuanna ber te zinga mi chu kan Pasalthate kha an ni tlat a ni. Chuvangin anni khan Mizo hnam ropuina an ni tak meuh a ni.

A tawp berah chuan, pipute huna khawtlang nunah Pasalthate kha mite entawn (role model) an ni a, tlangvalten nih ve an tum ber kha an ni. Khawtlang himna leh zahawmna kha an kutah a awm miau avangin Lal leh a khawnbawlte pawhin an thu an hnial meuh lo. Khaw danga an pem san daih kha an hlau zek zek zawk a ni. Chuvangin khawtlang inlungrualna leh inpumkhatna kawngah pawh Pasaltha te pawimawhna kha a thuk hle a ni.

No comments:

Post a Comment