Hmanlai kan pi leh pute hunah khan khawtlangah mi pawimawh tak tak an awm a. Khawtlang roreltu lu ber Lal leh amah puitu Khawnbawl Upate, sakhaw lam rawngbawltu leh inthawina serh leh sang khawihtu Puithiam leh Sadawt te, Ramhual leh Zalen te, Thirdeng te, Tlangau te; British lo luh hnuah Khawchhiar leh Zirtirtute an awm a. Anni bakah hian nula leh tlangval te kaihruaitu leh khawtlang nun kaihhruaitu Val Upa te an awm leh a. Heng khawtlanga mi pawimawhte bakah hian kawng engkima khawtlang mipuitute venghimtu, sa leh r^l hm^a zam ngai lo, Pasal\hate an awm leh bawk a.
Tun
\umah hian chung Pasal\hate chu khawtlanga an dinhmun leh eng ang chiaha
pawimawh nge an nih tih kan sawi dawn a ni.
Mizo
Pasal\hate khan khawtlang rorelnaah mawhphurhna leh tih tur an nei ve lem lo a,
inrelbawlna thila khawtlanga mi pawimawh te zingah chhiar tel an ni ngai lo
bawk a. Chutihrualin Pasal\hate chu s^ leh r^l laka khawtlang humhimtu, Lal leh
mipuite innghahna an ni thung. Khuain Pasal\ha a ngah chuan khawtlang an him a,
an thla a muang \hin. Chuvangin Lal pawhin Pasal\ha a ngah theihnan \an a la a,
khaw dang Pasal\hate pawh an khuaa pem turin an sawm hial \hin a ni. Pasal\ha
ngah kha an tum ber a ni thin a, inchhuan nan ber an hmang bawk \hin.
Chutihrualin Pasaltha ngah tur chuan Lal in a zir a ngai ve bawk a, a
pasal\hate a tih \hat lohva a tihlungawiloh chuan an pem san daih thin bawk. Lal sual leh hrawn hrehawm khuaah pasaltha
an awm thei ngai lo. Tin, khaw khata
Thingserh sat ngam tlangval an \hahnem chuan ‘Lal khua leh tui chhan nan ka nun
ka pe phal e’ ti an tam tihna a ni a, an thlamuang em em thin a ni.
An tawnah lal lai, Lalvung run lian pawhin;
Nghing zai reng rel lovin, Muangten ning zu an
dawn nilen,
tiin he thu sawitu pawh hian a lo phuah tawh nge nghe a ni.
Luidung khawkrawk karah ral bei tura pasaltha, silai pu chunga an han sawt per thauh thauh leh ralthah thisen kai hniang chunga mahni khaw lam an han pan chhak chhak te chuan khawtlang mipuite thla a ti muang a. Chutiang mi chu Lal pawhin hmuhnawm a ti thin a, a uanna ber pawh a ni.
Sabual Lal, Lalburha kha pa fing leh rorel thiam
tak a ni a, kum 1877-1883 chho vel khan Berhbialah In 1300 vel neiin a awm an
ti. Hetih lai hian pasaltha pawh a ngah a, a ropui vanglai tak a ni awm e. An
sawi dan chuan ‘archhiar kailawnah silai a hmang a, vawk chaw thlengah
darkhuang a hmang’ an ti. A ropui khawp mai. Heti em em a a ropuina chhan hi
Pasaltha huaisen engemaw zat a neih vang a ni. Heng zingah hian Pasaltha
Khuangchera pawh a tel ve nghe nghe.
Nu
leh pa zawng zawngin an fapa te chu an len huna Pasaltha ni vek turin an duh a.
Chuvang chuan a ni naupangte an nih lai pawhin rallu an aih nikhuaah chempuia
an sah tir \hin ni.
Naupangho
infiamna pakhat ‘Sakei lem chan’ hian naupangte rilruah huaisenna leh
tlawmngaihna nasa takin a tuh a, infuihna \ha tak a ni. ‘Sakei lema chang
naupang chuan a k^wngah p<an a hr>ng a, a p<an hm^wr sei lam chu Sakei
mei angin a ngum zawnah a ti uai hnuang a, bawkvakin a kal a. Sakei tih
danin naupangho awmkhawm chu an hriat loh hlanin a va zuan a, pakhat chu a zuan
thlu a, daipawn lamah a hnuk sawn a. Tichuan a thiante chuan chhanchhuah tumin
chem lem leh fei lemin an bei let a, an thianpa chu an chhanchhuak ta thin a
ni.’ He infiamna hian a hunlaia pasaltha te nun chiang takin a pho lang a ni.
Hmanlai pipute khawtlang nuna
Pasalthate pawimawhna tawi te te in han sawi hmasa ta ila:
1.
Khawtlang venghimtu an ni. A hma lama kan sawi tawh angin Pasalthate kha sa leh
ral laka khawtlang venghimtute an ni a. Kan pipute kha indo reng mai, khua leh
khua inrun a indo thin an nih avangin leido nei reng rengin an khawsa a. An nun
a ralmuang lova, khawiah pawh kal se inven reng a ngai. A hranpa in tunlai
angin sipai an nei lova, khawtlang venghimtu te chu tlangval te leh Pasalthate
kha an ni mai a. Chuvangin ral laka an him theihnan Pasalthate an pawimawh tak
zet a ni.
2.
Tlangvalte nun kaihhruaitu an ni. Mizo chhungkuaah chuan mipa a lo pianin “ mi
huaisen, ral that tur” an ti a, hmeichhia a lo pian chuan “ se man tur” an ti
\hin. Mipa fa chu a lo puitlin hunah tlangval huaisen, sa leh ral hma a zam lo
turin an inchher thin a. Valupa leh Pasalthaten chung thalaite chu an fuih a,
an chher a, huaisen leh tlawmngaih an zirtir thin. Tlangvalte nih tum ber chu Pasaltha huaisen nih kha a
ni.
3.
Khawtlangah Pasaltha ramvachal an tam chuan ei tur an hniang hnar thin. Ral
muan lai chuan Pasalthate hna ber chu lo lam hna bakah ramchhuah kha a ni mai
a. Ramvachal te phei chuan sa an kap deuh reng mai a, Sa an nghei ngai meuh lo.
Chutianga khawtlanga sa kap thei pasaltha an tam chuan an chhungkua mai ni lo,
Lal leh khawnbawl te, khawtlangin an zar an lo zo ve thin a ni. Pasaltha ten an
sa kah apiangah Lal chan pual ( a dar vei lam phawh hlawk) an hleh thin avangin
Lal ten chawhmeh tui tha tha an hmeh theih phah a, chuvangin Pasaltha te kha be
chhe thei an ni lo.
Mipui
vantlangin eng angin nge Pasalthate an hmuh a, an en thin?
Pipute
khawvelah khan Sakhua hi an dah pawimawh em em a, an nunphungah sakhuain hmun
pawimawh ber a chang tiin a sawi theih awm e. Sakhaw biakna serh leh sang bakah
an nitin nunphung leh thiltih khan an thih hnua an thlarau awm zel turah
kawngro a sut avangin an nun pawh an fimkhur em em reng a ni.
Pasalthate chu an sakah leh an dam laia an
khawsak dan a zirin an thih hnu thleng pawhin pialral kai tura ngaih an ni
bawk. Chuvangin hmanlai Mizo khawtlang nuna pasalthate pawimawhna kha a thuk
hle a ni. Mizo piputen an dam laia an tum ber leh an chak ber chu thih hnua a Pialral
kai kha a ni a, chu thih hnu nun ngaihtuahna chuan an dam lai nun nasa takin a
khawih a, a kaihruai kan ti thei awm e.
Sakhuana
nena inzawm thilah hian Thangchhuah chi hnih a awm a, chungte chu In lama
thangchhuah leh Ram lama thangchhhuah te an ni a. In lama thangchhuah tur hian
Lal leh mi awm thei deuh chhungkua nih a ngai a, ei leh in te, ranvulh kawngah
te hnianghnar a ngai. A khat tawkin khawtlang hrai a ngai deuh reng a, buhbala
intodelh nih a ngai a, a hautak hle a ni. Ram lama thangchhuah tur erawh chuan
Pasaltha huaisen, sa kap thei nih a ngai thung. Sa chi hrang hrang heng -
Sakhi, Savawm, Sazuk chal, Sanghal, Sele, Rulngan leh Muvanlai te hi kah a ngai
a. Mi nazawng tih mi a ni lo. Chuvangin ram lama thangchhhuah Pasalthate chu
khawtlangin an ngaisang a, an chung en a, an chhuang bawk a ni.
Pasaltha
ram chhuak hlawhtling takin an rawn haw a, dai pawn hmun remchangah bawhhla an
han chham ut ut mai chu ropui tak a ni. A tuk zingah nula hovin chhuang takin
Arkeziak nen an lo hmuak a, khawtlangin rallu an ai mup mup mai a. Hetianga
ralthat, ai bawk chu khawtlangin an zah a, an ngaisang bawk a, an thlamuanpui
bawk. Chuvangin a kalna apiangah chawimawi an hlawh a, zu hmunah phei chuan
Nopui an dawm hmasa \hin. Chu ringawt pawh chu hlu tak a ni. Chutiang mi chu
Saikuti’n a chawimawi thiam hle, hetiangin :
‘Laimi man la,
tanchh^wn ka hlan ang che
Tualah leng la,
lenrual su herin;
Nangmah hi maw
lian khawpui chhan mihrang an hril chu,
Khawnlai dawn u,
Tiau rala hnam len valte zawng chu.’
An
lu ah ‘chh^wn’ an han tawn ngauh a, an kawtah ‘hranghrual’ leh ‘kawkvahai’ an
han tlar tuar(h) mai te chu an induh larh mai a. An thinur nikhua a inhrosak na
ber pawh ‘Ka lu chhawntual, ka ban ralsamkuai’ tih a ni. ‘Lo kiang rawh u, ka Chhawnin a tai ang che u” te pawh an ti \hin.
An induh hle. Thli a thawt te hian an kawtah hranghrual te chu a in vaw ri
\huau \huau a, chu chuan a ropuina a ti zual a, mipuite pawhin ropui an ti hle
\hin a ni. Hetiang dinhmun thleng tur hian an bei nasa a, mutmu pawh tuah hman
lovin khawtlang him nan an thawk a, thih huamin an nun an th^p tak meuh meuh a
ni, chuvangin an chawimawina dawn hi inchhuan pui tham a ni reng a ni.
Pasalthate
kha Mizo hnam ti ropuitute an ni:
Hnam
tin hian an hnam chanchinah Pasal\ha te an nei deuh fur a, chung Pasalthate chu
an hnam tana rohlu, kawng hrang hranga an hnam chhan tu leh an thlamuanna te an
ni thin. Keini Mizo hnam te pawh hian kan Pasalthate hun kha han chhui kir ila, anni kha awm ta lo
se khawtlang nun a nuam lo ang a, kan hnam ropuina hi a nep phah sawt mai thei.
Pasaltha chhuanvawr Khuangchera, Vanapa, Taitesena, Chawngbawla, Neuva,
Chawngzika te leh mi dang tam tak te huaisenna kha khawvela hnam ropui Rom leh
Greek Pasalthate huaisenna aiin a nep chuang hauh lo. Mizo te hnamdang laka min
chawisang tu leh kan inchhuanna ber te zinga mi chu kan Pasalthate kha an ni
tlat a ni. Chuvangin anni khan Mizo hnam ropuina an ni tak meuh a ni.
A
tawp berah chuan, pipute huna khawtlang nunah Pasalthate kha mite entawn (role
model) an ni a, tlangvalten nih ve an tum ber kha an ni. Khawtlang himna leh
zahawmna kha an kutah a awm miau avangin Lal leh a khawnbawlte pawhin an thu an
hnial meuh lo. Khaw danga an pem san daih kha an hlau zek zek zawk a ni.
Chuvangin khawtlang inlungrualna leh inpumkhatna kawngah pawh Pasaltha te
pawimawhna kha a thuk hle a ni.
No comments:
Post a Comment