‘Pipute huna hmeichhia te dinhmun’ tih hi tunlaia hmeichhia te dinhmun leh an hmasawnna te nena khaikhin zawng pawhin sawi tur tam taka awm awm e. Amaherawhchu, chu lam chu kan sawi tum a ni lova, hmanlai kan pi leh pute huna Mizo hmeichhiate – khawtlang leh inchhungkhura an dinhmun tlangpui kan sawi chauh dawn a ni.
Heti
zawng hian sawi dawn ta ila.
Mizo
chhungkuaah chuan hmeichhia a lo pianin an \awngkam hman hmasak chu, ‘hei chu a
hmel\ha em mai, Sial man tur a nih hi’ an ti \hin a. Chu chuan awmze thui tak a
nei a, naute chu a lo \han lena a pasal nei rual a lo nih chuan Pasal \ha tak
nei tura an duhsakna a nih rualin a man pawh to tak, Sial phu khawp a nih
beiseina a ni. Chu chu hmeichhiate an thlir dan pakhat a ni. Sial chu pipute
huna an ran vulh pui ber leh hausakna tehna atana an hman pakhat a ni bawk.
Mizo
khawtlang nun hi ‘mipa lalna leh thuneihna’ (patriarchal society) a ni a,
chhungkuaah pa ber chu thuneitu leh roreltu, engkima hmahruaitu a ni a.
Chhungkaw thil inrochun kawngah pawh mipa fa zelah an inhlan chhawng \hin a ni.
Chhungkuaah chuan mipa te chu an indah awl hle a, pa ber chauh ni lovin
tlangvalte pawhin inchhungkhur sekrek khawih ilo thlengin khawih an tum lova.
Chhungkuaa nu ber leh a fanu te mawhphurhna vek a ni. Mipa ten inchhungkhurah
sekrek khawih an tum lo kan tih hian a khawtlangah mipa leh hmeichhia te tih
tur thliar fel sa, ziak loh dan leh kalphung an lo neih avanga mawhphurhna nei
sa an ni a.
Kan
pipute hunah khan hmeichhe dinhmun hi a chhe hran lova, mipa ten an rap bet
hran lo niin a lang. Mipa tih tur leh hmeichhe tih tur kha an thliar fel \ha em
em a, an intihpawlh meuh lo. Mipa tih tur nia lang hmeichhia in a tih chuan
mipa tan mualphona a nih rualin an inzah tawn em em \hin. Entirnan, hnathawhna
hmanrua chher hriam leh ngaihtuah hi mipa mawhphurhna a ni a. Hmeichhia in loh
theih loh avanga hmanraw chher hriam tir tura ‘Pum’ a kai chuan mipa lo awm ten
an lo kian sawk sawk a, an tih tir hmasa ber \hin. Chutiangin, tui chawi pawh
hmeichhe mawhphurhna a nih rualin loh theih loh avanga mipa in tui chawi tura
tuikhur a kal chuan hmeichhia lo kal hmasa ten an thal hmasak tir zel \hin.
Ei
rawngbawl, inchhung enkawl, thawmhnaw suk, tuichawi, thingphurh, buhden, vawk
chaw chhum leh pek leh inchhungkhur kaihhnawih chetna dang zawng zawng chu
hmeichhiate mawhphurhna vek a ni a. A hautak angreng khawp mai. mipain an tih
pui ngai lova, mipa tih turah an ngai hek lo.
Heng
bakah hian lo a fehnaah pawh an lawmte Mipa chaw fun te an phurh sak vek a,
mipa chu hahdam takin an kal mai \hin a. Thingphurhnaah pawh mipa ten nula te
an phurh pui pawhin hmeichhia ten an phurh zawh tawk an phur a, an hnungah
tlangvalten an put zawh tawk an pu veleh mai a.
Heng
bakah hian mutbu leh incheina hrang hrang, puan te, kawr te leh thawmhnawm dang te chu hmeichhia in an
ngaihtuah vek a, favang awllen lai ten puan an tah a, pawnpui an puah bawk a.
Pasal an neih huna an chhawm turte thlengin an lo inbuatsaih lawk \hin. Eirawngbawlna
Bel hrang hrang siam pawh hmeichhia te mawhphurhna a ni bawk. Tlak lei \ha a\angin Hlum bel
hrang hrang an siam a, chaw chhumna bel, bai bel. Zu bel leh mamawh dang atan
Bel an siam a. Hetianga Bel an siam hi ‘vuak’ an ti a ni. Hengte hi hmeichhia
ten an siam tlangpui a, mipate chuan a hmanraw lakkhawm kawngah an lo pui ve
chauh zawk \hin.
Heng
inchhung khura hmeichhia te chetna hrang hrang hi Mizo hmeichhiate khan an tih
tur ve reng leh khawtlang leh chhungkaw kalphungah an ngai mai a, an phunnawi
ngai reng reng lo. Mipa te ph<tna pawh an nei chuang lo. Hmeichhe che peih
lo leh taima lo, inchhung tla bal lutuk chu hmeichhe tan mualphona a ni a.
Mipa
te chu Ina inleng kawm a nih loh chuan len a ni mai a, a bik takin tlangval
phei chu zan lamah inah an awm ngai lo. Nula rimin an chhuak a, Zawlbuk-ah an
riak nghal \hin a. An tlangval chhung zawngin, Zawlbuk kai rual an nih a\angin
Zawlbukah an riak a, nupui an neih hnu hun engemaw chen thlengin Zawlbukah an
riak \hin. Inah an riak tlem hle a, In chu chaw einan leh mamawh lam nan an
hmang a ni ber e. A karlakah khawhar in riahna tur a awm chuan an riak chhuak
bawk a. Chhun lamah lo lamah hnathawkin an feh leh a. Ina awmna hun an nei mang
lo.
Amaherawhchu,
mipa ten mawhphurhna an nei ve an tih \hat loh chuan mipa tan mualphona a ni a,
‘pawn fen feng tlak’ hmuhin an hmu \hin. Inchhung tla bal lutuk thawm \hat ngai
te, hnathawhna hmanraw chhe lutuk neih te hi mipa tan mualphona a ni a;
khamkhawp thar zo lo nih pawh chuti tho. Mipa ten hna hram an thawk a, hmeichhia
in hna awm nem zawk an thawk \hin a ni.
Chhungkaw
rorelnaah pawh hmeichhia ten sawi an nei ngai mang lova, pa vekin ro a rel a,
pa berin a tih tawh chu midangin an hnial ngai lo. Tawngkam chhehah pawh
‘Hmeichhe thu thu ni suh, chak sa sa ni suh’ te an ti a, ‘Hmeichhe finin
tuikhur ral a kai lo’ te pawh an ti bawk \hin a. Hei hian hmeichhia te
chhungkua leh khawtlang rorelnaah thu an neh vak loh zia a tarlang awm e. Chutihrualin
Pa fing chuan chhungkua a awp khawm thiam a, chhungkua a hmeichhia te a kilkawi
thiam hle a ni. Vantlang hmuhah chuan nupuite ngam tak nih an duh \heuhva,
inchhungkhurah chuan mipa fing chuan nupuite thurawn an la thiam \hin.
Khawtlang
rorelna hi Lal leh a khawnbawl Upa te rorelnaa kal an ni a. Hmeichhia an tel ve
ngai lo. Mizo khawtlanga mi pawimawh an sawi \hinah pawh hmeichhia an tel ngai
lo. Khawnbawl Upa leh Puithiam ah pawh hmeichhia an tel ngai lo. Chutihrualin
Mizo lalte zingah hmeichhia engemaw zat an awm ve tho a, a fing ber ber an nih
chang pawh a awm awm e. Mizo hmeichhia lalte zingah hian Denlung Lal Ropuiliani
te, Sialsuk Lal, Darinpuii Sailo, Muallianpui lal Darbilhi Fanai, Ropuichawngi,
Tuali Chenkual, Dari, Darlalpuii, Liani,
Roteii, Rochhingpuii, Thangtinluti, Mangcheri, Khupkhawthangi, Lalngurvungi,
Tawkthluahi, Singtlemi, Vanhmingliani te leh midang an awm nual.(Hmeichhe dinhmun chungchang by Dr Lalzuia
Colney).
An
\awngkamah pawh ‘hmeichhe finin tuikhur ral a k^i lo’ an lo ti \hin a, hemi
awmzia chu hmeichhia chu thupui hlapui vai ve chiam lo turah an dah a. Tuikhur
piah lam thil – rammut, ramchhuah leh ram tuk rel velah pawh an telh ve ngai
lova. Ngaihtuahna seng ve lo turah an ngai.
Amaherawhchu,
hmeichhia lalte pawhin Khawnbawl upa leh rorel pui tur zingah hmeichhia an ruat
ngai chuang lova, mipate nen ro an rel a ni ber e. |awngkamah pawh “Hmeichhe
thu thu ni suh, Chakai sa sa ni suh” an ti a, hmeichhia thu chu awih enah an
ngai lo ni mai thei e. Chutihrualin, mipa te hi pawn lamah chuan nupui ngam awm
deuhin an awm a, mi hriat lohvaha chuan nupuite thu an awih leh thei viau a,
“Thaibawih” \awngkam te pawh a lo chhuak
hial reng a. Mipa mahni mawhphurhna pawh hlen zo lo chu hmeichhia pawhin an
ngaisang chuang hauh lo mai a, ‘hmeichhia ang mai, puanfen feng tlak i ni e”
tiin an ti el ve \hin a ni.
Mizo
hmeichhiate hian pasal an neihin an pasalte laka intulut pumhlum tura ngaih an
ni a, chuvangin ro hran lo rel emaw a remchang lova, \awngkamah pawh ‘hmeichhia
leh Chakai aiin sakhua an nei lo an lo ti \hin reng a ni. Pasalte awm dan ang
ang kha an awm dan tur a ni mai. Hman lai chuan a hnam a hnama sakhaw nei an
nih avangin, hmeichhia chuan pasal an neih reng rengin an pasal te sakhaw biak ang
be ve mai tur leh an dawi sa pawh kil ve mai tur an nih avangain a hranpa a
sakhaw nei tur an nih loh avangin ‘hmeichhia leh Chakaiin sakhua an nei lo” an
lo ti \hin a ni. Hmeichhia te hian pasal an neihin an pasalte in lamah an
tlangnel mai lo nge ni, an inthlahrung zawk, hun engemaw chen chu chaw pawh
anmahni in lamah an ei \hin. James Dokhuma chuan, hmanlai Mizo khawtlang nuna
tam em em chu, ‘nupui velh leh nupui intitau rau tlan inkoh hi’ a ni a ti a.
Mipa zu ruiin in lamah chhuan lam ho te te ‘chawhmeh neih mang loh vang te’
hmanga nupuite hau leh kutthlak mai ching te an lo awm ve fo a. Chungah chuan
nupuite thinrimin an in lamah an haw a, thenkhat chu in\hen hlen te pawh an awm
bawk a. Tlan inkoh te hi a tam viau \hin a ni awm e. (James Dokhuma, Hmanlai Mizo Kalphung)
Pasal
ten nupui ngam lo ‘thaibawi’ nih an hlauh em avangin an nupuite lakah chuan
‘pa’ takin an awm mai \hin a. Hetianga an nupuite tham lo leh an ngaihnep luih
tlat nachhan chu, hmeichhia te chu mipa aiin an rilru a lo no zawk a, duat deuh
chuan awm chin an hre lo mai zel a, chutiang anih chuan a hnu zelah mipa zawk
kha an chungtlak ang tih an hlau \hin a. An \awngkamah pawh ‘hmeichhe vau loh
leh vau vau loh chu an p^wng tual tual’ an lo ti \hin.
Awle,
hmanlai hunah khan hmeichhiate dinhmun zawng zawng kan sawi seng lova, an
dinhmun tlangpui kan han sawi ta a. ‘Chhura buh thlira’ han thlir thuak thuak
chuan hmeichhia te dinhmun khan a hniam a, mipate pawhin an dah sang lo hle tih
a lang a, hmusit erawh an hmusit lo. Inchhungkhur leh khawtlang rorelnaah mipa
vekin ro an rel \hin avangin hmeichhiaten ‘sawi’ an nei ve thei lova, mahse
mipate \awiawm leh lo puihbawm kha an mawhphurhna a ni thung. Chutihrualin mipa
lak tlak loh, leh hmeichhe tan pawha innghahna tlak loh ni a lang chu hmeichhia
te pawn an dah sang lo hle.
Pipute
hun kha a ralmuang lova, khua leh khua inrun thut thut \hin an nih avangin mipa
ten khaw venhim kawngah mawhphurhna an nei sang hle a, chuvangin hmeichhia te
pawh mipa thla zar hnuaiah him taka awm thei ni a an inngaih avangin mipa lakah
an pawng thei lo bawk.
No comments:
Post a Comment