Wednesday, October 7, 2026

Pipute huna hmeichhia te dinhmun

‘Pipute huna hmeichhia te dinhmun’ tih hi tunlaia hmeichhia te dinhmun leh an hmasawnna te nena khaikhin zawng pawhin sawi tur tam taka awm awm e. Amaherawhchu, chu lam chu kan sawi tum a ni lova, hmanlai kan pi leh pute huna Mizo hmeichhiate – khawtlang leh inchhungkhura an dinhmun tlangpui kan sawi chauh dawn a ni.

Heti zawng hian sawi dawn ta ila.

Mizo chhungkuaah chuan hmeichhia a lo pianin an \awngkam hman hmasak chu, ‘hei chu a hmel\ha em mai, Sial man tur a nih hi’ an ti \hin a. Chu chuan awmze thui tak a nei a, naute chu a lo \han lena a pasal nei rual a lo nih chuan Pasal \ha tak nei tura an duhsakna a nih rualin a man pawh to tak, Sial phu khawp a nih beiseina a ni. Chu chu hmeichhiate an thlir dan pakhat a ni. Sial chu pipute huna an ran vulh pui ber leh hausakna tehna atana an hman pakhat a ni bawk.

Mizo khawtlang nun hi ‘mipa lalna leh thuneihna’ (patriarchal society) a ni a, chhungkuaah pa ber chu thuneitu leh roreltu, engkima hmahruaitu a ni a. Chhungkaw thil inrochun kawngah pawh mipa fa zelah an inhlan chhawng \hin a ni. Chhungkuaah chuan mipa te chu an indah awl hle a, pa ber chauh ni lovin tlangvalte pawhin inchhungkhur sekrek khawih ilo thlengin khawih an tum lova. Chhungkuaa nu ber leh a fanu te mawhphurhna vek a ni. Mipa ten inchhungkhurah sekrek khawih an tum lo kan tih hian a khawtlangah mipa leh hmeichhia te tih tur thliar fel sa, ziak loh dan leh kalphung an lo neih avanga mawhphurhna nei sa an ni a.

Kan pipute hunah khan hmeichhe dinhmun hi a chhe hran lova, mipa ten an rap bet hran lo niin a lang. Mipa tih tur leh hmeichhe tih tur kha an thliar fel \ha em em a, an intihpawlh meuh lo. Mipa tih tur nia lang hmeichhia in a tih chuan mipa tan mualphona a nih rualin an inzah tawn em em \hin. Entirnan, hnathawhna hmanrua chher hriam leh ngaihtuah hi mipa mawhphurhna a ni a. Hmeichhia in loh theih loh avanga hmanraw chher hriam tir tura ‘Pum’ a kai chuan mipa lo awm ten an lo kian sawk sawk a, an tih tir hmasa ber \hin. Chutiangin, tui chawi pawh hmeichhe mawhphurhna a nih rualin loh theih loh avanga mipa in tui chawi tura tuikhur a kal chuan hmeichhia lo kal hmasa ten an thal hmasak tir zel \hin.

Ei rawngbawl, inchhung enkawl, thawmhnaw suk, tuichawi, thingphurh, buhden, vawk chaw chhum leh pek leh inchhungkhur kaihhnawih chetna dang zawng zawng chu hmeichhiate mawhphurhna vek a ni a. A hautak angreng khawp mai. mipain an tih pui ngai lova, mipa tih turah an ngai hek lo.

Heng bakah hian lo a fehnaah pawh an lawmte Mipa chaw fun te an phurh sak vek a, mipa chu hahdam takin an kal mai \hin a. Thingphurhnaah pawh mipa ten nula te an phurh pui pawhin hmeichhia ten an phurh zawh tawk an phur a, an hnungah tlangvalten an put zawh tawk an pu veleh mai a.

Heng bakah hian mutbu leh incheina hrang hrang, puan te, kawr te  leh thawmhnawm dang te chu hmeichhia in an ngaihtuah vek a, favang awllen lai ten puan an tah a, pawnpui an puah bawk a. Pasal an neih huna an chhawm turte thlengin an lo inbuatsaih lawk \hin. Eirawngbawlna Bel hrang hrang siam pawh hmeichhia te mawhphurhna  a ni bawk. Tlak lei \ha a\angin Hlum bel hrang hrang an siam a, chaw chhumna bel, bai bel. Zu bel leh mamawh dang atan Bel an siam a. Hetianga Bel an siam hi ‘vuak’ an ti a ni. Hengte hi hmeichhia ten an siam tlangpui a, mipate chuan a hmanraw lakkhawm kawngah an lo pui ve chauh zawk \hin.

Heng inchhung khura hmeichhia te chetna hrang hrang hi Mizo hmeichhiate khan an tih tur ve reng leh khawtlang leh chhungkaw kalphungah an ngai mai a, an phunnawi ngai reng reng lo. Mipa te ph<tna pawh an nei chuang lo. Hmeichhe che peih lo leh taima lo, inchhung tla bal lutuk chu hmeichhe tan mualphona a ni a.

Mipa te chu Ina inleng kawm a nih loh chuan len a ni mai a, a bik takin tlangval phei chu zan lamah inah an awm ngai lo. Nula rimin an chhuak a, Zawlbuk-ah an riak nghal \hin a. An tlangval chhung zawngin, Zawlbuk kai rual an nih a\angin Zawlbukah an riak a, nupui an neih hnu hun engemaw chen thlengin Zawlbukah an riak \hin. Inah an riak tlem hle a, In chu chaw einan leh mamawh lam nan an hmang a ni ber e. A karlakah khawhar in riahna tur a awm chuan an riak chhuak bawk a. Chhun lamah lo lamah hnathawkin an feh leh a. Ina awmna hun an nei mang lo.

Amaherawhchu, mipa ten mawhphurhna an nei ve an tih \hat loh chuan mipa tan mualphona a ni a, ‘pawn fen feng tlak’ hmuhin an hmu \hin. Inchhung tla bal lutuk thawm \hat ngai te, hnathawhna hmanraw chhe lutuk neih te hi mipa tan mualphona a ni a; khamkhawp thar zo lo nih pawh chuti tho. Mipa ten hna hram an thawk a, hmeichhia in hna awm nem zawk an thawk \hin a ni.

Chhungkaw rorelnaah pawh hmeichhia ten sawi an nei ngai mang lova, pa vekin ro a rel a, pa berin a tih tawh chu midangin an hnial ngai lo. Tawngkam chhehah pawh ‘Hmeichhe thu thu ni suh, chak sa sa ni suh’ te an ti a, ‘Hmeichhe finin tuikhur ral a kai lo’ te pawh an ti bawk \hin a. Hei hian hmeichhia te chhungkua leh khawtlang rorelnaah thu an neh vak loh zia a tarlang awm e. Chutihrualin Pa fing chuan chhungkua a awp khawm thiam a, chhungkua a hmeichhia te a kilkawi thiam hle a ni. Vantlang hmuhah chuan nupuite ngam tak nih an duh \heuhva, inchhungkhurah chuan mipa fing chuan nupuite thurawn an la thiam \hin.

Khawtlang rorelna hi Lal leh a khawnbawl Upa te rorelnaa kal an ni a. Hmeichhia an tel ve ngai lo. Mizo khawtlanga mi pawimawh an sawi \hinah pawh hmeichhia an tel ngai lo. Khawnbawl Upa leh Puithiam ah pawh hmeichhia an tel ngai lo. Chutihrualin Mizo lalte zingah hmeichhia engemaw zat an awm ve tho a, a fing ber ber an nih chang pawh a awm awm e. Mizo hmeichhia lalte zingah hian Denlung Lal Ropuiliani te, Sialsuk Lal, Darinpuii Sailo, Muallianpui lal Darbilhi Fanai, Ropuichawngi, Tuali Chenkual,  Dari, Darlalpuii, Liani, Roteii, Rochhingpuii, Thangtinluti, Mangcheri, Khupkhawthangi, Lalngurvungi, Tawkthluahi, Singtlemi, Vanhmingliani te leh midang an awm nual.(Hmeichhe dinhmun chungchang by Dr Lalzuia Colney).

An \awngkamah pawh ‘hmeichhe finin tuikhur ral a k^i lo’ an lo ti \hin a, hemi awmzia chu hmeichhia chu thupui hlapui vai ve chiam lo turah an dah a. Tuikhur piah lam thil – rammut, ramchhuah leh ram tuk rel velah pawh an telh ve ngai lova. Ngaihtuahna seng ve lo turah an ngai.

Amaherawhchu, hmeichhia lalte pawhin Khawnbawl upa leh rorel pui tur zingah hmeichhia an ruat ngai chuang lova, mipate nen ro an rel a ni ber e. |awngkamah pawh “Hmeichhe thu thu ni suh, Chakai sa sa ni suh” an ti a, hmeichhia thu chu awih enah an ngai lo ni mai thei e. Chutihrualin, mipa te hi pawn lamah chuan nupui ngam awm deuhin an awm a, mi hriat lohvaha chuan nupuite thu an awih leh thei viau a, “Thaibawih”  \awngkam te pawh a lo chhuak hial reng a. Mipa mahni mawhphurhna pawh hlen zo lo chu hmeichhia pawhin an ngaisang chuang hauh lo mai a, ‘hmeichhia ang mai, puanfen feng tlak i ni e” tiin an ti el ve \hin a ni.

Mizo hmeichhiate hian pasal an neihin an pasalte laka intulut pumhlum tura ngaih an ni a, chuvangin ro hran lo rel emaw a remchang lova, \awngkamah pawh ‘hmeichhia leh Chakai aiin sakhua an nei lo an lo ti \hin reng a ni. Pasalte awm dan ang ang kha an awm dan tur a ni mai. Hman lai chuan a hnam a hnama sakhaw nei an nih avangin, hmeichhia chuan pasal an neih reng rengin an pasal te sakhaw biak ang be ve mai tur leh an dawi sa pawh kil ve mai tur an nih avangain a hranpa a sakhaw nei tur an nih loh avangin ‘hmeichhia leh Chakaiin sakhua an nei lo” an lo ti \hin a ni. Hmeichhia te hian pasal an neihin an pasalte in lamah an tlangnel mai lo nge ni, an inthlahrung zawk, hun engemaw chen chu chaw pawh anmahni in lamah an ei \hin. James Dokhuma chuan, hmanlai Mizo khawtlang nuna tam em em chu, ‘nupui velh leh nupui intitau rau tlan inkoh hi’ a ni a ti a. Mipa zu ruiin in lamah chhuan lam ho te te ‘chawhmeh neih mang loh vang te’ hmanga nupuite hau leh kutthlak mai ching te an lo awm ve fo a. Chungah chuan nupuite thinrimin an in lamah an haw a, thenkhat chu in\hen hlen te pawh an awm bawk a. Tlan inkoh te hi a tam viau \hin a ni awm e. (James Dokhuma, Hmanlai Mizo Kalphung)

Pasal ten nupui ngam lo ‘thaibawi’ nih an hlauh em avangin an nupuite lakah chuan ‘pa’ takin an awm mai \hin a. Hetianga an nupuite tham lo leh an ngaihnep luih tlat nachhan chu, hmeichhia te chu mipa aiin an rilru a lo no zawk a, duat deuh chuan awm chin an hre lo mai zel a, chutiang anih chuan a hnu zelah mipa zawk kha an chungtlak ang tih an hlau \hin a. An \awngkamah pawh ‘hmeichhe vau loh leh vau vau loh chu an p^wng tual tual’ an lo ti \hin.

Awle, hmanlai hunah khan hmeichhiate dinhmun zawng zawng kan sawi seng lova, an dinhmun tlangpui kan han sawi ta a. ‘Chhura buh thlira’ han thlir thuak thuak chuan hmeichhia te dinhmun khan a hniam a, mipate pawhin an dah sang lo hle tih a lang a, hmusit erawh an hmusit lo. Inchhungkhur leh khawtlang rorelnaah mipa vekin ro an rel \hin avangin hmeichhiaten ‘sawi’ an nei ve thei lova, mahse mipate \awiawm leh lo puihbawm kha an mawhphurhna a ni thung. Chutihrualin mipa lak tlak loh, leh hmeichhe tan pawha innghahna tlak loh ni a lang chu hmeichhia te pawn an dah sang lo hle.

Pipute hun kha a ralmuang lova, khua leh khua inrun thut thut \hin an nih avangin mipa ten khaw venhim kawngah mawhphurhna an nei sang hle a, chuvangin hmeichhia te pawh mipa thla zar hnuaiah him taka awm thei ni a an inngaih avangin mipa lakah an pawng thei lo bawk.

No comments:

Post a Comment