Monday, September 12, 2022

Tualchhung Kohhran Chanchinbu hlutna


  • Upa Malsawmliana 


Kan Kohhran thalai pawl chanchinbu Gilgal in kum 35-na hmel a hmu ta hi thinlung takin ka lawm a, a enkawltu Editorial Board memberte lawmpuina leh duhsakna ka hlan e. 


Gilgal chanchinbu hi kum reilote a enkawltute zingah ka tel ve hman a, Cyclostyle khawl hman lai khan. Khatih laia Editor chu Carlos-a Pa, Pu Ronghinglova hi a nia, Nula Asawmi te nen  Inrinni apiangin Biak In chung sangah kan her ve rak rak thin. Branch KTP Committee in kumtin chanchinbu enkawltu Editorial Board hi a ruat thar thin avangin inchhawk tel tel thin kha a ni a, a hahdamthlak deuh. YMA lam chanchinbu erawh kan enkawl ve chhung a rei ta deuh a, thang khat lian zet zawt ka buaipui ve thung. 


Kohhran rawngbawlna ke hrang hrang - thuhril, zirtir, tihdam rawngbawlna te hi a pawimawh ber a awm chuang lova, an pawimawh ber vek mai. Zirtir kawngah hian thuziak hmanga rawngbawlna hi a langsar hle. 


 Kum 1911 ah kan Kohhran hian Kristian Tlangau Chanchinbu a chhuah tan a, a hnu deuhah Baptist Kohhranin ‘Kohran Beng(1947)’ chanchinbu leh Chhandamna Sipai pawlin ‘ Sipai Tlangau(1931)’ an ti chhuak veleh a. Kohhran hian thuziak hmanga rawngbawlna hi a ngai thutak hle a, chanchinbu mai ni lovin lehkhabu chi hrang hrang ti chhuakin Press te hial pawh kan nei deuh fur bawk. Hengte hi Pathian thu hriatna leh zirtirna kawnga hmalakna a nih piah lama Mizo thu leh hla (literature) tihchangtlunna leh Mizo tawng tih hmasawnna atan hmalakna a ni bawk. 


Hetianga Kohhran pui (headquarters) leh tualchhung  kohhran ten chanchinbu kan tihchhuah thin hi a hlutna leh tangkaina sawi dawn ila sawi tur tam tak a awm ang. 

  1. Kohhran leh a hnuaia peng hrang hrangte hmalakna leh mipuite hriattur puanchhuahna hmanrua tangkai tak a ni
  2. Kohhran mipuite Pathian thu hriatna leh zirtirna hmanrua tha tak a ni bawk
  3. Kohhran chhungkua te inhriatpawh tawnna leh inngaihsakna hmanrua a ni
  4. Thu leh hla ( literature) hmasawnna atan a tangkai
  5. Mizo tawng than zelna leh hmasawnna atana a tangkai bawk
  6. Thuziak mite tana inphochhuahna remchang a ni bawk
  7. Kohhran leh vengchhung inpumkhatna siamtu a ni


Heng bakah hian kartin chanchinbu - kohhran leh tlawmngai pawl Chanchinbu te hlutna hi sawi tur tam tak a awm ang. Pathianni zinga Gilgal chhiar tur a awm loh chang chuan a khawharthlak a, ‘ Gilgal hi a chhuak lo emaw ni le?’ tiin kan inzawt kan inzawt thin. Chutiangin Inrinni tlaia YMA Weekly News kan hmuh loh chuan kan hawi kan hawi bawk a. A khawngaihthlak thin a ni. 


Gilgal chhiar tur a awm loh chuan kohhran inkhawm programme hrang hrangte kan hre lo nghal a, bangbo deuhin a awm theih. Hengte hian a hlutna a tarlang awm e.


Hetianga tualchhung kohhran chanchinbu kan nei te hi a vanneihthlak a, a hlutna hi Kohhranhote hian kan hre chho deuh deuh turah ngai ila. 


A tawp berah chuan chanchinbu enkawltute hian a chunga a tangkaina leh a hlutna tlangpui kan tarlante hi hre ve reng se, chanchinbu an enkawl kawnga ngaihtuahna zau zawk an nih theihnan a tangkai takin. Kohhran rawngbawlna peng pawimawh tak enkawltute an nih hi an inhriatreng a ngai. 

Gilgal chanchinbu hmasawn zel turin duhsakna ka hlan e







Tuesday, February 22, 2022

 Mother, oh dear Mommy


Mother, oh dear Mommy,

Your kindness and affection; 

Your guidance and caring,

Had make us happy and joy.


Mother, oh dear Mommy, 

You raise and keep me up;

Your prays lift us up, 

You brings happiness to our family. 


Mother, oh dear Mommy, 

You teach us to live;

Your guide has enlightened, 

To make me simple and brilliant. 


Mother, oh dear Mommy,

You lead us to keep faith;

To follow footsteps of our Lord,

To be save and lead eternal life. 


Mother, oh dear Mommy,

Your kind shows to us; 

Your love and affection

Will make the world joy forever.

Sunday, February 6, 2022

Zofate Rohlu YMA

- Prof. Malsawmliana 

Hruaitu hmasa ten an sawi fo thin chu ‘ Pathianin Mizo te rohlu min pek zingah YMA hi a hlu ber te zinga mi’ tih hi a ni.  A nihna ( identity) chu ‘ tlawmngai pawl, politics rawng kai lo’ a ni a, a thuvawn pawh ‘tanpui ngaite tanpui’ a ni. Hemi atang ringawt pawh hian YMA hi eng pawl nge a nih a, eng nge a hawi lam tih chu a hriat mai awm e.


Zosap Missionary te leh Kohhran hruaitu, khawtlang hruaituten uluk taka an lo din a ni a, Kohhran nen inngheng riala kal chho zel a ni a, a inhlat tak tak ngai lo. Chuvangin YMA hruaitu chu Kohhran hlat mi a nih a rem thin lo. 


Khawtlanga tanpui ngai an awmin YMA chu a tlanchhe ngai lova, a thim a var pawh thlu lovin tanpui ngaite pui turin a che chhuak thin. Midang kutah a dah ngai lo a, midangin YMA kutah an dah thin zawk. 


Lusun te hnem turin a pen chhuak thin a, chhiatni ah lusunte tan inhnemna leh innghahna a ni ve thin. Khawtlangah chhiattawk an awm chuan YMA chuan i he lovin a hun ruahman lawkte a thulh rih mai thin. 


Khawtlanga sualna chi hrang hrangte chu midang kuta dah lovin a huai takin a hmachhawn thin a, Mizo hnam himna chu a ngaihpawimawh ber a ni. Mahni inlum pawh thlahlel hlei thei lovin zan khaw tairek thlengin sual do hna a thawk thin a, theihtawpin humsual dai te tan kawng dik a kawh hmuh thin. 


Politics rawng kai lo pawl a nih avangin hruaitute leh rorel kawngah politics a inrawlh a rem thin lo. Hruaitu leh member te politics mi an lo nih pawhin YMA huangchhungah Politics an la lut ngai lo, chu chu YMA zahawmna a ni. 


YMA rorelna chu mi pakhat rorelna a ni lova, a huhova rorelna a ni zawk. Mi pakhat emaw hruaitu bawr duhdana kal mai chi a ni lova, Committee in a rel dan ang zel chauhvin a kal thin. 


YMA hian kuang bik a nei lova Mizo hnam leh khawtlang nun thatna tur thil chu a ngaihvenin a hma zel thin a, chutihrualin YMA tih a mawi leh mawi lo erawh a thlir thiam thin.

Ram leh hnam humhalh

- Prof Malsawmliana 

American zaithiam leh hla phuah thiam Woodrow Wilson Guthrie chuan kum 1940 February khan hla sangkhat  chuang a phuah zinga lar ber mai ‘ This land is your land’ tih chu a phuah a, hei hi Irving Berlin-a hla ‘ God Bless America’ in a nghawng chhuah te pawh a ni awm e.  A hla phuah pawh hi a tirah chuan ‘God Blessed America for me’ tih a ni a, a hnuah ‘ This land is your land’ tiin a thlak leh ta zawk a. A hla thu pawh hi sei tak mai a ni a, chung zinga a thunawn deuh roh han tarlang ila; 

This land is your land and this land is my land

From California to the New York island

From the redwood forest to the Gulf Stream waters

This land was made for you and me

( He ram hi i ram leh ka ram a ni, America ramchhung Californian atanga New York thlengin, thing leh mau, lui thlengin, i tan leh ka tana siam a ni) 

He hla hi ram hrang hrangah anmahni tawngin an let nasa a, sak pawh an sa nasa hle thin a ni awm e. He hla hian chanchin a ngahin sawi zui pawh a hlawh hle nghe nghe a ni. 

Guthrie- a sawi ang hian Mizoram hi i ram a ni a, ka ram a ni bawk. Chhimtuipui (Kolodyne) atanga Serlui thlengin, Tiau atanga khawthlangtuipui leh Langkaih thlengin, Vairengte atanga chhimtawp Parva (?) thleng hian i ram a ni. I tan leh ka tana siam a ni.

Ram leh hnam humhalh hian ramri ngawt a kawk lova, ruihhlo leh min ti chhe thei sual chi hrang hrang do ngawt a kawk bik chuang lo. Chhimtawp leh hmartawp inkara thil awm zawng zawng - ramngaw leh leilung hausakna te, inhmun lo ram te, lui leh a chhunga cheng lui sa chitin reng, ramsa leh nungcha chitin reng te leh a chhunga chengte, nunzemawi leh Mizo Hnam humhalh te hi a huam tel vek. Chuvangin Mizo inti tawh phawt tan chuan ‘ram leh hnam humhalh’ hian min huam vek a, ralbang thei kan awm lo. 

YMA in tunhnaiah kum hial te puangin a fawng han vuan deuh mahse, YMA kutah kan dah vek thei chuang lo. 

Ram leh hnam humhalh tur hian eng hi nge pawimawh anga, eng ber hi nge tih hmasak ber tur ni ang ? A hmasa ber tur leh a pawimawh ber a awm chuang lo. Ramri hi chinfel pawh nise a chhunga mi te ber kan inchin fel si loh chuan a khingbai tho tho. 

Kan ram hi tlangram a nih avangin fur ah leimin leh chhiatna a thleng nasa thin a, heng chhiatna thleng thin hi kan dan rualloh nimahse tam tak hi chu kan fimkhur loh vang leh kan chenna leilung kan enkawl that loh vanga thleng a ni thin. Kan ram leilung hi kan humhalh a ngai. 

Tunhnaiah Mizoram hmun hrang hrangah luidunga nungcha leh sangha te kan humhalh nasa ta hle a, khualzin te tan pawh hmuhnawm tham a lo ni ta. Luidunga sangha leh nungcha dang te hi kan ram timawitu leh Pathianin ei tur atana min pek a nih avangin kan humhalh a tul reng a ni.

Ram leilung mawina hi hnamdang leh ramdangmi ten an hmuh chak a ni a, ram neitute tan sum hmuhna tha tak a lo ni bawk nen. Tlang, lui leh phairuam mawi tak tak te hi ti chereu lo a humhalh hi kan mawhphurhna a ni.

Tunhma chuan ramsa leh nungcha dangte hi kan kap a, kan tihlum a, a sa kan ei thin. Tunah erawh chuan hmuh tur pawh an awm ta mang lo, humhalh tur pawh kan zawng viau ta zel mai. Ramsa kah tur zawnga Silai nena ramchhuah ai chuan an thlalak tuma Thlalakna nena vahchhuah te hi kan uar zawk a ngai. Tunhnaiah Branch YMA pakhat chuan an khawchhunga sa pel thin te an kawm a, ramsa leh nungcha humhalh tul zia te an sawiho a, rah tha a chhuah ngei an beisei. 

Ramngaw leh leilung hausakna, thing leh mau te hi kan chaw bel ber a nih avangin a rem lohna tura kan humhalh a ngai tak meuh meuh. Mizote hi kan pipute atanga tawha ramngaw nena inhne reng, ‘forest-dweller’ kan ni a. Ramhnuaiah ei tur leh chawhmeh kan zawng a, kan mamawh thingtuah, in sakna hmanraw lakna atan kan hmang bawk a. Heng hi ‘primitive people’ nun dan pawh a ni. Tun thlengin ramngaw behchhana eizawng hi a tam zawk kan la nih avangin kan ramngaw te hi humhalh leh zual a tul.

Kum kalta lamah Mizoram hmun hrang hrangah thal a rei avangin tui in turah harsatna kan tawk a, a bikin Aizawl leh Lunglei khawpui phei chu kan mangan hman a ni. Chutihmek laiin kangmei a chhuak nasa hle a, khua a ro ngawih ngawih mai a nih kha. Tui hna te a kangchah mai lohna tura tanlak a ngai nasa a, lui tui humhalh a tul tak zet bawk. 

Ruihhlo leh thil sual chi hrang hrang laka Mizo fate kan him theihna tura tanlak a ngai a, dan lova sumdawnna te, khawtlang leh ram in a phalloh thil hmanga eizawn te, kutlinglova sum lakluh te hi Mizo fate nun tichhe tu leh rilru dik lo put tir tu an nih a angin kan inthiarfihlim a ngai a, kan do a tul tak zet.

Pipute chena kan hnam nunmawi chi hrang hrangte hi a bo lohna tura kan chhawm nun zel a tul bawk. Tunhnaiah social media kan hman nasat hnuah phei hi chuan aia upa zahna a bo ta hle a, ram hruaitu leh khawtlang hruaitu, kohhran hruaitu chena kan inpawisak tawh loh dan te hi a mak ngawt mai. Kan insawichhe bawrh bawrh mai a nih hi. Kan kal sual thui hma hian inngaihtuah harh a tha hle mai.

Zirna hmanga ram leh hnam humhalh hian kawngro a su hle. Khawvel hnam thenkhat tluchhia an lo awm fo tawh, chungte chu a chhan hrang zingah zirna tlakchhiat vang a ni tel. Zirna a tlakhniam chuan ram hmasawnna in a tuar thin. 

Rilru sukthlek siamthat (moral reform) hi kan mamawh hle niin a lang. Thil reng reng hi a nihna aia uar leh sangin kan teh a, inhmun lo ram hralh leh inlei thuah pawh a hlutna aia sangin kan inzawrh a, kan lei bawk a. A nei ve lo tan kawng a ping ta riau mai. Sum kan zawng nasa a, rilru berah kan neih emaw tih tur khawpin sum ngainatna ah kan tlu lut tawh. Khawsakhonaah leh politics, sakhuana thlengin kan rilru sukthlek hi herrem a ngai tawh niin a lang.

Hnam hmangaihna rilru put kawngah pawh infuihthar fo a ngai. A thawka phita nationalist inti ngawt lo deuh a, hnam hmangaihna tak tak rilru put a tul. Nationalism chuan ken tel a nei a, hnam tana ke pen a keng tel. Awmhmun rawt lam a ni lo.

Ram leh hnam humhalh hi a lera thuai mai chi a ni lova, tharum hmanga beih chi a awm laiin rilru siamthat kawnga hmalak chi a awm a. Chhim tawp atanga hmartawp, khawchhak atanga khawthlang inkarah hian humhalh tur tam tak a awm. 

Chu ram chu i ram a ni a, ka ram a ni bawk. I tan leh ka tana siam a ni.

Thursday, November 4, 2021

Hausata’n Sap lu a la

 “Sap lu pahnih min pe tur a ni“

- Zahuata, Thlantlang lal


Mizo lal huaisen, Lungtian lal Hausata chuan South Vanlaiphai a chhuahsan hnuah Lungtianah a lal chhunzawm a. Heta a awm lai hian a nupui Ngundawngi, Thlantlang lal Zahuata fanu chu lungawilohna a neih avangin a pa hnenah a haw a. 

A tlan ko tura a mi tirh hnenah chuan Zahuata chuan, “a thlawn ngawt chuan a haw thei lovang, hmaitlawmah Sap lu pahnih tal min pe tur a ni” a lo ti a. ( TRI, Mizo Lal ropuite, p.248) Hausata chuan a puzawn ngenna chu tihhlawhtlin a tum ta a. 

Hetih lai hi British sawrkarin Mizoram awp a tum lai a nih avangin ram lo enthlithlai (Survey) hmasa turin Sipai lal, Lt. JF Stewart, 1st Battalion, Leinster Regiment  leh a thuihruai Sap sipai pahnih, Naik pakhat leh Gorkha sipai dang panga bakah thuamphur mi pahnih a tir a. Lt. JF Stewart te kal tur hi Mizo lalte chuan an duh lo hle a, thulh tir leh tumin an bei a, lo thah mai te pawh an dum rum rum bawk a. Mahse Stewart te hian kal luih an tum avangin tuman an dang lem lo a. Col. EB Elly, Asst. Quarter Master General in a sawi dan chuan Bangladesh ramchhung Rangamati khua atanga Mizoram lama mel 18 a hla, British awp ramri atanga teh chuan Mizoram chhunga mel 10 vela hla ah an inkulh a. (Military Report on the Chin- Lushai Country, 1893, p.16)

Kum 1888 February 3 zanah ramhnuaia an riah laiin Hausata te unau leh an thuihruai ten an bei thut mai a, Lt. Stewart chu Hausata chuan a kaphlum a, a rual hian sap sipai pahnih leh Gorkhali Sipai pakhat an kaphlum. Hausata te hian an mi thah lu leh silaite an lak sak a, an haw pui ta a. 

Tichuan sap lu keng chuan a nupui tlan chu an ko thei ta a ni. A puzawn Zahuata hian a rinloh taka Sap lu an la thei mai chu  mak a ti hle nghe nghe a ni. Hausata hi pa huaisen tak leh hlauh nei vak lo, sapho pawh hlau lo a ni a. Lt. Stewart a kahhlum hnu hian a silai, laiphir (doubled-barrel gun) a lak sak a, chu silai chu a thih hnuah a ruang bulah an phum tel nghe nghe a ni. 

Kum 1888-89 a Vailen vawihnihna rawn kal khan Chittagong a\anga rawn kal Col.FVW Tregear leh a hote khan thil tum pathum an nei a. Mara/ Lakher rama kawng siam tura hmalak, Lt. Stewart a thihnaa inhnamhnawih Hausata leh Zahuata te hrem leh inbenbelna tur hmun ( advanced post) siam te a ni. ( vide Letter No.65-L, 6.2.1889, Fort William). Hemi hnuah hian thupek thar an dawng leh a, inbenbelna tur hmunhma siam hmasa phawt tur leh Mizo lalte beih ( Hausata te hrem) chu ti rih lo tura thupek a ni a. Mahse a hnuah he thupek hi tlema siam danglam lehin Hausata te hrem nghal tura tih an ni leh a. Chumi ang chuan an thawk chhuak ta a, an thawk rip hle nghe nghe a ni. Sipai 1150 hruaiin Intelligent Officer Capt. J. Shakespeare leh Sipai hotu dang- Mr Lyall, Civil Political Officer; Assistant Political Officer pahnih CAS Bedford leh CS Murray te nen an thawk a, Laipui (Mountain Gun) pakhat leh Rifles silai ngawt pawh 300 vel an keng hial mai. Lunglei an thlenin inbenbelna tur kulh ( Lunglei Fort) an siam nghal a. 

Chutah March 14, 1889 ah Zahuata leh Hausata khua panin an kal a, Lunglei a\ang hian Hausata khua an panna kawng hi Mel 43 a thui a ni. Hausata leh Zahuata khua hrem tura an kal hi an thawk rip khawp a, Laipui (Bombay mountain battery gun) pakhat, sipai 229 bakah Frontier Police 30 an thawk chhuak a, silai mu leh laipui mu engemaw zat an keng bawk a, Laipui buaipui tur ringawt pawh mi 48 a inruat nghe nghe a ni. Heti taka an thawhrip nachhan ni a lang chu Mizo te kuta Sap sipai ten nunna an ch^n hi an ngaithiam thei lova, hrem lohva chhuah an duh lo a ni ber. (Capt. OA Chambers, Handbook of the Lushai Countery, 1899, p.106.)

Zahuata khua chu March 19 ah thlengin Hausata khua Lungtian chu March 20 ah an thleng bawk a. Hausata hi a lo thih tawh avangin a thlan chu khaw laili, Lal In tualah a awm a. Sapho hian a thlan hi haihawng lehin Stewart-a Silai an phum tel chu an la let leh ngat a ni. An kalna chanchin ziaktu Civil Political Officer, Mr Lyall chuan Stewart-a silai an hmuh leh tak avang hian ‘a mawhphurtu dik tak chu kan hrem ta (had punished the right men) tiin a ziak nghe nghe a ni. Zahuata leh Hausata te khua chu an hal zui ta a ni. (Robert Reid, History of the Frontier Areas bordering on Assam From 1883-1941, 1983, p.7.)

Hausata te hian Sapho a beih chhan hi thil pahnih a awm. A langsar zawkah chuan a puzawnin a nupui tlan kohnan Sap lu a lo ngen vang a ni a. A chhan dangah chuan Sap hovin Mizoram rawn awp an tum ni a an hriat avangin lo dan an duh a, an lo lawm vak lo. 

Chuvangin Hausata te hian Sap lu duh ngawr ngawr vang ni lovin Mizorama hnamdang lo lut tur an duh lo a, anmahni awp tura lo lut tur phei chu an duh lo hle a ni. Lal Saipuia phei chuan kir leh turin a ti nghe nghe a, mahse kir tum lovin an kal lui ta a. Hemi avang hian Ram chhanna tura an ngaih thil an ti ta a, hei hi Sapho ‘ni tla seng lova roreltu’ inti te tan chuan a huatthlalaawm hle a. A thlawn ngawt a kal tir chu an duh bau lo a, a thlan an hai a, an ‘thil’ Silai chu bo ngawt atan an phallo a, an la let leh ngat a ni. Hei hian Sapho rilru len zia a tilang thung. 

Mizo lalte zinga ram leh hnam tana Sap do zingah Hausata hming hi sawi lan ve zel a ni ta a ni.

VANHNUAILIANA RAW PHUN

Mizo lal ropui tak Vanhnuailiana khan Mizorama leh Manipur ramri chhinchhiahna atan tuna Moirang khuaah a raw tiang  a letling zawngin a vih phun a, chu chu lo \hang lian zelin a ch^ng pawh a letling zawngin a \o zui a. Raw hung \ha tak niin hei hi Mizoram leh Manipur inrina ni a ngaih a ni, tiin an sawi \hin.

He raw hung hi tunah hian Manipur khawpui Imphal a\anga chhim lam km 45 –a hla, khaw pakhat Moirang khaw daiah a la awm a, amaherawhchu Vanhnuailiana phun tak kha chu a piah deuhah a awm a, a thi tawh a, tuna mi hi chu a ni tawh lo, tih te an sawi a. Chutihrualin tuna raw hung la awm hi Mizo ten Vanhnuailiana raw phun niin kan la ngai thung. 

Hemi chungchangah hian Manipura Mizo hruaitu \henkhat, chuan Raw hung chungchang hi thui tak sawi tur an hre bik lova, a chunga kan sawi ang hi an hriat dan a ni. Hemi bakah hian a bul hnaia Meitei ho hian Mizo ten Vanhnuailiana phun ni a kan ngaih thu hi an hre lem lo niin an sawi bawk.

Meitei ho hian hmanlai thawnthu ‘Khamba Thoibi’ an nei a, hei hi kum zabi 17-na lai vela Khuman lal fapa Khamba leh Morang lal fanu Thoibi te inhmangaihna thawnthu a ni. Kan hriat thiam theih dan turin ‘Tualvungi leh Zawlpala thawnthu’ kan neih ang deuh hi a ni awm e. He thawnthu leh Raw hung hi inzawmna tak neiin an ngai a, chuvangin tun thleng hian Meitei ho hian an la humhalh ve thung a, a hungna te siamin Signboard an tar bawk. An sawi dan chuan tun thleng hian engemaw chang chuan inthawina ang deuh hi an la hmang ve \hin a ni awm e.

Vanhnuailiana Raw hung chungchangah hian thil pahnih tarlan tur a awm.

Pakhatnaah chuan ‘Meitei ho hian Mizovin kan ngaihhlut em emna chhan hi an lo hre lem lo’ tih thu hi a ni.

Mizoram lam a\angin a kal remchang mi tam takin an tlawh \hin a, Manipura Mizo hnahthlak te pawhin an tlawh \hin bawk a, amaherawhchu Mizo ten humhalh emaw han sawngbawl emaw an nei lem lo a. An enliam ve satliah mai \hin niin a lang. Mizoram lam a\ang hian a khat tawkin Thlarau lam thil nen sawi zawm tuma tlawh leh Tawlhlohpuan zara \awng\aina hun hmang te pawh an awm \hin bawk. An sawi dan chuan hetianga Mizo ten an tlawh \hin leh an ngaihhlut viau nachhan hi a bul hnaia Meitei awmte chuan a awmzia an hre lem lo a, ‘Vanhnuailiana’n Manipur nena kan ramri chhinchhiahnana a Raw phun’ ni a kan ngaih thu phei chu an hre lo hrim hrim niin an sawi. A hma lama kan sawi tawh angin Meitei thawnthu nena inzawmna nei leh an hmun pawimawh, an humhalh a nih avanga tlawh ve mai \hinah an ngai pawh a ni mai thei e. Hetianga Meitei ho humhalh a nih avangin Mizoten han humhalha cheibawl ve emaw a awm lem lo bawk.  Raw hung bulah hian Meitei \awngin thuziak an tar a, chu chu ‘ Tesha Wakhong Eerat pung’ tih a ni a, he raw hung hi hmanlai a\anga an hmun pawimawh a nih thu tarlanna a ni awm e.

Pahnihnaah chuan Vanhnuailiana hian engtik kum velah Rua hi a phun  tih hi han sawifiah dawn ta ila.

Sailo lal Vanhnuailiana hi  Mizo lal ropui Lallula tupa Lalsavunga fapa ni a. Mi huaisen leh rothap a ni a, a pa in a thih dawna a thurochhiah pawh, ‘Chhak hi lo nawr chho zel ang che’ tih a ni. Mizo lalte zingah chuan indo mi kan tih ang hi a ni awm e. Pasal\ha ringawt pawh a pa a\anga a chhawm pawh 10 chuang zet, hming langsar tak tak an ni a, chung zingah chuan Vanapa, Chawngduma, Zampuimanga, Tawkthiala te an tel. Vanhnuailiana hunlai hian Mizo chanchina thil langsar tak tak- Chhim leh hmar indo te, Chhak leh thlang indo te, Tualte Vanglai hun te a thleng a. Chhim leh hmar indo ah hian hmar lamah a hovin an thawk chhuak a ni. Chhak leh Thlang indo hi sawi dan awlsamah chuan Vanhnuailiana thlahte fate leh Manga fate indo thu a ni. Mizo chanchina langsar tak mai leh tun thlenga kan la sawi fo \hin Tualte vanglai hi Vanhnuailiana Tualte-a a awm lai chanchin a ni a, a hunlai hian In 1000 vel an ni awm e. (Tribal Research Institute, Mizo Lal ropuite, Aizawl, 1996 (2nd Ed), pp.104-105.)

A pa thurochhiah umzuiin chhak a nawr zel a, Pawih ho a um chho zel a. Saitualah chhovin Puilo ah te, Vanchengah, Tualte ah, Lungdup ah, Champhai ah chho ta zel a, kum 1871 ah a thi ta a ni. Vanhnuailiana chanchin ziaktu hrang hrangte hian Manipur lam a beih chungchang hi an ziak tam lo hle a, Mizo \awnga Vanhnuailiana chanchin ziahna kan hmuh theih tam zawk hian an ziak lang lo a, B. Lalthangliana’n ‘Mizo Chanchin’ a ziakah khan tlem a ziak thung. (B. Lalthangliana. Mizo chanchin, Aizawl, 2001, p.255)

Hetihlai hian Mizo ten kan ziah tam lo hang hu hian ‘Manipur Gazetteer’ leh Manipur History bu dangah an lo ziak lang thung a.

Sap sipai lal pakhat, Capt. EW Dunn, ISC in in kum 1886-a ‘Gazetteer of Manipur’ a buatsaihah chuan Vanhnuailiana’an  Manipur a r<n chungchang hi chiang takin a ziak a. Kum 32 kalta khan Lushai hovin Manipur phaizawlah Khongsai khua an r<n a, an hotupa chu Lusei lal Vanolel ( hei hi hnamdangin Vanhnuailiana hming a ziah dan ) a ni. Kum thum hnuah Vanhnuailiana ho bawk hian Manipur phaituala Nomidong (Nongdung) an r<n leh a, kum 1868 October thlaah he khua tho hi a va r<n leh thu kan hmu bawk. {EW Dunn, Gazetteer of Manipur, Manas Publication, Delhi, 1886 (Reprint 1992) p.49 } Manipuri Historian lar, Joykumar Singh chuan, kum 1854-ah Lusei hovin Moirang khaw bula Meitei ho khua an r<n thu a sawi bawk. {Joykumar Sing, Political Agency 1835-1890, Laldena (ed), ‘History of Modern Manipur’, Jain Bookshop Publication, Imphal, 2016, p. 38}  EW Dunn-a’n Gazetteer a buatsaih kum 1886 hi a ni a, Vanhnuailiana ten Manipur an beih hmasak ber \um hi kum 32 kalta tiin a ziak a. Hei hi kum 1854 tihna a ni a, Manipur Historian Joykumar Singh in Mizo ten Moirang khaw bula Meitiei khua an r<n kum a ziak dan nen a inmil chiah a ni. 

B. Lalthangliana chuan Vanhnuailiana hian Champhaia a chen laiin Manipur an bei a, hemi \um hian a mau tiang chu hmun pakhatah a sawh phun niin an sawi, tiin a ziak a. {B. Lalthangliana : 2001, p.255} Mizo chanchina Chhim leh hmar indo hun laia hi kum 1849-1856 inkar niin sawi a ni a, a kum thu ah chuan Vanhnuailiana’n Manipur a do hmasak ber kum 1854 hi chhim leh hmar indo tawp lam, Vanchenga a awm lai a ni awm e. Champhaia a luh chho hun hi a hun tawp lam a nih hmel a, B. Lalthangliana’n Champhaia a awm laia Manipur r<n anga a tarlan hi a hun thu nen chuan a inmil lo deuhin a lang.

Engpawhnise, History a\anga kan hmuh dan chuan kum 1854 velah hian Mizo lal ropui Vanhnuailiana leh a hote chuan Manipur phaitual r<nin Moirang khaw bul vel chu an tlawh ngei tih a lang a. Moirang hi Mizoram hmarchhak lam khaw tawp, Khawkhawn a\angin Km 180 vela hla a ni a, an thleng thui hle a ni. Vanhnuailiana hian hemi \um hian hnehna changin hlim takin a hote nen an haw niin sawi a ni bawk.

Titi a sawi \hin, a raw tiang chu a hnehna entirnan leh ramri chin chhinchhiahnan a sawh phun tih hi History ziakna lamah chuan hmuh tur awm lo na in sawi erawh a awm thung a. Vanhnuailiana’n helai chhehvel hi a lo tlawh bawk avangin a raw tiang hi a phun ni a ngaih theihna a lian hle a ni.

Vanhnuailiana hi indo mi a ni a, mahni ram chin humhalh ti na tak mai, a \ul chuan thui tak tak thlenga um zui \hin mi a ni tih a lang a. Mizoram chin leh Mizo hnam awmna hmun ni a a ngaih chu humhalh tum a huaisen taka bei \hin a ni. Hetiang mi hi Sapho khan an ngaihsan zawng tak a ni a, mahni ram leh hnam tana theihtawp chhuah mite hi an ngaisang hle \hin a ni.

Kum 1871-1872 vailen hmasa ah khan Sap sipai zinga an Commanding Officer Capt. Roberts a lo tel ve hlauh mai a. Hepa hian Vanhnuailiana thlan tlawhin a chanchin a hriat chian chuan a ngaisang ta hle mai a, a hnua dinhmun sang luah a India ram pum sipai hotu Commander in Chief a nih hnu leh Kumpinu chawimawina sang a hmuh hnuah pawh Vanhnuailiana hi a la theihnghilh lova, a sakawr hmingah pawh a hming chawiin ‘Vonolel’ tih a phuah ta reng a nih kha. Lord Roberts hi Sap sipai hmingthang leh kumpinu chawimawina sang tam tak dawngtu a ni.

Hetianga Sap sipai pachal, ram leh hnam tana theihtawp chhuah a ram ni tla seng lova roreltu Kumpinu tana mi rinawm hian Mizo pachal leh lal ropui, mahni ram leh hnam tana theihtawp chhuahtu  ‘Vanhnuailiana’ chu a ngaisang em em thung a ni.


Sap kaptu Saithawma

 “Lal leh lal kan intum ang”


Kum 1890 October 9-a zam hauh lova Lushai Hills awptu, Political Officer, Capt. HR Browne (Hmaireka) lo kaptu Saithawma hi Liankunga khua, Mualvuma cheng a ni a, lal tlawm ni a sawi a ni. A chanchinah hian a hun hmasa lam hi hmuh tur a awm na in a hun tawp lam a hman dan erawh a v^ng hle thung.

‘Lal leh lal kan intum ang’ tih thu ropui tak sawitu Saithawma chanchin hi a ngaihnawm hle.

Saithawma hi Mizo lal ropui Lallula tuchhuan a ni a, a fapa Vuttaia fapa Vanthanga fa a ni. Saithawma pa Vanthanga hi Vuttaia fate zingah chuan hriat lar a ni lem lova, Piler khuaa an awm laiin kum 1870-1880 bawr vel khan Vanthanga hi lal a ni a, fa pawh pahnih a nei. Hetih lai hian Mizo Chanchin ziahna hrang hrangah hian Vuttaia fate zingah Vanthanga hi ziah lan a ni lo \hin a. Lalkhuma Sailo chuan ‘Vuta nupui hmasa Hlawnkungi fapa niin a sawi a, a hming pawh hi Vanhnuaithanga niin a ziak. ( Lalhrima Sailo, Khawlailung Lal thlahtu chanchin, p.3.) Kanghmuna Saithawma farnu Lalkungi thlan lungah erawh chuan ‘Vanthanga’ tiin ziak a ni thung.

Vanthanga fate pahnih  Saithawma leh Lalkungi te hian chanchin ngaihnawm tak an nei a. Pilera an awm lai hian kum 1844 vel khan Dihai Pawi hovin an r<n a, mi tam tak salah an man a, chung zingah chuan Saithawma te unau pawh hi an tel ve a. Khua an thlen pui hnu chuan Pumah an sal man te chu an thlung khawm a, Saithawma te unau erawh chu lal fate an nih avangin an thlung ve lova, Lal In lamah an hruai thung a. Zanah hian an unau chuan an lung a leng \hin em em a, an khawhar chu an zai \hin a, khaw miten an ngaithla \hin an ti. Hetiangin :

Chhaktiang doral lungmawl e,

Pal ang ka dan zawh loh;

Chinlai leng nen |iau ral kan kai e,

Ka dawn sen lai nau ang kan \ap;

Rairah chhantu khuanun,

Hruai ing e kan vangkhuaah.

Ral lu an lam a, a khat tawkin an sal mante chu an talh \hin a, an ni unau pawh chuan an hlau hle mai a. Hun engemaw hnu ah chuan Vanthanga chuan a fate chu an la dam tih a hriat chuan mi a tir a, ‘kan rawn tlan leh thuai dawn e’ tiin. A enkawltute pawh chuan lal fate an nih avangin an duat hle mai a, an fate tlukin an enkawl \ha a. An rawn tlan leh hun nghak chuan an awm ta reng a, mahse tlan ni tih reng an nei ta si lova. Tichuan an lu lam tur a tih a ni ta a. An unau chuan an lu lamna tur zu tur buh an den tir ta tlat tlat a, ‘in den zawh hian in chawl vang vang tawh ang’ an ti a. Engmah an hriat loh avangin phur takin an deng sauh sauh a. 

Ni khat chu, pitar pakhat hi an buh denna ah chuan a lo kal a, ‘naute u, in buh denna chhan hi in hria em ?’ tiin a zawt a, anni chuan an hriat loh thu an sawi a. Tichuan pitar chuan an unau chunga Pawiho thiltih tum dan zawng zawng chu a hrilh ta vek a, an buh den te pawh chu chumi atana zu siamna tur mai a nih thu te a hrilh a. Anni unau chuan thil awmzia an han hriat chuan an thlaphang ta em em mai a, tih vak ngaihna lah an hre der si lo. Pitarte chu tanpui turin an sawm ta ngawt a. Pitarte chuan a khawngaih em avangin ti hian rem a ruat sak ta a. “Zan rehah, mi mut hnu ah chhuak ru ula, in kalna a piangah chhawl hnuk ula, a chang leh hnung zawngin kal \hin ang che u” a ti a. 

Tichuan a zan la la in mi mut reh hnuah an chhuak ta a. Kalkawngah chuan pitar hrilh ang chuan an ti zel a, a tawpah |iau lui an thleng ta hlawl a. |iau lui chu a lo lian hle mai a, han kan mai chi lah a ni hek lo. Beidawng takin an \hu ta ringawt a. Chutia beidawng taka an awm lai chuan thlang lam a\angin Sakei  lian zet mai hian a rawn pan chhut chhut mai a, a mei a hem luap luap bawk a. Anni unau chuan an hlau hle mai a, tih vak ngaihna an hre der si lova. Sakei pawh chuan tihnat tum hmel a pu lem lo a ni ang; Saithawma tih ngaihna hre lo chuan ‘ Sakei meiah hian vuan mai ila’ a ti ta ngawt a. Mahse a nau chuan a lo ngam awzawng si lova. Saithawma chuan a meiah chuan a vuan a, mak deuh maiin Sakei chuan engtia tih tum ta lo chuan lui chu a hleuh kai pui ta mai a. Vau kam a thlen chuan Sakei chuan Lalkungi lak leh tum chuan a let leh a, mahse Lalkungi chuan a u tello chuan a ngam der si lova. Chu chu Sakei chuan a hre ve ni ngei tur a ni, Saithawma lamah chuan a let leh a, a hruai phei leh ta a. Tichuan, a rualin an unau chuan a hruai kai ta a. Saithawma’n Sakei meiah a vuan a, a nau in a < kawngah a pawm bet bawk a, him takin Tiau chu an kai thei ta a ni. 

Chutia an han kai takah chuan Sakei chuan hmelma laka humhimnan ti ni awm takin ring takin a hahum vak vak a. An thla a muang ta huai a. Zokhaw lam panin ramhnuai kawngah chuan an unau chuan an kal leh ta hnak hnak a, Sakei pawh chuan a zui ve zel a. An ei turin kalkawngah te chuan sa te pawh a seh sak a, mahse an ei tawk bak chu sakei chu an pe kir leh thin. Zokhua an thlen takah chuan sakei pawh chuan a kir san ve ta a. Zokhua an thlen chuan Lalte chuan an lo khawngaihin an lo duhsak hle a, an mahni pualin ran lu kim te pawh an talh a ni awm e. An lungphuna a inziah dan chuan sala an tan hunchhung hi kum 15 lai a ni awm e.

Hemi hnu hian an khua Pilerah an lut leh a, amaherawhchu an khua chu khaw ram mai a lo ni tawh a, khaw nghaktu tlem an lo awm a. A pa Vanthanga te chu khawthlang lamah an tla thla tih an hriatinPiler-ah chuan rei amw lovin an chhuk thla ve ta zel a. Heta tang hian khawi hmunah te nge an awm kual zel hriat kim theih a ni ta lova, hun engemaw hnu ah Kanghmunah lo thleng thla in hetah hian awmhmun an beng bel ta a ni. Kanghmun lal, Lalbuanga chuan a duhsakin Sailo lal thlahte an lo ni bawk a, a lo ti \ha hle a ni. Kanghmunah hian Saithawma hian nupui Khuangi a nei a, fa pahnih - Manhleia leh Lalzikpuii an nei a. Hemi hnu hian Saithawma hian engtin chiah nge Kanghmun hi a chhuahsan tih hriat a ni lo. 

Kanghmunah hian tun thlengin ‘Saithawma thei’ a la awm a, hei hi theipalingkawh a ni a, tui hle a ni a awm e. Kanghmunah hian an unau in thang an chhuah ve ve bawk. Lalkungi hian a hun kal zelah Sakei hi a ngainat phah an ti. 

Tum khat chu Kanghmunah Sakei lianpui mai hi an tihlum a, an en huai huai mai a. Lalkungi chuan a va en ve a, mahse a lung a chhe em em mai a. Puan dumin a khuh a, artui leh tuibur a \heh a, a \ap ta chiam mai a. A fanu, Thangluaii chuan a hau va, ‘ka nu engati nge, Sakei i tah tak mai ? a zahthlak lutuk’ a ti a. Ani erawh chuan, ‘Tiau lui min hruai kaitu kha nih loh pawhin a laina hnai tal chu a ni ang, chuvangin \ap lo thei ka ni lo’ a ti a. Kanghmunah hian a thih thlengin a awm a, a thlan lung pawh tunah hmuh theihin Kanghmunah hian a la awm a. a thlan lunga inziak dan han tarlang ila:

HRIATRENGNA

“Lalkungi, Piler Lal Vanthanga fa. A u Saithawma nen Salah kum 15 an tang a, 

an lo chhuahin thang an chuah ve ve.”

Kum 1890 September  9-a Capt. Browne a kah vel lai hian Liankunga khua Mualvum-ah a cheng ni a hriat a ni. Hemi hnuah hian a chanchin hi ziaka hmuh tur a awm ta lo.