MIZOTE LEH TLAWMNGAIHNA

 Tlawmngaihna leh Mizo hnam hi inzawm tlat leh lak hran theih loh tluk a ni a. Tlawmngaihna hi Mizo te ta liau liau ni a mawi a ni.

Tlawmngaihna hi sawi fiah dan chi hrang hrang a awm a, a huam zau avang leh awmze ril tak a neih avang erawh chuan a nihna dik tak sawi fiah thiam erawh a har hle. “ Midang tana phut let nei miah lohva inpekna leh mite tana thil tha tih duhna rilru, mahni bil inngaihtuah lova midang thatna tur chuah ngaihtuah a, chan huama midang tana inpekna” tiin sawifiah ta ila. Hei pawh hian a awmzia dik tak a sawifiah zo kher lo ang. 

Zosap, Pu Buanga (JH Lorrain) chuan a Dictionary-ah hetiang hian Tlawmngaihna hi a hrilhfiah a, “mahni inpek phalna, mahni hmasiallohna, mahni inphat san huamna, chhelna, harsatna hnuaia tuar chhuah huamna, thinlung nghet tlur, pachan, huaisen, …” tiin a hrilhfiah a. Rev Zairema pawhin tlawmngaihna hi “mahni nawmna leh hamthatna ngaihtuah hmasa lo a, midang tana thawh hi a ni” tiin a hrilhfiah bawk. Hrilhfiah dan hrang hrang a awm awm e. Tlawmngaihna hian ken tel a ngah em avangin thumal tlem te a hrilhfiah theih loh leh hrilhfiah sen loh a ni a. Chutiang khawpa hlu chu a ni.

Hnam dangte pawhin tlawmngaihna hi chu an nei ve tho a, Mizote ta bil pawh a ni lo kan ti mai thei. Mahse hnamdangin tlawmngaihna an neih ve kan tih leh Mizo ten tlawmngaihna kan tih hi a inang lo mai thei a, a lan chhuah dan pawh a dang daih thei.  Mizo tlawmngaihna hi chu a ril a, sawifiah aiin nun pui a fiah chi a ni a. Keini Mizote rilruah phei hi chuan a awmzia hi a chiang em em bik a ni. Tlawmngaihnaah hian midang itsikna leh erna a tel lo.

Tlawmngaihna hi Mizo pipute hun atanga kan neih, kan nunphung mawi tak, “ Zonun zemawi” kan tih zinga tel a ni mai lo a, Zonun zemawi lanchhuahna a ni a. Khawtlang nun ti nuam tu, mihring inngaihsakna siam tu leh min tipumkhat tu ani. 

Mizo Tlawmngaihna lan chhuah dan thenkhatte han sawi ta ila: 

1.      Phut let nei miah lo leh inpekna avanga midang tana thiltih hi tlawmngaihna zia leh a lan chhuah dan pakhat a ni a. Pasaltha Taitesena kha tlawmngai hmingthang ni a sawi thin a ni. Tumkhat chu an ramvahnaah an hotupa, Valupa pakhatin lungtat atana tha tak tur lung a hmu a, a awh thu a sawi ngawt a. Taitesena’n a lo hriatin ngawi rengin lung chu a la a, a ipte ah a ak a, haw hunah a pe ta a. Valupa chu a inthiam lo hle ni awm e. Taitesena hian phut let nei miah lovin midang tan ngawi rengin thil tha a ti a. Hei hian tlawmngaihna chuan phut let a nei lova, lan sarh a tum lova, midang hriat kher a phut lo bawk tih a tarlang awm e.

2.      Hmanlai leh tun thleng pawha Mizo tlawmngaihna lan chhuahna langsar ber chu chhiatni ah a ni. Chhiatni tih hian mitthi awm nikhua a kan inbuaipui dan te, khuarel chhiatna hrang hranga kan inngaihsak dan te hi huam ang. Heng hunah te hian chhiat tawk te tan kan theih ang angin kan thawk chhuak a, puih an ngaihnaah kan pui a, an tlakchhamnaah kan chhawm dawl a. A theih ang angin thlamuan an ngaihnaah kan che chhuak thin a ni. Hengah te hian inhrilh ngai miah lovin mahni tha leh zung senga kan han che chhuak sung sung mai leh a che chhuak hmasa nih tuma kan han phe dawr dawr mai hi a ropui a, Mizo nih a ti nuam em em a ni. Hmanlai chuan mitthi an awmin tlangvalin Zualko a tlan hmasa nih tumin tumah nghak lovin an hriat veleh an tlan thuai thin. Hengah hian Mizo tlawmngaihna chu chiang takin a rawn lang chhuak thin a ni.

3.      Thian chhan thih ngama midang tana inpekna hi tlawmngaihna ze ropui tak leh a lan chhuah dan pakhat a ni bawk. Pasaltha huaisen Khuangchera kha a hmingthanna chu ral lakah pawh tlan chhe ve lova thiante chhan nana huaisen taka bei a, thih chilh thak ngam a nihna kha a ni. Hei hian Mizo tlawmngaihna ze ropui tak a phawk chhuak ngei mai. Hmanlai chuan sapela ramchhuah nikhuaah thiante chhan ngai an awmin mahni nunna hial chan ngam khawpin an che chhuak thin. Chhan ngam lo erawh chu khawtlangin an dem thin. ‘Thian ten chhan tlak ka la awm e’ an tih lawm lawm chung pawha chhan ngam lo mipa chu pawnfen feng tlak niin an ngai.

 

4.      Hmanlai leh tunlai thlenga Mizo tlawmngaihna lan chhuahna dang pakhat chu tanpui ngai te tanpui hi a ni. Mizo khawtlang nun ti nuam tu chu kan inngaihsakna leh inchhawmdawlna hi a ni. Khawtlangah chhuan chham an awm em ? tiin an inngaihven reng a. Hriat miah lova chhuan chham an lo awm chuan zahthlakah an ngai a, an inthiam lo thin. Ei tur neih loh avanga patling mangangin thenawm te buh a lo ruk chuan thubuai hlabuaiah la lovin an inhrethiam thin a, mahse chutiang em a thlen erawh chuan ‘thenawmte dinhmun hre lo leh chhuanchham a an lo awm reng mai leh mi ta pawh zah pawh dawn lova la duh dinhmuna an lo awm reng chu’ mualphonaah an ngai letling zawk a, an zak thin.

 

Tanpui ngaite tanpui duhna hi tun thleng pawhin Mizo khawtlangah nunah a la lang chhuak a. Khawtlangah chenna in sak that ngai an awm chuan khawtlangin an sa tha thin a, hlo thlawh pui ngai emaw lo lam hnathawh sak ngai an awm chuan an thawh sak thin.  Tun thleng hian thingtlang khaw thenkhatah chuan In sa an awm chuan nikhat tal an pui ngei ngei thin.

 

Hetianga tanpui ngaite tanpui leh midangte tana engemaw kawng zawng tala mite tana malsawmna nih hi Mizo hnam zia pawimawh tak leh hnamdang pawhin an hmuh hmaih lo, mak an tih leh an awh em em chu a ni.

 

5.      Tlawmngaihna lan chhuah dan pakhat leh chu tawrh inhuamnna a ni, ti ila kan hrethiam  awm e. Thukhuh kan duh avang leh midangin hrehawm an ti ang tih kan hlauh thin avangin intipalh nikhua pawhin a na tuar zawk chuan ‘ a na lo ve’ an ti hram hram thin. Hei hi a na lo tak tak tihna a ni lova, a tinatu kha a inthiam lo ang tih an hlauh vang a ni ber. Chutiangin ei tur in pek chungchangah pawh midangin chang zawk se ti a midang duhsak zawkna a avangin ‘ a ngai lo ve, ka puar e,’ an ti hram hram thin. Hmanlai pasaltha te chuan chaw an ei nikhuah pawh bar 2/1 lek an bar a, an kham zung zung mai a. Midangin puar khawpin ei se an tih vang a ni. Bar 2/1 lekah pawh Vanapa chuan ‘Randanga sairawkherh ang kang ka ni ta, ka puar hle mai” a ti thei zel a ni. Mahni duh reng pawh midang duhsakna rilru avangin an hnar thin a, chu chu midang duhsakna  rilru avang a a ni.

 

      Tumkhat chu Vanapa hovin an ramchhuak a, ei tur an neih mai tawh loh avangin an riltam a, an tamchhawl ta viau mai a. Vanapa chuan Theipui rah hmin tuarh mai hi a hmu hlauh mai a, amah maia ei duh lovin midang a ko a, an thlen kim huna ei turin an innghak a. Chutah tleirawl pakhat hi a rawn thleng a, a rawn ei nghal bawrh bawrh mai a. chu tleirawl chu Vanapa chuan a, ‘Nauva, kei pawhin pum khat mah ka la hmawm bik lo asin. I thiante hian lungte kan pai bik lo a nia’ tiin a kam khat hial a. Vanapa khan duh se chuan kha theipui kha midang hriat lohvin a ei vek thei, mahse midang duhsakna avangin a pumbilh duh lo a ni.

 

      ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih tawngkam mawi tak kan neih pawh hi tlawmngaihna rilru atanga rawn chhuak a ni ngei ang.

 

      Tunlai hunah hian tlawmngaihna hi hmanlai ang em em khan kan nunpui tam lo a. Hmanlaia tlawmngaihna lan chhuahna kawng hrang hrangte ang khan  tunlaiah chuan tih theih a lo ni tawh lova. Chhiatni a kan insawngbawl dan pawh a dal tial tial tawh a, tlawmngaihna pawh a lang chhuak hlei thei tawh lo. Heng hi kan tlawmngai ta lo e tihna lam ni lovin kan khawsak danglam chho zel hian kan nunphung a tih danglam tak em avang a ni. Mahni buai buaiin kan buai a, eizawn na kawngah kan hnathawh dan a inang lo a, kan inngaihsak hman meuh tawh lo a ni.

Engpawh nise, kan pipute tlawmngaihna rilru tak tak ang kha pu pha tawh lo mah ila, kan khawtlang nun mil zela tlawmngaihna kan nunpui leh vawn nun zel hi a tul khawp mai.  Kan khawtlang nunah hian tlawmngaihna hi a lan chhuah dan tur kawng tam tak a la awm. Tanpui ngaite tanpui hi chu engtik hunah pawh a tih theih a, tanpui tur hi an awm reng a. Mitthi kan inbuaipui danah pawh tlawmngaia kan la tih hram hram a ngai bawk a, tumah hi mahni inbuaipui thei kan awm lo, midang puihna mamawh vek kan ni. Kan eizawnna kawngah te, Pathian kan biaknaah te leh kan nunhona hrang hrangah hian tlawmngaihna lan chhuahna tur leh nunpuina tur a awm teuh mai.

            Val upa ten ‘tlawmngai takin aw’ an tih chuan tuman nunphung pangngai an pel ngam lo. Midang nek tum ran te pawh an kimki thin. Chutiang chuan Tlawmngaihna hian khawtlang nun a vawng a, min khai rual a ni.

            Tlawmngaihna hi Mizo hnam ti mawitu leh hnamdang pawhin an ngaihsan leh ropui an tih a ni a. Pu Rokunga’n ‘ Aw tlawmngaihna hlu, aw nunna par’ a tih angin ‘Mizo hnam nunna par’ a ni tak meuh meuh a. Hnamdangte laka kan par chhuahna a ni a, kan nihna (identity) pho langtu a ni bawk.

            Tlawmngaihna hi a ral tial tial niin a lang a, a ral zel a nih chuan Mizo hnam hi a her bawih ngei ang. Mizo nih tinuam tu hi a ral chuan Mizo hnam kal zel tur hi ngaihtuah ngam a ni lo ang.  A ral zel lohna turin kan inhrilh thar zel a tul hle mai.

            Tlawmngaihna kengtu ni a kan ngaih ber ‘YMA’ hian theihtawp chhuahin Zonunmawi inzirtir kawngah nasa takin hma an la a. Tleirawl ten an nunpui theihnan tiin Thlan laih te an inzirtir a, infuihtharna hun te an hmang thin. A hlu hle mai.

            Nu leh pa ten inchhung khurah Zonun zemawi hrang hrang – tlawmngaihna, aia upa zah te hi  kan sawi tam a ngai a, kan fate kan zirtir a ngai tak meuh meuh a ni. Chutiangin zirna In hrang hrangah pawh zirtirtuten zirlaite kan hrilh thar reng a tul bawk. Chutiang zelin Kohhran huangchhungah pawh kan sawi tam a tul khawp mai. Zonun zemawi hrang hrangte hi Kohhran huangchhungah Pulpit-ah pawh sawi ngam a ni a, Kristian zirtirna nen a inkawp tlat a ni a, Lal Isua zirtirna laimu nen pawh a inmil thlap a ni.

            Chuvangin Mizo nunze mawi ropui tak, ‘Mizo te min ti Mizo tu’ tlawmngaihna hi a ral mai lohna turin theihtawp chhuah ila, i nunpui hram hram ang u.