Wednesday, June 17, 2026

KAN RAM KRISTA KAN PE

 Mizo Pastor ropuite zinga mi, Rev Fehtea (1893-1960) chuan CG Clerk-a hla ropui tak mai, “Kan ram Krista kan pe,” tih hi a letling a, he hla hi hnam veina thinlung tak tak a\anga rawn pût chhuak a ni a, Kristianna leh ram inawpna, ram rorêlna kalkawptir tûra hma thlir nei mi rilru a\anga lo chhuak a ni bawk, - 

            “Kan ram Krista kan pe, kan rilru pawh kan hlân...

kan Lal ropui bera tân chuan kan bei hrâm hrâm zêl ang”

            Kan ram hi Krista kan pe meuh em? Kan ram inrêlbâwlna leh chên honaah hian Krista a lal meuh em? tih hi kan chhût fe a ngai. Kristian ram tia inchhâl zel tur kan la ni em le ?

            Mizo hnam hla pui, ‘Aw Nang kan Lal kan Pathian’ tih hlaah chuan Rokunga chu kan ram tâna Pathian awmpuina dilin a \awng\ai a;

            “Chuvangin aw, kan Pathian, hei hi kan dil ber che. Kan ram, kan hnam min hruai a’n, Nang chauh kan  thlang ber che,”  tiin.

            Khawvêl ram zau zâwk kan thlîr chuan, a bîkin kan ngaihsan êm êm America ram ropui tak leh ram ni tla sêng lova rorêltu, England ram chu an hruaitute chuan Pathian hnenah an hlan fel vêk a. An ram leh hnam bul\hutah an chiang a, an hlawhtlinna pawh Pathian a ni tih an chiang êm êm a ni.

            America ram ropui taka an President-te chuan President an nih dâwna thutiam an lâk dâwnin Bible an nem \hin a, Bible a innghat an nihzia a lang chiang viau mai. Kan hriat lâr em em ‘Lincoln Bible’ hi President hrang hrangin thutiam lak nan an hmang \hin a. President 16-na, Abraham Lincoln-a’n kum 1861-a thutiam a lâk dâwn ni khân, a bungrua zawng zawng chuan White House- a la thleng lo va, chûng zingah chuan a Bible pawh a la thleng lo. Thutiam a lâkna turah a Bible hi hman ngei a duh avangin US Supreme Court-a Clerk pakhat, William Thomas Caroll chuan a Bible chu a va lâk sak vâng vâng a ni. Chu chu tun thlengin ‘Lincoln Bible’ an tih chu a ni. Kum 1928 thleng khân Lincoln-a chhûngte hian he Bible hi an kawl a, chumi hnuah Abraham Lincoln-a fapa Robert Todd Lincoln-a nupui Mary Eunice Harlan chuan Library of Congress-ah a hlân ta a ni.

            Barack Obama President a lo nih khân kum 2009 leh 2013-ah te President thutiam a la a, thutiam a lak dawn te khan he Bible hi a hmang a; Donald Trump-a’n January 20, 2017-a thutiam a lâknaah khan anmahni Bible bakah Lincoln Bible hi a hmang leh bawk a ni.

            He Bible bâkah hian US President hmasa ber, George Washington a Bible hman chu a hnuah ‘George Washington Inaugural Bible’ tiin koh a ni a, ani bâkah hian President hrang hrangin thutiam lak nân he Bible hi an lo hmang tawh bawk a ni.

            USA President zawng zawngin (John Quincy Adams leh Theodore Roosevelt te tiam lovin) Bible nem chungin thutiam hi an la vek a ni.

            Kan hriat lâr em em ‘In God We Trust’ tih pawh hi USA ram innghahna (official motto) atân hman a ni bawk a. Kum 1956 khân official motto atan an hmang \an nachungin kum 1864 daih tawh khân he thu mawi tak hi an pawisa thirah an lo ziak daih tawh a. Kum 1957-khân pawisa-ah an chuantir chauh zawk a ni.

            Pathian thu hi America ram hruaitute hian an ngai pawimawh em em a, an chet velna apiangah hian an târ lang chamchi mai a nih hi.    

            America ram dânpui (Constitution) hi khawvela constitution tawi ber a sawi \hin a ni a, bung (Articles) 7 chauh a awm. Ziaktu \henkhatin an sawi dân chuan an ram dânpui hi Pathian thu (Bible) a innghat a ni an ti bawk. Kum  September ni 17, 1787 ah khân he danpui hi pawm a ni a, tûn thleng hian Constitutional Amendments 27 chiah an nei a, an tidanglam khât khawp mai. An Constitution duangtu mi 55 zinga 50 te kha Kristian an ni. American Supreme Court chuan kum 1892 khan America chu, ‘This is a religious people. This is a Christian nation,’ tiin a lo sawi tawh a,  tun thleng hian an Supreme Court ah chuan Session neih dâwn apiangin thuchah, ‘God save the United States of America,’ tih hi an puang chhuak \hin. President Donald Trump-a lak luhna inkhâwmah te khan Kohhran hrang hrang hruaitute kha \awng\ai turin an sâwm a, America leh an President thar chu Pathian hnênah an hlan mawlh mawlh mai a nih kha.

            Hêng zawng zawng thlir hi chuan America ram innghahna lungphûm chu Pathian thu a ni a, an ram hruaituten Pathian thu an ngai pawimawhin an dah sâng êm êm a, hei hian nasa takin an ram rorêlnaah pawh hnuhma a nei a ni. Pathian hnênah an inkawltir tlat a, ‘an ram khu Krista an pe,’ tak zet a ni. Ram chhungah buai nuai nuai an nei ve lo a, an inrelbawlna khu a fel fai êm êm reng a ni.

            England ram han thlir ve thung ila. Kan hriat hnai vai ber, Queen Elizabeth -II hian June 2,1956-a lallukhum a khum ni khân Bible chungah kut nghatin thu a tiam a, chumi hnuah Bible chu a fâwp a. Chumi hnuah a hriat turin a pualin he thu hi an chham a, “Kan Lalnu duh tak, dan chunga i rorêlna chhawm nun zelna tûr leh i ram mipuite leh sawrkâr rorêlna tura Pathian Chanchin\ha hi i hman theih nan he Bible hi kan pê a che. He lehkhabu hi khawvêla lehkha ropui bêr leh hlu ber a ni a, a chhungah hian finna a awm a, hei hi inawpna dân chu a ni a, hei hi Pathian nena inzawmna leh a awmpuina a ni bawk,” tiin. Hemi hunah hian Pathian lehkhabu chang hrang hrang chhiar a ni bawk.

            Kan hriat angin United Kingdom-ah chuan an lal te hi sawrkâr hotu an nih rualin an sakhua, Church of England-ah hotu an ni nghal a. Rinna humhimtu (Defender of the Faith’) tia koh an ni bawk a, he nihna (title) hi Henry-VIII khân a fanu Queen Elizabeth-I hnênah a hlân a, tichuan an inhlân chhawng zêl ta a ni.

            Great Britain lal zinga lâr ber pâwl, Queen Victoria kha Pathian ngaihsak deuh mai a ni a. |um khat chu England lal in-a Chaplain, Farrar-a chuan Lalnu Victoria damlo, khawsik avanga mu chu a va tlawh a. Chutih lai chuan lalnu chuan ‘Lal Isua lokal lehna chungchâng’ thuziak (leaflet) hi a lo chhiar mek a. Chaplain hnênah chuan, “Chaplain, Lal Isua lo kal lehna chungchang hi engtin nge  i ngaih?” tiin a zâwt a. Chaplain chuan “Ka pi, he thu hi eng vanga min zawt nge i nih?” tiin a zâwt lêt a. Chutah chuan lalnu chuan, “Lal Isua hi lo kal ta se, kei hi nungdamin lo la awm ta ila. Great Britain ram zawng zawng leh India ram lalber nihna lallukhum hi ka kut ngeiin ka lo hlan ang a, chu chu ka tih theih sâng ber a ni a, chubaka hlu chu pêk theih ka nei lo vang, chu chu ka lâwmna tur a ni ang,” tiin a chhâng a. A ropuina zawng zawng chu Lal Isua pêk lêt a duh a, kum upa  tak a nih hnu thleng pawhin Pathian a\anga a dawn, khawvel ropuina zawng zawng hi Pathian hnena pêk lêt a duh thu hi nasa takin a sawi \hin.

            Queen Victoria chanchin sawi tâkah chuan (kan thupui a\angin pêng hlek ta ila), \um khat chu Lalnu a nih a\anga la rei vak lo tak, kum naupang tê a nih laiin Royal Lodge-ah Handel-a hla ropui ‘Handel Messiah’ hi an rem a. Lalnu viltu nula pakhat chuan lalnu hnenah chuan ‘he hla an rem lai hi chuan he room chhunga mi zawng zawng hi an ding vek \hin a, lalnu tih loh chu. Lalnu chu ding ve lovin a \hu reng tûr a ni, hei hi lal chhûngkua te chin dan (royal etiquette) a ni’ tiin lalnu chu a hrilh ru a. Chutah le, Halleluiah Chorus an han rem chiah chu mi zawng zawng an ding ta vek a, Pathian an fak a. Lalnu pawh chu a awm hle hle thei ta lo va, a lo zâwm ve a, a mittui te pawh nasa takin a tla a. England lal chhûngkaw kalphung pêl rawk khawpin he hla an sak chhung zawng hian a ding tluan chhuak ta a ni.

            A chunga Great Britain lal \henkhat chanchin kan han târ lan a\ang pawh hian United Kingdom lalte leh roreltute hian Pathian an ngaihsak êm êm a, an rorêlna kawng hrang hrangah pawh Pathian hi an dah langsâr thiam êm êm a ni tih a lang chiang hle.

            Khawiah pawh, Pathian leh a thuchah, Pathian thu ngai pawimawha, zah nachâng hria leh dah langsâr thiam apiang hi ram leh hnam changkâng, ram ropui an ni ziah \hin.

            Kan ram zim tê hi han thlir ta ila, kan ram inrêlbâwlna kawngah hian kan ram hruaitute hian eng anga thukin nge ke an pên tih chu sawi thiam a har a, sawi theih pawh a ni  âwm lo ve.

            Mizo zinga hla phuah thiam langsâr, Pu Rokûnga chuan, “Kan ram kan hnam min hruaia’n, Nang chauh kan thlang a che,” tiin Pathian chu Mizo hnam hruaitu atân a sawm a, chhûng lam leh pâwn lam a\anga beihna leh harsatna pawh lo awm se, kan hneh theihna turin Pathian  chu innghahna leh kan rinchhan kulpui ber ni se a duh thu a sawi.

            A hma lama kan sawi ang hian  ram ropui leh hnam changkangte hi an ram innghahna leh lungphûm kan zir chian chuan Pathian an lo dah pawimawh hle \hin a, kawng engkimah an hmachhuan ber a lo ni \hin. Ram rorelna leh Pathian thu hi a inkawp tlat a, lâk hran theih a ni lo. Chuvângin Kohhran chuan sawrkâr kal sûal tur a vêng ang a, sawrkârin Kohhran duh dan a ngaichang thiam bawk tur niin a lang.

            Ram rorêltute zingah Kohhran leh Pathian zai ngai lo va, mahni duh dân anga kal pawp pawp ching an awm chuan an kal sual fo \hin. Kan ngaihsan êm êm America leh England ram hruaitute chanchin thenkhat a\ang hian zir tur tam tak kan nei thei ang. Ram hruaitu chuan ram a hruainaah Pathian duh dân a thlir thiam tur a ni a, chutiangin Kohhran hruaitute pawhin an rawngbawlna kawngah ram leh hnam hi an rilruah riak ve reng se a duhawm hle. Chutianga ram rorêlna leh Kohhran te lungrual taka an kal za theih chuan ramin hma a sâwn ngei ang.

            Kan ram hi Krista kan pêk a, a duh dân anga kan kalpui phawt chuan khawvêl hriatah he Mizo hnam hi a la pâr chhuak ve êm êm ang.

No comments:

Post a Comment