Monday, March 18, 2024

LALMAMA FIAMTHU HLATE THLIRNA

 -         Prof. Mals^wmliana


Tun \umah hian ‘Lalmama fiamthu hla te thlirna’ tih thu kan sawi dawn a. Lalmama hi Mizo thu leh hla khawvelah chuan a hming hre lo kan awm kher lovang, a bikin mi hmasa te zingah chuan kawng hrang hrangin hriat a hlawh a. ‘Zirtirtu Lalmama’ ti a hriat a nih laiin ‘Serkawn Lalmama’ tiin an hre deuh fur bawk a. ‘Headmaster ropui Lalmama’ tih te, ‘mi bik Lalmama’ tih te, ‘Solfa thiam Lalmama’ tih te hi mi hriat dan a ni bawk. Kum 2018 khan a puala lehkhabu pakhat a chhuak a, a bu hmingah ‘Serkawn Lalmama’ tih a ni a, kum 2021 ah a thu leh hla te zirchianna bu a chhuak leh a, a bu hmingah ‘Zirtirtu Lalmama’ tih a ni leh bawk. Heng lehkhabu buatsaihtute hian miin an hriat dan angin a bu hming hi an phuah a nih hmel e. Heng atang ringawt pawh hian tuna a hla phuah kan thlir tur Lalmama hi mi ropui tak leh mi bik tak a nih zia a lang nghal awm e. A chanchin tlema zawng han sawi hmasa ila.

Lalmama hi a hrechiangtu te chuan ‘Mizo paah chuan pa vantlang pawl tak, “feet 5.6’-a sang a ni a, h^ng lam deuh, mitmeng fiah tak’ a ni tiin an sawi \hin. Pa invawngfel, pa ti thlip thlep leh inuluk mi a ni a, a naupan lai a\anga Zosap Missionary te ke bula seilian a nih avangin heng a mizia tam tak hi chu anni hnen a\anga a zir chhuah a nih hmel e. Sap ramah kum khat dawn a awm bawk a, heta \ang hian thil tam tak a zir chhuak bawk ang.

 Lalmama hi kum 1907 April 7-ah Pukzing khuaah a piang a, a hming tak chu ‘Lalhmingthanga’ a ni a, a koh duat nana an hman Lalmama tih chu a pu hlen ta hlauh a ni. A pa hi Sena, Ralte Kawlni hnam  niin a nu chu Dochhingi a ni. A nausen laiin a pa in a boralsan avangin chh<ngte dang belin Lunglei Zotlangah an pem a, hemi hnuah hian Zosap Missionary pahnih Pu Buanga leh Sapupa ten an bula lehkha zir  tur leh an thachhangdawl tura an thlan mi tlemte zingah tel ve in Zosap te enkawlna hnuaiah a seilian ta a ni.

 Kum11 a nihin kum 1912 khan Serkawn Boarding School atangin Lower Primary chu \ha takin a pass a, mi 18 zingah 3-na a ni pha hial a ni. Kum 1914-ah Upper Primary exam lehin hemi \um hian Pathumna a ni leh nghe nghe a ni. Kum 1915 ah Middle English a zo leh a, Serkawn a\anga Midle English Exam hmasa ber zingah telin Chhim bial a\anga ME School pass hmasa ber 7 zingah a tel nghe nghe a ni. Hemi bak hi chu zirna a chhunzawm ta lo.

 Middle English a zawh hnuah hian Zosap Missionary, Sap Upa- i’n Zirtirtuah a ruai nghal a, Mission Pisa ah Clerk hna a thawh tir bawk a, Mission Dispensary ah te pawh an chhawr bawk a, kawng hrang hrangin Zosap Missionary te thachhangdawltu a ni chho ta a. Chutiang chuan kum 3 vel zet chu a \ul \ul thawkin a hmanhlel hle \hin a ni. Kum 1918 a\ang chuan Serkawn Middle English Sikul-ah Zirtirtu hna a thawk \an a, kum 1938 ah Headmaster niin kum 1959 ah a Pension ta a ni.

 Lalmama hian thiam thil (talent) a ngah hle a, zirtir hna a thawh bakah hian hla phuah te, thuziak te, Solfa thlengin a thiam em em mai a. Amahah hian zirtur tam tak a awm a ni. Chuti lam chu kan thlur hman lo turah ngai ila.

Tun \umah hi chuan fiamthu hla a a phuah te kan thlir chauh dawn a ni. Lalmama hian hla 18 lai a phuah a, heng bakah hian Sap hla a\anga lehlin hi 13 a nei bawk a. A hla phuah zingah hian kan hriat lar tak, KHB No, 592-na, ‘Lo cheng ve la kan r<n chhungah’ tih hi a tel a, sap hla a lehlin zingah pawh kan hriat lar tak tak, ‘Min vengtu chu Lalpa a ni (KHB No. 28) ’, ‘Khawchhak Lal pathum’, ‘Zan thiang reh lai takin (KHB No.91), ‘A saw raltiang tlangah (KHB No.203)’ leh a dang te an tel.

A hla phuah 18 zingah hian fiamthu hla (thawnthu hla ni bawk) pathum- Chhura Sangha vuak hla, Valdawngthlawna leh Thaibawih hla a a tel a, heng bakah hian hla lenglawng engemaw zat a phuah bawk.

Lalmama hian kum 1932 ah hla a phuah \an a, a hla hmasa ber chu kum 1932-a a phuah ‘Thaibawi Hla’ hi a ni. He hla hi chang 8 a sei a ni a, Pa pakhatin hnathawh kawnga a nupui a hauhna leh a nupuiin in lama a thawh ai zawng zawng thawk tura a tihna hla a ni a. A nupui chu In lama hahdam taka awm a, hnathawk mang lo hiala puh avangin a nupui thinrim chuan a pasal chu In lam hnathawk a, a nin lo lam hna a thawh san ta a. A pasal hnenah, ‘ keiin lo ka v^t ang a, lo lam hna kan thawk ang a. Inah lo awm la, zingah buh i deng ang a, Bawnghnute i lo sawr ang a, vawk chaw pe in leh ^r i lo lawi bawk ang a, tui i lo chawi bawk ang. Puan te pawh i lo tah bawk dawn nia’ tiin a chah a. A pasal chuan a han ti dawn a, Bawnghnute a sawr tumna lamah Bawngin a lo kheng thlu der mai a. Engmah pawh a ti thei ta lova. Tlaia an nu hnathawk a lo haw chuan a bulah ‘dawl zawrin a zawr ta a ni.’ In lama hmeichhe hna tam zia a hmuhin,

 A thai h^wng e, a hr^ng zual e,

“R>lthang ka d^wn zo lo ve,

Ka dem lo che, ka dem lo che,

Tui ang kei ka nem duai e,”.

A ti chul mai a ni. He hla hi ‘inphuah elna hla’ (satire) a ni bawk a, inchhungkhura mipa leh hmeichhe hnathawh inan loh zia leh indem mai chi a nih loh zia a lang chiang hle a ni. Inchh<ng hnathawh hi hahdam leh awlsam zawk angin lang mahse thawh zawh theih a nih loh dan leh a hahthlak dan te a tarlang hle a ni.

 He hlaah hian Lalmama themthiam zia leh hla thu hrang hrang a hman thiam zia te a langchiang a, fiamthu a duh zia a lang chiang bawk.

 

A chang khatnaah…            Thlunglu vau anga vul tawh khan,

A thai a hau an tih chu!

“Chh^m ang i zal \uan r>l lovin

I thawh let thum ka thawk e,” tiin a nupui a hau a, a nupui lah chu a lo duai der lo mai.

           

A thai a hr^ng diau bil lovin, Tukram ka vat ang e, khai

Zing sum su la, bawng lo s^wr la, Kawltu kei ka chawi nang e.

 

Lalmama hian \awngkam a thiam a, \awngkam tluang deuh siin mar zat maiin a remkhawm thiam a, hei hian a them thiam zia a tarlang.    

           

 Vawk chaw pe la, ar lo lawi la, Tahpuan pawh lo khawng ang che.

Ka liam ta’ng e zalam \uanna, Saw r^l sawmf^ng dum durah,”

 

A tawpah phei chuan ….     A thai h^wng e, a hr^ng zual e, R>lthang ka d^wn zo lo ve,

                                                Ka dem lo che, ka dem lo che, Tui ang kei ka nem duai e.”

 

 ‘Chhura Sangha Vua’ hla hi kum 1935-a a phuah a ni ve thung a, a hla phuah zingah chuan a hmasa pawl tak a ni bawk awm e. Chhura chanchin nuihzatthlak tak, hla thu hmanga a chhamchhuak hi a talent neih \hat zia a langchiang a. Hla rua chi hrang hrang a hman thiam zia a lang a, nuihzatthlak takin a remchhuak thiam bawk a. Han chhiar mai pawh hian Chhura mizia pawh chiang takin a hriat theih bawk.

    He hlaah hian Chhura chu khawtlang sangha vuaknaah kal tumin a thawk chhuak ve a, mahse kal ta lo chuan tlaiah a haw ta a. Sangha vuaknaa kal tum ve si naupang lawm tur tak ngial pawh hawn loh chuan a nupui thinur tur a ngai ngam lo a. Khawchhungah pawh lut ngam lovin daikawmah a kal a, chutah chuan tuihawk ah Utawk lian pui a man ta hlauh a. Ina a thlen chuan inti thei takin an hmuh hlau bawk siin a thukru a, Utawk hmanga tl^ng hrai a tum hial a ni. A hlauh ang ngeiin U\awk chu a rawn zuang chhuak a, a pi khupah a l^wn a, U\awk vuak tum chuan a pi khup a khawng vung ta ul mai a, tih a ni. 

             He hla ah hian Lalmama hla thu chher thiam zia a lang a. Utawk lian pui a man a, a intihtheih zia a tarlan dan te hi han ngaithla nawn leh ila:

 

Khuafur h^wktui thangvawkpui ruang bualna,

Laichhuat r<n in hnuaiah;

Lench^wm beng \awkdangi chawnb^n vuan e,

“Chei! Amah ‘tun khaia!

Mi <-te hmuh loh, mi pate hmuh loh,

Lengngha hneha tuai pir per ka tawng kei zawng,

Hmuh ka nuam e, ka thai Nemduaii,

Hraileng ka tuaite zawng!”

 Lalmama fiamthu hla pakhat leh chu‘Valdawngthlawna’ tih a ni a,  he hla hi thawnthu nuihzatthlak tak a ni bawk a; kum 1935/36 bawr vela a phuah a ni. He hla chungchanga an sawi dan \hin chu - Chhura pawvawng zuar chuan sial a tlin laiin he ‘Valdawngthlawna’ sum tuak ve hi chuan sial a\angin bul a \an a, a tawpah ar a lei thei hram a; chu a ar lah chu mu-in a laksak daih lehnghal a, a dawng chiang hle a ni.

 A hla ah chuan, tlangval pakhat hian sumdawn tumin Sial a kai chhuak a, amaherawhchu Sial chu a kal duh ta reng reng lova, a tawpah Vai Bawng nen a thleng ta daih a, a hnuah a inchhir chuan zin chhuah pawh tum ta lo chuan a then vel ta mai mai a, a hnuah phei chuan a Bawng chu Kel nen a thleng pui leh a, Kel pawh chu Vawk nen a thleng leh ta zel a, chutah Vawk chu Ar nen a thleng leh a, a tawpah phei chuan a Ar pawh chu Mu in a laksak ta daih a. A tirah Sial nei kha engmah nei lovin kutbengin a awm ta a. He thawnthu mawlmang tak leh nuihzatthlak tak hla thu hmanga a han remchhuak hi a tihlimawmin a nuihzatthlak hle a ni.

 

            Mu in a Ar a lak sak ta daih chu heti hian a chham chhuak a,

 

A him rua lo’ng chungtiangah mu leng duai duai

A l^k tak e-thinlai phang thlawn lo

Liam ta zel kha-‘KHU KHU!’

Awi aw! Men sen so thlir vawng vawng,

Chhuihthangval a hawihai e.

 

            Heng fiamthu hla te hi Mizo ten kan neih tam loh pawl tak, tunhnu thleng pawha kan la neih mang loh an ni a. An sawi fo \hin Serkawn Concert avanga heng hla te hi lo piang an ni a, hla nuihzatthlak satliah mai ni lovin mihring nunphunga thil thleng ngei, hla thu hmanga nuihzatthlak taka puanchhuahna an ni.

             Heng hla pathumte hi Literature \awngkama sawi chuan thawnthu hla (ballad) an ni a, a tawpah lungngaihna lama tawp vek an ni a, hengte hi Ballad ziarang pawimawh tak an ni. “Valdawngthlawna” hi a tirah a ropui viau na in a tawpah a sumdawnnaah a hlawhchham der a, “Thai-Bawih Hla” -ah pawh pa ber chu inti pa takin ro a han rel vel viau na in a tawpah chuan nu ber lakah a tlawm ta duai mai bawk a. Chutiang zelin “Chhura Sangha Vua” hlaah phei chuan Chhura ngei pawh hlawhtlin viau a tum laiin hlawhchhamin hreh tak chungin a haw a, sangha aiah U\awk a hawn a, chu pawh chu ei ngai loh a ni bawk a. Hetianga lungngaihna lama a ti tawp hi heng hla tingaihnawmtu leh ti nuizatthlaktu a ni thung bawk a ni.

 A tawp berah chuan, Lalmama hian hla a phuah tirh lama heng fiamthu hla 3 a phuah bak hi chu hetiang lam hi a phuah tawh lo niin a lang a.  Chutihlaiin a hma lama kan sawi tawh angin hetiang hla hi tun thleng pawha kan la neih tam loh lam a ni a, kum 1932 chhova phuah daih tawh nimahse tun thleng hian Mizo te hian kan la tuipui a, kan la zir zel dawn a ni.

             Lalmama fiamthu hla a\ang te hian mihring nunphung a lang chiang a, a hlimawm lai te chiang takin a lang a, a phuahtu mizia leh fiamthu thiamna a lang chiang bawk. Mizo ten Lalmama te anga thiam thil ngah, a thiamna Mizote tana chhenfakawm si kan lo nei hi kan vannei hle a ni.

CFL HMINGTHANGA HLA TE THLIRNA

 - Prof. Malsawmliana


CFL Hmingthanga hla te hi a tlangpuiin kan thlir thuak thuak dawn a, chik tak erawh chuan kan thlir hman dawn lo. A hla zia rang tlangpui leh sawi tur \ul langsar zual ni a ngaih te kan sawi chauh dawn a ni.

A chanchin tawi

A hmasa in CFL Hmingthanga chanchin tawi haa tarlang hmasa ila. Zoram khawvel hriata zaithiam leh hla phuah thiam CFL Hmingthanga hi November 15, 1965 khan Samthang khuaah a piang a, a pa chu Khamliana niin a nu hi Tawksungi a ni bawk. Unau pianpui 5 a nei a, amah hi an unau zinga tlum ber a ni.

A hmingah hian a pa hnam Chhangte leh a nu hnam Fanai la kawpin ‘Chhangte Fanai Lai Hmingthanga (CFL Hmingthanga) tiin a ziak \hin. Amah hi hmel\ha leh hawihhawm a ni a, infiamna lamah a tui a, Voleyball leh Football a khel nasa hle \hin. Kum 1980 khan an khuaa Beat Group pakhat, Zoawi Virthlileng Musical Club a zawm a, an Band ah hian Lead Guitar a perh \hin a, an lar pui viau a, Tuipuiral Beat Contest velah pawh lawmman pakhatna an la fo \hin a ni. Kum 1983 ah Mal zaiin a kal \an a, an khaw chhehvela YMA Branch hrang hrangte zaia intihsiaknaah pawh lawmman a la fo \hin bawk. 

A zaithiam mai ni lovin hla phuah a thiam tel bawk avang hian a hla phuah te hi a sa ber a, hla hi 130 bawr vel a phuah a ni. Zai lamah th<k zawka kal a duh avangin Aizawlah a chhuk a, kum 1989-ah a hla phuah 12 te khungkhawmin Audio Album hmasa ber ‘Ngaihlai Masang’ tih chu a tichhuak a, a Album hi hralh a kal hle nghe nghe a ni. Hemi hnuah hian Album a siam chhho ta zel a, a thih thleng khan Album 12 lai a siam hman a, chungte chu –

1.         Ngaihlai Masang

2.         Roosna hmel\ha

3.         Chhanlet loh hmangaihna

4.         Kur diam diam

5.         Tunge hmel\ha ber

6.         Lam dun ang/I tan ka lo kir

7.         Min hriat chhuah tir

8.         Hlim la nui rawh

9.         Ka bang lo nang ngaih

10.       Theihnghilh ngai loh

11.       Lemchan khawvel

12.       Hla inchhang Special

 

All India Radio (AIR), Aizawlah hian kum 1991 a\angin hla a thun \an a, B High Grade Artiste niin hla 45 a thun (record) hman a ni. AIR bakah hian Doordarshan Kendra (DDK) ah leh Local Cable TV ah hla engemaw zat a thun bawk.

September 9,2012 zan khan Chuap TB natna avangin Khawbung PHC ah a boral a, a tukah Samthang Thlanmualah ropui taka thlahin vui liam a ni.

A hma lama kan sawi angin hla hi 130 vel a phuah a, heng zingah hian lar tak tak a awm rualin ‘Intawng leh ngei ang aw’ tih te, ‘LD Hmeltha’ tih te, ‘Ngaihlai Masang’, ‘Vul dun ang’, ‘Chhuahtlang hmun hlui’, ‘Hmangaih CFL’, ‘Ka Di tawn hun tur’ etc. tih te chu a lar zual an ni.

A hla ziarang leh hla thu hman dan:

CFL hla te zingah hian a tam ber chu nula tlangval inlemna hla, Lengzem hla a ni a, a bakah chuan famngaih hla, khuarel hla, hnam hmangaihna hla te an awm bawk.

A hla phuah te hi a sa nghal zel a, a tlangpuiin a Albuma hla awm te hi ama phuah an ni deuh vek a, midang hla a sak tlema zawng a awm bawk. Hetianga mahni hla sak tur phuah mai thei hi Mizo zaithiam zingah tun thleng hian an tam lo viau a, CFL Hmingthanga hlutna tak pawh a ni awm e.

A hla phuah te hi \awngkam tluang pangngaia phuah leh remkhawm te a awm laiin \henkhat hi chu  hla thu mawi tak tak remkhawm te an ni bawk. Tawngkam a thiam a, hla rua (poetical words) pawh a hmang thiam hle a ni. Hla thu chher thar pawh a nei nual awm e. Hla phuah pawh a awlsam hle niin a lang bawk. Nula hmel\ha deuh a hmuh changin hla in a phuah zui zat thei a, hmangaihna chungchanga a rilru natna leh lawmna te chu hla in a puang chhuak \hin. 

‘Than\thar Fam Lalzova’ tih theih hial khawpin a lung a lengin hmangaihnaah lut thuk hle niin a lang a. A hla ah te hian “Ka lung a leng vawng vawng, ka ngai em che, “ tih te hi a tam em em mai a, tlangval lungleng thei tak a ni awm e.

A hla phuah han thlir hian hmangaihna a lak nat zia te leh a rilru \hat zia te pawh a lang thei a. A hmangaih a luah zui tak loh te pawh \ha taka a thlahna hla te pawh a phuah bawk.

CFL-a hi Mizo pa tak, hnam rilru pu tak niin a lang a, hnam rilru lanchhuahna hla a phuah tam lo na in a phuah chhun ‘Vul dun ang’ tih hi zir tham niin a lang. ‘Zonun parah vul dun rial rial ang’ tih hian awmze ril tak a nei a, hnam dang nupui pasala neih ai chuan mahni Mizo pui ngei nupui pasala nei tura a fuihna thu a ni.

Hetih mek lai hian hnamdang nula Roosna a phuahna hla a awm tlat bawk a, ‘Roosna hmel\ha’ tiin hnamdang nula hmel\ha a tawn thu leh a hmangaihnaa a uai zo tak thu kan hmu a, ‘thlang kawrvai lanu, sakhmel duhaisam, aw a cham \ang lai’n maw’ tiin. Mahse a hnam rilru put chu rawn lang chhuak leh in eng anga hmel\ha pawh nise nupui pasala innei a chhungkaw din chu a rem loh thu ti hian a chham chhuak zui a–

‘Zawlkhawpuiah mim ang lo piang mah la,

Zofa sakhmel reng I chawi ve si lo;

Indi mah ila nang nen run hmun len,

Aw, a rem thei dawn si lo,’tiin.

Hei hian hnam rilru a put thuk zia leh hnamdang nena inpawlh dal loh a duh zia a tarlang a, heng hla pahnih te hi a hnam rilru rawn far chhuahna hla an ni.

A hma lama kan sawi tawh angin CFL- a hian tawngkam bungrua a ngah hle a, hla thu hmanga nula a sawina pawh hi chi hrang hrang a nei a, chungte chu han tarlang ila- Zokhaw tleitiri, Zawlkhaw tleitiri, Derthiam tleitiri, nunrawng hmel\ha, Valtinlawri, Thangnuihiaui, Lengi, Lanu lungmawl, Ramdai senhri, Mawihluani, Lenghermawii, Mengmawii, Bingtaii, Dilenmawii, Biangno hmeltha, nuntawi hmeltha, rangkachak, D te, tih te hi a hmang a. Hengte hi hlaphuahthiam dangin nula sawina atana an lo hman thin tawh te nen inang awm mahse mi la hman ngailoh a hmang nual thung.

CFL- a hla ziaranga sawi hmaih hauh loh tur chu mihring a phuah chhan \hin hi a ni. Hetiang hla hi kan hmu nual mai. A changin nula hmel\ha a phuah chhan a, amah leh amah a inphuahna hla te pawh kan hmu bawk. Entirnan, Tuipuiral nula hmel\ha Ldi a phuahna hla ‘LD Hmel\ha” te hi a larin sak a nuam a, a hla rua hman dan pawh a thiam hle mai.

I mawi chuang bik asin i lenrual zingah hian,

Furkhawthiang Chhawrthla eng i iang e;

Ngaihno bei chuang hmangaih par ka thiahpui si loh,

Aw ka ngai em a che, luahloh LD hmel\ha.’ Tiin.

 

Hnamdang, vai nula Roosna a phuahna hla te, Ngaihlai Masang, Enchimloh Sangte, Ka nau Vala leh a dang te a awm nual mai. Amah a inphuahna hla hi a awm bawk a, ‘Hmangaih CFL’ tiin a tawnah nula pakhat a uai thu a sawina hla a ni. A thunawn han tarlang ila.

“ Hmangaih CFL, min dawn pui ve rawh,

Nang vangin run in ka bel ngam tawh si lo;

Ka chun leh zuate an hrang si ka tawnah,

Zirna run ka vai duh luat vang che hian e,

Tuar a har thin em mai Hmangaih CFL”.

 Kan sawi tawh angina CFL-a hla phuah zingah hian a tam ber chu nula tlangval inhmangaihna lam hla a ni a, chung zingah chuan khuarel lam hla leh hnam rilru tarlanna hla tlema zawng a awm ve bawk.

Lengzem hla a phuahte zingah hian a remchan angin khuarel lam hla, leilung mawina lam hi a telh zeuh zeuh thung. “ Kan tlangram mawi” tih hlaah hian Thalfavang huna Zoram nawm zia leh mawi zia a tarlang a, lungti leng tu leh nunhlui ngaih tizual khawpa mawi leh lunglenthlak an nih zia a tarlang.

 

“ Thalfavang lenkawl turni a lo chhuak eng ruai e,

Tlangtin leh mualtin a thawi dam diai a;

Sirva lungrual leh nungcha tinrengte pawh hian,

Vanglai par ang an tlan, suihlungrual te in”

 

Kan tlangram a mawi ngei e Zo thlifim a leng del del,

Mahten ram va tuan ila,

Suihlung a leng vawng vawng,

A saw raltiang tlangah romei a kai chiai e.

 “ Lucy Pangpar huan” tih hla hi a di tawnna hmun pangpar huan a phuahna a ni ve thung a, chu huanah chuan pangpar chi hrang hrang te anmahni par dan \heuhvin indip miah lovin an par chiai hlawm a, chu huan chu “partin vulna” tiin khuarel mawina a phochhuak a ni. Pu Nehrua’n ten India ram pumpui pangpar huan anga an tehkhinna leh ‘Unity in Diversity’ an sawina ang mai khan he ‘Lucy Pangpar huan’ hi a tehkhin a ni.

“ Zaleng hringmi iangin in buai ve ngai si lo,

Par ze hran mah ni u, ka hai chuang lo;

Suihlung rual ten Siamtu duan anga lungawiin,

In vanglai ni lo her liam turah pawh”. tiin.

 A hla phuah zingah hian hla pahnih, thil nung lo a phuahna a awm a, chungte chu M&B tih leh Hotel Moonlight tih a ni. He hla a M&B a tih hi Love story thawnthu bu, sap\awnga ziak Mills & Boon (M&B) in tihchhuah \hin, Mizo tawnga lehlin tam tak ho kha a ni a. Tunhma khan hetiang thawnthu bu lehlin, cyclostyle a tihchhuah hi an chhiar nasa a, a ngaihnawm bawk a. Nula leh tlangval inhmangaihna thawnthu bu a ni a, chungte chu CFL-a hian a lunglen changin a chhiar \hin a, “ Hmangaihna kawng dika min hruaitu, ka tan i hlu ka chhiar ning lo che” tiin hmangaihna dik leh rinawm zirchhuahna atan a hman thin thu a sawi a,midangte pawh zir chhuak ve turin heti hian a fuih pah bawk “ Leng zel ang che lanu val rual zawng zingah,Kumtluang hmangaihna hriattir zel rawh,” tiin.

Tunhma khan Aizawl Chaltlang Lily Vengah hian Hotel Moonlight a awm \hin a, tunah chuan State Guest House tih a ni ta a. Chutah chuan zai leh rimawi hmangin nula tlangval an inkawm hlim \hin a, a lar hle nghe nghe a ni. CFL-a pawh hian he Hotel a leng lut \hin te chu zaiin a lo awi \hin a ni ngei ang, nuam a tih \hin zia leh an hlim \hin zia te, duhtak te nena an inkawm hlim \hin zia a phuahna hla a ni.

“ Nunhlui min ngaih tirtu, zaleng zawngte lawina,

Run In mawi leh nuam, nghilhni i awm long e;

Hotel Moonlight, duhtin a kim i chhungah hian,

I sakhming iang Chhawrthlapui eng pawh khian,

I mawina kim a hril chhuak zo lo ve”.

 CFLA-a hian a hla thupuiah hian lamtawi leh sap\awng a hmang uar viau a, hei hi a hla ziarang zingah chuan sawi hmaih loh tur chi a ni awm e. Entirnan, ‘C te’, ‘CTei-2’, CMS vul zel rawh, Dan rualloh LD, LD Hmel\ha, Ka Star No.1, M&B, RMC, Roosna hmel\ha etc. tih te a hmang a. Mizote hi inkohna ah hian hming lamtawia inkoh hi kan uar a, nula tlangval inngaihzawnna thilah leh lehkhathawn velah pawh tunhma chuan hming puma inko lovin hming lamtawi hi kan uar hle \hin a ni. Chu zia chu a hla ah pawh hian a rawn lang chhuak a ni.

 A hla phuah pahnih ‘’Zawlkhaw Tleitir’ tih leh ‘Zokhaw Tleitir’ tih hla hi ha sawi lawk ila. ‘Zawlkhaw Tleitir’ hla hi Aizawl khawpui nula, nula tlema fel vak lo hmel\ha si a phuahna hla a ni a, khawpui nula hmel fai, han en thuak a mam pur mai, mahse hmangaihna pai lo a sawina hla a ni. Hetiangin ;

 

‘A sakruang leh nui mawi thlir chuan chhai sual mai a awl lua e,

Mahse, hmangaihna leh rinawmna pianpui thei hian a mawi si lo;

Nunrawng sakhmel tha leh lem ang der thiam nuimawi,

Nuthai chang lo ten zaleng tin chhai zel ang che’ tiin.

 Zawlkhaw tleitir hla letling chiah hian thingtlang nula ‘Zokhaw tleitir’ a phuahna hla a kan hmu leh a. Chu nula chu a hmel\ha in a zuna uai a na em em thung a, hetiangin ;

 

‘Hun leh ni herin khuarei chang mah se,

Bang thei hian ka mawi si lo;

Zokhaw tleitir di zun ngaih lunglen hi,

A zunleng ngaiin val ka uai zo ta;

Tang dang belhsan thei hian ka mawi si lo che,

Zokhaw tleitr, Di hmel\ha’.

 

A hma lama kan sawi tawh ‘Vul dun zel ang’ tih leh ‘Roosna hmel\ha’ a phuah dun ang deuh khan khawpui nula leh leh thingtlang nula a phuahna, hla inletling chiah a phuah leh hi a hlu ve riau a ni.

Tunhma hlaphuah thiam, ‘Father of Mizo Love song’ ti a an koh hial ‘ Fam Lalzova’ nen khan inanna tak an neih chu hla phuah an awlsam em em mai hi a ni. Khawiah pawh kal se nula hmel\ha leh ngaihno bei an hmuh chuan hla an phuah nghal zat thei mai a, an zunah an uai nghal em em mai zel bawk a. An hla phuah te hi hla thu \ha tak tak leh sak nuam tak an ni zel mai \hin hi an ropuina a ni.

 CFL Hmingthanga hla te chungchangah hian sawi tur tam tak a awm e. Amaherawhchu duh tawk dawn mai ila. A khaikhawmna atana ka sawi duh chu ‘CFL Hmingthanga anga hla phuah awlsam, hla thu \ha tak hmang si, hla sak nuam leh midang pawhin an sak pui theih, amah ngeiin a sak \hin hla’ phuah thei hi kan tlem hle a. A boral hnu kum engemaw zat thleng pawh hian kan la neih leh mang lo a ni. Hengte avang hian Mizo Literature \han chhohna zelah pawh hian CFL Hmingthanga hian hmun pawimawh tak a luah a, a hla te hi kan la zir chho zel dawn ni te pawhin a lang.

 A ni ang Mizo fate zingah kan lo nei hi kan vannei em em a ni.


Saturday, February 17, 2024

YMA Kumpuan - ram keh hnam humhalh hi

- Prof. Malsawmliana 


 YMA hian ‘Ram leh hnam humhalh’ hi kumpuan atan kum 14 zet kan puang tawh a, tunah kum hnih dang atan kan puang leh dawn a. YMA in kumpuan kan neih tawhah chuan kumpuan thupui atana kan hman ngun ber a ni.


Ngaia neih palh theih a ni

Kum 14 zet kumpuan atana hman tawh chu ngaia neih pawh awl tak tur a ni a. A tlangpuiin Branch YMA hruaitute hi a ngai, inthlak zen zen lo kan lo ni bawk nen, kumpuan a lo zawn rei ta bawk nen, ngai leh ngai intawksir a awl khawp ang. Heti zawnga thlir duh tan chuan hmalak peihawm tawh loh rawk khawpin ngaihtuahna a kal  thei ang. 


MAHSE, kan ram leh hnam hian nektu leh rawktu, eichhiat tum tu a nei reng a, a kum tel hian a nasa tial tial emaw tih tur a ni a. Kil tin atangin - ruihhlo, mipat hmeichhiatna, hlemhletna, natna hlauhawm hrang hrang, sakhaw kaihhnawih thil te, hnam inpumkhatna ti chhe thei thil te, ramri a nek chepna te leh thil dang ten min bei mek a. Hetiang a nih lai hian kan ram leh hnam hi ‘ ngaia neih san chi’ a ni lo. Ngaia neih hian inthlahdahna leh hmasawn lohna a ken tel miau avangin thil hlauhawm tak a ni.


Hmalakna ngelnghet neih a tul

Kan ram dinhmun en hian kumpuan thupui hi kumdangah pawh kan la hmang chho zel mai thei a. Tunah phei chuan kumpuan hi kum hnih chhung atan kan puang ta bawk a.Hetianga kan puan nawn awn awn a nih avang leh engtik hunah pawh kan ram mamawh a nih a avangin YMA te chuan kumpuan ah hmang kher lo mah ila ram leh hnam himna tur hi chu kan ngaihpawimawh berte zinga mi a ni reng dawn a.


Chuvangin hma kan laknaah hian kum hnih/khat chauh thlir lovin hma lam thui tak thlira hma lakna ruahmanna ( long term plan) kan duan a hun tawh niin a lang. Target/goal neia hmalakna duang turin inbuatsaih ila; entirnan, naupang / YMA Chhang te kan zirtir kawngah pawh tum khat chauh duh tawk lovin an hlawk pui leh nun pui theih ngeina tura hmachhawp siam thiam a tul hle. Chutiangin ruihhlo do leh HIV/ AIDS natna chungchanga hma kan laknaah te pawh mumal zawka hmachhawp siam a tul tawh bawk. A kum leha hruaitu thar ten an chhunzawm zel theih tur te ruahman thiam ila kan kumpuan hi a hlawhtling leh zual ang.


A tiha tih a tul tawh..

Zonunmawi kan inzirtir a, khawhar inah thahnemngai turin kan infuih thin bawk a. Tleirawl/rawlthar te pawh khawtlang chhiatni ah tlawmngai turin kan fuih reng bawk. Heng bakah hian a tih a tih ngai chi hi chu infuih mai lovin kan tih tir a tul tawh. 


Branch thenkhatin an tih tawh thin angin tleirawl te thlan laih ziritir te, hnathawh zirtir te, buh thlei zirtir, hnam lam zirtir etc.te hi kan kal pui chhoh zel a tul. Chutiang zelin tawngka a infuih hun kal pelin a taka ti tira fuih hun a ni ta. 


Ruihhlo do pawh awmze nei lehzual tur leh sawt zawka do dan ngaihtuah a ngai. Inzirtirna kal pui reng siin zirchianna neih a chumi mila hmalakna kal pui a tul, tlo zawk leh daih rei tur zawnga ruihhlo do pawh kal pui a tul tawh.


YMA hruaitu chu teirei peih mi a ni

YMA member leh hruaitu nihna tur pawimawh tak mai chu ‘teirei peih’ a ni. Teirei peih hian tluantling, ti mai mai lo, peih rei, a tawp thlenga tang fan fan, tlo tih te a kawk awm e. Chutiang mi chu ram leh hnam humhalh tura  he hnam hian a mamawh chu a ni. 


Intuaithar ang u le

Kum 14 zet kan puan tawh avangin kan khup a zawi deuh tawh a ni mai thei, kan thla e pawh a lo tliak tawh mai thei bawk e. Mahse mupui angin kan chakna siamthar leh ila kan ram leh hnam humhalh tur hian i intuaithar leh teh ang u. 


“Jerusalem kulh chu a chim rem rum tawh a, a kawngkhârte pawh a kâng asin; …..Jerusalem a ram tih te, a kawngkharte a kang tih te pawh in hria a; hawh u, sawichhiat kan nih tawh loh nan Jerusalem kulh chu I din leh ang u” 

( Nehemia)


Quality Education nei tura tan lak a tul ( thu sep sel te te)

- Prof. Malsawmliana 

Nikuma YMA Inkhawmpui, Biate a neih ah khan “ Quality Education a awm theihnan sawrkar in tun aia chak zawkin hma la rawh se” tiin kan rel a. Sawrkar tih turin rel mah ila YMA huangchhung atangin theihtawpin hma a la dawn bawk a ni.


Quality Education tih chu eng nge awmzia ni ta ang le? 

Zir sang satliah mai ni lo, thiamna leh hriatna tak tak nei, rintlak leh chhawr tlak thiamna neih hi quality education in a tum chu a ni mai awm e. 


Chumi qualitiy nei tur chuan engtin nge tan kan lak ang ? 

Zirlai hriat thiam leh a awmzia hriat a tul. A awmzia hre mumal lova by-heart ringawt hian thiamna tluantling min pe lo. An thiam a chhuah chuan Examna- ah an chhang tha viau a, a hnuah an theihnghilh leh mai a. An thiam a chhuah loh chuan chuti hlauh chu a ni. Chuvangin by-heart a that rualin a awmze hriat hi thiamna nghet neihna a ni.


Lehkha chhiar tam hian quality a siam. Zirlaibu bakah lehkhabu dang chhiar tam a tul. Hriatna leh thiamna min petu chu lehkha chhiar tam hi a ni e. Tunlaiah zirlaiten lehkhabu chhiar chu sawiloh an zirlai takngial pawh an chhiar peih lo, a aiah Phone an chhiar zawk thin. Hei hian thiamna a keng tel lo. Khawvela mi hlawhtling leh tul ber ber te hian lehkha an chhiar nasa, lehkha chhiar hi finna leh ngaihtuah thiamna pe tu, hriatna belhchhah tu a ni tih an hriat tlat avangin.


Lehkha zir nasat hi thiamna tak tak neihna a ni bawk. Zirlai ni si lehkha zir tha lo chu an hlawhtling ngai lovang. Nikhata darkar khat pawh lehkha zir peih lo hi an kat nuk mai thei e. 


Tum mumal neia lehkha an zir a ngai. Chumi atan chuan zirtirtu leh nu leh pa ten an kaihhruai a ngai thung. Anmahni chuan an ngaihtuah thiam lova, an talent neih dan leh an tui zawng, subject an thiam theih zawngte uluk taka zir a, an kalna awm kawng kawhhmuh a ngai.


Tumruhna leh beih hram hramna hi hlawhtlinna bul chu a ni. Hlawhtling tur chuan teirei peih mi nih a ngai. Rualelna neih a ngai bawk, zirlaiin midang elna leh tluk tumna a neih loh chuan hma a sawn thei lovang. 


Chutiangin a nunah Goal a neih loh chuan Tuifinriata Lawngleng kartu nei lo ang maiin thliin a chhemna lam apiangah a leng vel mai mai ang a, a tawpah a awprup thin. Tum ram nei a nun hman hi mihring nun ti hlutu a ni a, mihring quality siam tu a ni.




Friday, September 8, 2023

Siktui angin kan luang za leh ang


“Inthen thei kan ni lo aw ka unau, 

Eng vang kan thawnthu tui ang a rual theih loh hi?

I tello chuan ka nung thei lo, 

Nang pawh i tlei thei bik dawn em ni le?

Hmangaihna kutin min lo kuangkuah la, 

Siktui angin kan luang za leh ang.”


LS Mangboi Lhungdim chuan a ram chhan tuma theihtawp a chhuah laiin Kangvai hmunah Meitei silaimu in a deng fuh ta hlauh mai a; Shillong lamah enkawl turin Aizawl lam rawn pan pui a ni a, Aizawl hmuna lo dawngsawng turin YMA lam pawh an lo inbuatsaih vek a. Amaherawhchu a hliam a nat em avangin kawng lakah Songtal khua an thlenin “ Zofate inpumkhat a siktui anga luang za leh tura” ngaihtuahna sengtu chuan a khawvel hun a lo hmang ral ta a ni. 


Zo hnahthlak unaute zingah inpumkhatna a awm theihna turin a tlangau a, Chhinlung chhuak unau kan ni ti chung si a “ kan thawnthu tui ang a rual thei lo ” hian a ti lungngai a. Tumah hi inthen hranga mal tlat tur kan nih loh zia te sawiin pheikhai ruala tangho dial dial turin ban phar meuhin min sawm lawm lawm a ni.


" Hmangaihna thlifim lo leng vel la, 

Ka unau sam ang kan inthen kumkhua dawn em ni ?

Ka kohna kum khua rei tawhin ban pharin kan rawn pan che;

Min chhang let tawh dawn lo em ni?”


A chang chuan a beidawngin a lungngai a, “min chhang let tawh dawn lo em ni?” tiin beidawng tak si leh beisei nei tak siin Zo hnahthlak tlang hrang hranga awm te chu a auva. Kan chenna tlang a hrang a, min chim tu an hrang a, hemi avang hian kan hawi her leh rilru puthmang pawh a dan phah a. Kan inunauna pawh a ti dal hial tawh a, kan inmihran thui ta hle mai. 


Amaherawhchu chhungrilah erawh Chhinlung chhuak, chun khat hrin leh unau kan nihna erawh a bo lo. Chu rilru chu tunah hian chawh thawhin a awm mek a, tlang hrang hranga cheng ten kan Inpui lam kan hawi tan mek a nih hi.  Chu chu a ni LS Mangboi hian a thlir a ‘ siktui angin kan luang za leh ang’ ti a a  au chhuah tak ni. 


Unau inchem har mai hi hnam damkhawchhuah nan leh zalenna atan a pawi tih a hmu thiam a, chu chu  a rilru kap tu ber a ni. A chhehvel a thlir a, hawina lam apiangah ‘keini, nangni” tih vek a ni a, lung muangin a awm lo.


“ Kan lenna ram hi muanna a awm lo,

Kan khawvel ramah hmun nghet tur kan la nei hrih lo;

Bawih leh sal anga tang mekin zalenna kan la hmu lo,

Doral ang mai maw kan nih le”


Zofate zalenna ni a thlir a, mahse chu chu chhungril tuiekna leh inchemharna avangin thleng theiin a ngai rih lo. Chu chhungril ngetna avang chuan Zofate chu bawih leh sal dinhmuna dingin a hmu a, unau hmelhai a awm ta mai chuan a rilru a ti na a; Zofate zalenna ram lo thleng tur daltu niin a ngai.


Zofate kan dinchhuahna tur leh Raltiang kan kaina turin pen chhuak a ngaihtuahna seng turin a chipuite min auva, “hmanlai phengphehlep nupa ianga, engmah lova khawvela leng kawi mai mai”  lova hnam tana ngaihtuahna seng turin min duh a. Zofate zalenna atana theihtawp chhuah a tang za turin Zo hnahthlak unau zawng zawngte min sawm a ni. 

“ Hma tiang kan nun kawng tur hi,

Thlirin lo dawn kir leh hram rawh” tiin Chhinlung chhuak Zofate chu min au lawm lawm a nih hi. 


Inthen thei kan ni lo aw ka unau.


- Prof. Malsawmliana

(7.9.2023)

Thursday, June 1, 2023

Tlang sang leh phai tual te


Tlang sang leh phai tual te,

Ruam leh khawk rawk te; 

Phul hring leh thing lenbuang, 

Siamtu ropuina an tarlang. 


Chhum leh ruah, thlipui leh kawlphe

Khaw dur leh khawpui ri te;

Hringfa tan tihbaihawm chang awm mahse,

Siamtu ropuina tarlangtu an ni.


Nipui lo thaw in hringnun par a vul,

Fur khawhnawm ah hringnun a chul;

Chutin vangpui lo thaw in, sikni eng a mawi,

Siamtu khuarel a her dik e.


Chung leng leh hnuai leng,

Sirva hram thiam zawng te; 

Lung an rual za, 

Sismtu khuarel leilung ah. 


Ni 22.5.2023 ( Thawhtanni) hian Indigo thlawhnain Guwahati atangin Aizawlah ka thlawk chho a. Kan thlawhna chu vansanga a thlawh lai chuan tukverh atangin lei lam ka bih a.


Assam phai tual leh leilet pharh duai mai te, a karah lui a luang kawi ngiai ngiai te ka zuk hmu a. Tlang ram kan thleng a, tlang chhengchhe tak tak kara lui luang te chuan ngaihtuahna thui tak min neih tir a. 

Chutia hnuai thlir a leilung mawina ka hmuh lai chuan sir lehlam ka thlir leh a. 


A changin chhum chungah kan thlawk a, a changin chhum kan su bawk a. Heng thli leh ruah te, chhum leh kawlphe, khawpui ri te hi mihring tan harsatna thlen tu a nih chang awm thin mahse Siamtu ropuizia tarlangtu an nih zia te ngaihtuahnaah a lo lang bawk a. 


Chutianga ngaihtuahna ka kawm lai chuan he hla thu hi a lo lang a, thlawhna chhunga ka awm lai chuan ka ziak mawlh mawlh a, Lengpui thlawhna tumhmuna kan tum dawn chiahin ka ziak zo hman chiah chiah a. Hei hi chawhma lam dar 10:10 vel a ni awm e. 



Damna run mawitu lanu leng rualte

A mi leng ten an belh damna run,

Mawitu lanu leng rual te; 

Phei lai an vawr za lai,

Zaia chawi ka nuam e.


Sakhmel nui hiau parin, 

Seih min hlan e dam pui nan; 

Anka biah nem min hlan, 

Dam nan a tawk lua e. 


Hringmi ze tin lawina,

Damna run ni zel na’ng che;

Lanu leng rual phei lai vawrna, 

Hringmi leng damna run chu. 



Zankhat chu rinlawk loh deuhin ka chau ta deuh thut mai a, damdawiin kan pan a, min lo dahlut ta mai a. Ka inrin aiin ka lo chau chu niin zan thum lai mai Damdawiinah ka mu ta a. Damdawiina ka awm lai hian thil chi hrang hrang ka tawng a, ka awmna ward hi a thar leh damlo awmloh lai tak a nih avangin kan thawl hle a. Min viltu Nurse te pawhin min vil hneh ngiang mai.


Ni hnihnaah room danga awm te an rawn sawn lut a, na deuh leh na lo deuh te nen kan ri ta nuai nuai mai a. Thenkhat na buai avanga ven reng ngai te, thenkhat chau deuh buaipui ngai reng te, thenkhat nuih ti za deuh te an awm laiin ek chhuak chhen te pawh an awm bawk a. Chung zawng zawng karah chuan min viltu Nurse te chuan buai map lo leh phili miah lovin a nih ang tur diak diak hian damlo hrang hrangte chu hneh takin min vil reng a. Kei a damtha deuh ber ka lo ni bawk a, buaipui ngaiin ka awm lo bawk nen an che vel chu ka thlir nileng deuh thak mai.


Nurse fel tak tak, engtik lai pawha hmel hlim pu reng mai leh engmah tih hreh nei miah lo bula awm chu a hahdamthlakin kan dam phah sawng sawngin ka hria. Zan lamah nise zankhuain min vil a, kan nawmloh hlauvin min ngaihtuah reng a, an hna leh tihtur reng ni mahse inpekna a tel tlat mai kha a ropui ka ti a. 


Damdawiina ka awm laia ngaihtuahna leng vel chu ka chhuah hnuah heti hian ka han dah ve rawih ta rawih a ni. ( 30.05.2023)