Saturday, December 10, 2011

Krismas Chibai !

- Malsawmliana


Thlasik khaw vawt tih takah boruak chu a vawt vin tuk mai a, kut hmawr te pawhin a lum lam chuhin an Ipte chhung lamah an tawmin hlawm a. Chutiang bawkin lu lam pawh chu boruak vawt tak karah chuan lum loh hlauin lukhum in kan khuh fur hlawm a. Hnap tawlh leh tawlh loh pawh hre lo lekin thlasik chuan min tham a. Chung lam han hawi ila boruak thiang kuk karah chuan arsi an lo pe un mai a, ral khatah thlasik kawng a lo insial ruih mai bawk a. Thli a thaw deuh heuh heuh a, sana erawh chuan muangchangin dar 9 hi a lo kawk ve reng tawh a. Inkhawm banna pawh a rei leh deuh hlek tawh na in nu leh pa krismas urlawk zaikhawm thawm pawh a la ri tlat tlat a. Ral leh lamah chuan in pakhata thalai thenkhat hlim taka inkawmkhawm thawm hriat tur a awm bawk a, chhang ban an kang pawh a ni mai thei.

hmawr deuh a, ramhnuai ti tih deuh a in pakhat lo eng ve va va lam chu an pan zel a. Ramhnuai deuh roh anih avangin kawng a zim a, a chhuk deuh hlek bawk nen, chutih karah dai tla in kawng a lo ti nal ve leh zel bawk a. Thalai rual mah nise thla eng hnuai ah chuan kal chak erawh har an ti hle. Chu kawng chu an la kalna ngailoh anih avangin indap chawp a kal a ngai a, mahse an rilru erawh chu a hlim thung. Karlohvah chu in chu an zu thleng a, an lo reh deuh thiap a. Pakhat chuan kawng a’n kik dat dat a, inchhung lam atangin kawng an rawn hawng a, an lut ta dial a. Chu inah chuan mipa naupang leh a naute ho, an nu leh pa hovin an lo cheng a, an inchhung chei dan leh awm dan atang chuan an khawsak a sang thei lo hrim hrim tih a lang a. Chu thlasik vin hlur karah chuan an puanbu enin an mu lum zo ang em ? tih thleng pawh an ngaihtuah thleng thei nghal mai a. Chumi te chhungkaw hmel atang chuan chutiang zan zana inleng tlangval thiau panga, hmelhriat loh lehnghal an han hmu thut chu an zam hle tih a hriat mai a. An hmel en chuan ‘keini chu kan ni ve lo’ ti mai awm hmel an pu a, an tang hra hlawm a. Mahse chumi panga te chu anmahni ti na tura kal ni lovin ti lawm tura kal an nih zawk zia chu an thiltihin an lantir ta zawk a. Ngawi rengin pawisa fai engemaw zat an pe a, anmahni pawh tute nge an nih insawi duh si lovin an rawn kalna kawngah chuan an let leh ta mai a. Chumi te chhungkaw tan chuan lawmthu sawi mai loh chu tih tur a awm lo.

A tuk zan a lo thleng a, thlasik vin tuk hnuaiah chuan thawmhnaw lum tak inbelin an chhuak leh a, hemi zana an kalna erawh Aizawl khawpui chhunga veng ropui leh zau tak a ni thung a, ramhnuai kawng nal taka kal a ngai tawh lo. Step thui lutuk lo an zawh thla a, kawt zawl tlem neiin In pakhat a lo awm a. A hnuaiah an lut thla a, chhungkaw hnihin an lo luah a. An verandah velah chuan thirchhia a lo let rum mai a, han en mai chuan chu in chu thirchhe hralh tur dahkhawmna kudam ni awm zawk tak a ni. Kawngka an han kik a, pitar pakhat hian a rawn hawng a. Chu pitar chuan a inleng te chu thu turin a han ti ve bawkna in thutna kawhhmuh mai tur erawh a nei chuang lo. Chhuatah han thu ngawt dawn se, a tu hmeichhe tleirawl pahnih an mu bawk si. An han hawi kual a, khum an hmu lova, pindan a awm lo bawk a, almirah leh thawmhnaw dahna tur engmah hmuh tur a awm lo. A tute pahnih sikul form chu bangah a inkhai a, a dang thawmhnaw inkhai chu 5/6 vel bak hmuh tur a awm lo. Pitar mutna ah chuan thosi len tet deuh phuar tawh hi a inzar ve a, a tute erawh chuan zar tur an nei lo nge ni an zar ve lo. Chutiang vel chu an inchhung lan dan a ni a, an khawsak san zawng chu a hriat theih awm e. An pi ber chu kum 70 vel a nih hmel a, chhun lamah thirchhe zawng zawngin mi kawmkarah te, a changin luikawrah te a vak kual thin a, a tih fuh chang chuan thir chhe lian pui pui te pawh a hmu thin awm e. A tih fuh loh chang erawh chuan engtham mah hmuh loh te pawh a nei ve tho thin. Chung thirchhia a hmuh ang angte chu hralhin a chhungkua chu a enkawl ta a ni. Hah a sawi theih lova, zah pawh a sawi theih loh. Damloh a thiang lova, awm mai mai a thiang bawk hek lo. Chutia a thawh tau tau zarah chuan a tute pahnih chu harsa takin sikul an kal ve thei hram hram a, an sikul banah an pi chu an pui thin.

Chutiang chhungkua in an rinloh tak mai inleng an nei thut mai chu mak an ti a, a chhan tur awm pawh an ngaihtuah chhuak thiam lo. Chung mite chuan an thil neih ang ang te chu pitar hnenah chuan ‘Krismas chibai’ tih pahin an hlan a, an kal leh nghal ta mai a. Chumi te chhungkua chuan mak an tiin an va hrethiam lo em ! An lawm bawk si, tih vak ngaihna pawh hre lovin an ‘mangtha’ ta ringawt a.

Mi kawm karah te, ram hnuai deuh roh ah te, khawpui laili ah te leh Biak In bul maia mi inhnuaiah te ‘Krismas Chibai’ buk mamawh tak tak an hmu chhuak zel a, chung mite chuan an hma lawka Lal thar lo piang tur chu nghakhlel takin an lo thlir ve a, mahse engtia lo hmachhawn tur nge tih chu an hre thiam lo hle. An ngaihtuahna chuan Bazaar-a thawmhnaw nalh tak tak an zawrh te chu a thleng pha ve thova, mahse an tan kawr mawi inbelna tur kawng a inhawng ve si lo. Kumtluanin tukchhuakin inhlawh ve mahse inluah man leh buhfai leina atan an hman a lo ngai a, Krismas thleng thleng chuan an khek thei si lo. Thenawmah naupang an infiam nak nak a, pistol lem leh motor lem nen an inkhualtelem a, an rak chel chul a. Mahse chungte chu an awh loh vang ni lovin an neih ve theih si loh avangin an thlur mai a, a bak tih theih an nei lo. Krismas ruai thehna tur thawhlawm thawh a ngai a, an nei si lo. Chutih laiin an fate leh anmahni, nu leh pa ngei ngei te pawh chu ruaitheh thlahlel ber ber an ni lawi si. A hma kum Krismas-a an vawksa ei kha an chhunzawm leh na tur a nih avangin thawhlawm thawh tur nei lo mahse an thlahlel lo thei lo. An dinhmun in a zir miau loh avangin Kohhran zaikhawmna lamah pawh an tel hlei thei lova, ruai\heh tura kal a, ei tawk kha an tih theih a ni mai. An vannei a Krismas hma ngeia an chhungkaw dinhmun hre chiangtu leh duhsaktu an tawng a nih hlauh chuan entin tin emaw chuan Krismas chu hlim takin an hmang ve thei ang chu.

Chung ‘Krismas Chibai’ buk kual tute chuan an chhehvelah chibai buk tur an la ngah em avangin hmanhlel takin an phe vat vat a ni ber mai.

Saturday, November 12, 2011

Mizoram chhunga hmun hlui humhalhna dan

- Dr Malsawmliana

Mizoram hian hmanlai thil hlui leh lungphun te engemaw zat kan nei ve a. Hengte hi kan hnam rohlu te an ni a, kan history siamtute an ni bawk. Tin, tunlaiah ngat phei chuan kan sum hnar, khualzin te tlawh duh ber (tourist sites) pawh a ni bawk. Heng hmanlai thil hluite hi ti chhe lova kan hlut deuh deuh leh kan enkawl that a tul hle a ni.

Tunah hian Art & Culture Department hmalakna avangin heng kan thil hlui leh hmun pawimawh te humhalhna tur hian Dan tha tak kan nei tawh a, he Dan hi miputen kan hriat chian leh zual theihnan han tarlang ila a tha awm e. Kum 2001 khan Mizoram rorelna sang ber State Legislative Assembly chuan ‘The Mizoram Ancient Monuments and Archaeological sites and Remains Act, 2001’ hi a pass a, March 12, 2001 khan Governor remtihna(assent) pawh hmuh nghal a ni bawk. Tichuan tih fel ngaite tih fel a nih hnuah ‘The Mizoram Ancient Monuments and Archaeological sites and Remains Rules, 2003’ chu hman tan a ni ta a ni. He danin a tum a ber chu Mizoram chhunga hmanlai thil hlui leh hmun pawimawh te humhalh a enkawl a ni ber. Tunah hian he dan hmanga vawnhim leh enkawl (protected site) hi Mizoram chhungah engemaw zat kan nei tawh a ni. Tin, tunhnaiah Archaeological Survey of India(ASI) in Vangchhia khua a ‘Kawtchhuah Ropui’ chu ‘Sites of national Importance’ah a puang nghe nghe a ni kha.

Mizoram hmun engemaw zatah hian hmanlai thil hlui, lungphun leh history nena inzawm tlat thil engemaw zat kan nei a, khawchhak lam Champhai District lamah hian a tam zual niin a lang. Hetianga hmun leh thil hlui enkawl ngai te chu Director, Art & Culture Department hnenah ziaka thlenin anin a hmunah a enfiah hnuah Sawrkarah rawtna thlen leh thin a ni. Hetianga engkim tihfel a nih a, kan hnam tana thil pawimawh leh humhalh tlak ni a a hriat chu ‘protected site’-ah puangin humhalh a ni thin. Tin, hetianga humhalh tur chu mimal ta te pawh a awm thei a, entirnan Lungphun pakhat chu an thlahten inti neitu takin an la enkawl chhunzawm thei a, Sawrkar lamin humhalh a duh a nih chuan inremna(agreement) an siam mai thin a ni.
Hetianga humhalh tura puan a nih tawh hnu hia chuan Sawrkarin a hungna(fencing) a buatsaih a, siamthat ngai a awm chuan a siamtha nghal thin. Amaherawh chu, fencing leh siamthat a nih dawn hian a tichhe lo thei ang ber leh a tira a nihna ang chiah a awm reng theihnan tihhmelhem emaw tihchhiat emaw awih a ni lo.
Tin, protected site te hi a tlangpuin en man a awm lova (ordinarily free), mahse hetiang hmun (entirnan lungdawh/lungphun) hi thiltih pui nikhua leh engemaw atana hman a remchang lo thung.

Tunah chuan Mizote pawh kan changkang a, kan fing var ve tan tawh a, thil hlui humhalhna chang pahw kan hre chho ta zel a, a lawmawm hle a ni. Tunhma lam te kha chuan a nachang te kan hre lova kan pal liam mai mai a. Entirnan, East Lungdar khaw daia ‘Lungvando’ pawh hmun 4 ah a bung a, tuna la ding hi feet 8 vela sang a la ni a, a sirah a bung 2 a la awm bawk a. A bung pakhat chu Aizawlah la thla in tunah hian Mizoram State Museum kawtah phun a ni. Aizawla hlutna nei miah lova phun ngawt ai chuan a tira a dinna bulah hian tlu mai mai pawh nise a hlu zawk. Tachhip daia Sibuta Lung pawh a tirah chuan sang tak a ni a, amaherawhchu a bun tak avangin a bung leh lam chu a bulhnai khua ten an hmang tangkai an ti. Tin, Vaphai khaw daia ‘Thasiam Se No neihna’ pawh khi tunah chuan awlsam taka lawn theih turin leihlawn (Step) siam a ni bawk a, a hlutna a bo hle tawh a ni. Tin, Mizo lungphun hluiah te hian miem chi hrang hrang ziah leh ker thin a ni a, hengte hi a tihlu tu leh zirchianna ber turte an ni a. Amaherawhchu, tunah hian lungphun engemaw zat chu kuthlei avanga tihchhiat leh milem inziak te pawh hmuh theih loh khawp te a awm ta. Hetianga kan thil hluite kan tih ching pen thin avang hian zir chiang duh tan pawh zirchian theih loh khawpin a awm phah thin a ni. A bikin lungphunte pawh a lo bung deuh nuai(h) a nih pawhin la darh lo ila, tuna Mangkhaia Lung(Champhai Zotlang) bula lungphun hlui awm tla darh deuh nuaih la sawn lova a awm reng ang hian. Hemi kawngah hian Mizo mipuite kan thanharh chho zel a pawimawh hle a ni.

He Dan in kan thilhlui te a humhalh dan leh hemi kawnga mipuite tih tur leh mawhphurhna te han tarlang ila a tha awm e.
a) Mi tumahin heng thil hluite hi ( ancient monument) an ti chhia in an khawih ching pen tur a ni lo,
b) Ei leh in siamna atan an hmang tur a ni lova, mei chhem loh tur a ni bawk (a bikin Lungdawh chungah te), phalna nei an nih loh chuan
c) Thil zawrhna atan leh fakna (advertisement banner) tarna atan te hman phal a ni lo bawk
d) A hmun tlawh duhte tan pawh Ran emaw Motor emaw ken phalloh a ni. ( a hmun tlawh duh te tana motor dahna an siam bak chu motor ken phal loh a ni). Ran ken phalloh tih hian a hungna te an chil chhe thei a, an ek khum thei bawk a, hemi laka ven nan hian a ni.
e) Archaeological sites te hi phalna nei lo tan chuan laih emaw kut lo thlak ve ngawt theih a ni lo. Entirnan, hmanlaia thil hlui an phumna hmun te pawh hre mah ila, mahni thu a laih ngawt theih a ni lova, thuneituten phalna an pek a ngaih bakah a ti tur dik takin an laih a ngai.
f) Tin, heng thil hlui laihchhuah tuma laih (archaeological excavation) a nih a, engemaw hmanrua/bungrua (antiquities) laihchhuah a awm a nih pawhin State Sawrkar hnenah Report pek tur a ni.
g) Heng thil hluite hi thuneitute thu lo chuan mahni duh thu a lak sawn emaw lak bo ngawt theih a nilo. Lungvando bung pakhat, tuna State Museum kawta inphun pawh hi he dan hi lo nei hman ila chuan phun a ni kher awm lo ve.

Heng bakah hian hmanlai thil hlui humhalh kawngah hian mipuite tih tur leh mawhphurhna tam tak a la awm. Hemi kawngah hian YMA te an thawh hlawk hle a, an fakawm hle a ni. Anmahni ram chhung theuhva thilhlui leh Mizo history a thil tangkai an neih chuan an humhalh vat a, chutiang tihna chang an hriat avang chuan an khua pawh miin an tlawh chak phah fo thin. Khaw changkang zia a ni. Hetiang a nih avang hian a changtu Department (Art & Culture) tan pawh a awlsam phah hle a ni. Tunhnaiah INTACH (Indian National Trust For Art and Cultural Heritage) ten nasa takin hma an la a, Mizoram hmun hrang hrangah zinkualin Mizoram chhunga thil hlui leh humhalh ngaite an tlawh chhuak thin a, mipuite hnenah hetiang lam zirtirna hi an pe thin bawk a, an fakawm em em a ni.

Mizote hian kan hnam thil hi kan chawisan a, humhalh nachang kan hriat chuan hnam changkang leh hnam fing kan ni tihna a ni ang.

Monday, October 10, 2011

NEHU Convocation, 2011

North Eastern Hill University(NEHU),Shillong
XIXth Convocation : September 30, 2011(Friday)
Chief Guest : His Excellency Mohamed Mamid Ansari, Vice President of India





LUNGPHUNLIAN HI MIRAWNG HO PHUN A NI EM ?

-Dr Malsawmliana

Hmanlai Mizo lungphun hluite hi tute nge a phuntute ni ang ? Mizo ni lo hnamdang phun te pawh an ni thei ang em ? tih hi chhui chian ngai tak a ni a, hemi chungchang hi tlem han tarlang ila. Vangchhia khaw a lungphun te hi Vangchhe hnam ho phun ni a ngaihna a awm a, hei bakah hian Lungphunlian te pawh hi Vangchhe hnam ho phun a ni tiin kan mithiam zingah ngaihdan a awm bawk. Chutih rualin Naga hnam chikhat ‘Mirawng’ kan tih (Rongmei) ho sulhnu ni a ngaihna a awm bawk.



Mizoram hmar chhaka khaw pakhat Lungphunlian khaw hming chawi chhan ‘Lungphun lian’ hi tute phun nge ni ang? Tunhma atangin kan mithiam hrang hrangten ngaihdan an lo sawi tawh a. Mipui nawlpui te hi chuan ‘Mirawng’ho phun niin an ngai vek a, chutih rualin kan mithiam zingah Darchhawna, Dr Sangkima, B. Lalthangliana, Liangkhaia, R. Buragohain(hemi chungchang ziak ve tu) te ngaihdan erawh a inang vek lo thung. He Lungphun hi lungphek lianpui mai, meter 4.3 a sang a ni a, Lungphunlian khaw daiah a la ding a ni.

A phuntu chungchanga ngaihdan hrang hrang zingah R. Buragohain chuan Meitei ho phun niin a ring a, Chutih lain Darchhawna chuan Tripuri ho phun niin a ngai thung. Kum zabi 17-na vela Tripuri hnam thenkhat, Tripura atanga Manipura pem chho ho phun niin a ring. Amaherawhchu, Tripura history kan en chuan kum zabi 17-na hi Manikya Rulers hovin Tripura an awp lai leh an ropui lai tak a ni a. Tin, history record-a kan hmuh danin hetih laia Tripura leh Manipur in laichinna kan hmuh chu kum 1662-1663 a Tripura King, Chhatra Manikya’n Court of Manipur tlawh tura mi a tirh kha a ni a. Hetih lai vel hian Tripuri ho Manipura an pem chhoh thu sawi a ni lem lo. Tin, Tripuri hnam ho lungphun dan leh Lungphunlian khaw daia lungphun ho hi a inang lem lo bawk. Chuvangin he lungphun lian tak hi Tripuri ho phun a nih a rinawm lem lo.

Dr Sangkima chuan Vangchhia hnam ho phun niin a ring thung. Amaherawhchu Vangchhia hnam ho hi history bu hrang hranga kan hmuh dan chuan tuna Vangchhia khua leh Champhai leh a chhehvelah hian an khawsa niin a lang. Tin, Vangchhe khuaa ‘Kawtchhuah Ropui’ a lungphun chi hrang hrang te hi Vangchhia hnam ho phun ni a kan ngaih chuan an phun dan style leh an milem ker dan hi lungphunlian nen hi chuan a danglam hle a. Lungphunlian hi engmah inziak lo(plain monument) a ni. Chuvangin kei chuan Vangchhia hnam ho phun niin a lang lo, ka ti.

Hetih lai hian B. Lalthangliana, Rev Liangkhaia, C. Chawngkunga te leh mi thenkhat hian Naga hnam peng khat Rongmei (Mirawng kan tih) ho in Mizorama an awm laia an phun niin an ring thung. B. Lalthangliana chuan Mirawng/Rongmei ho hi ku zabi 17-na lai vel khan Mizoram hmar lam, Manipur ramri dep velah hian an lo cheng tawh a ti. An lo chen tawhna ram Tualcheng khaw chhehvelah te leh Vankal tlang dung velah te hian hnuhma engemaw zat an nei niin a sawi bawk.

Mirawng ho hi tute nge ?
Mirawng/Rongmei ho hi Naga hnam chi khat, tuna Manipura cheng te an ni a. Naga hnam chi 10 zinga Kacha Naga hnam peng an ni. Kacha Naga hnam peng 4 te chu Zemi (Zeme/Zemei), Lyengmi(Liangmei), Maroungmai(Rongmei) leh Kabui te an ni. Kum 1963-a Nagaland chu state puitlinga hlan kai a lo nih khan ‘Kacha Naga’ tih chu paihin ‘Zeliang’ ti a dah an nia, chu chu Zemei leh Liangmei hnam kaihkawp a ni. Hemi hnuah hian Rongmei tel lehin ‘Zeliangrong’ tih an lo ni ta a ni. Heng hnamho ah hian Kabui Naga te an tel bawk. Anni ho zingah hian Rongmei ho hi hnam lian an ni a, an ‘homeland’ ni a an ngaih chu Manipur khawthlang lam tlangdung, Imphal valley leh North Cachar hills(Assam) inkar hi a ni. Tunhma chuan Manipur, Assam, Nagaland, Tripura, Meghalaya leh Mizoram ah te an awm thin a, tunah Manipur-a Tamenglong District ah an awm.

Rongmei tih hi Maroungmei tih atanga lak a ni a, anmahni tawng chuan ‘Rong’ tih chu ‘chhim lam’ tiha ni a, ‘Mei’ tih chu mi/mipui tihna ni. Tichuan Rongmei tih chu ‘chhim lam atanga rawn kal’ tihna tluk a ni. Anmahni chanchin kan chhiar chuan Zeliangrong hnam ho hi China rama chhimthlang(Southwest region of China) atanga Naga hnamdang -Ao, Angami, Sema, Lotha, Tangkhul, Rengma te nena rawn pem thla ni a rin a ni a. Burma ram leh South East Asia ramah rawn lut thla in tuna India hmarchhaka hian lut ta niin a lang. (Gangumei Kamei, A History of the Zeliangrong Nagas, Guwahati, 2004). Naga ho hi Asia chhim chhak ram South East Asia) a cheng hnam ten en hian inanna tam tak an nei a. Naga History kan chhiar chuan kum zabi 13-na velah tuna an chenna hi Burma atangin an lut niin a lang. Zeliangrong hnam ho pawh hi Naga hnam dang ang bawk a, Burma atanga lut niin an ngai.

Rongmei chanchin ziaktu G. Makuga chuan ‘Liangmei hovin Angami an zui a, chumi hnuah Zemei hovin Manipur chhim thlangah an zui leh a, a dawt lehah Rongmei hovin Manipur khawthlang lam an lut veleh a. Hei hi tun thlenga an ‘homeland’ ni a an ngaih chu a ni a ti. Tichuan Rongmei ho chu Naga hnam zingah rau rau chuan Chin Hills(Burma) atanga lut hnuhnung ber an ni a. G. Makuga chuan ‘Chin Hills-a Rongkiang tlangdung atanga Rongmei ho an chhuah hnuah Kookies (Koomees an tih bawk) te chuan kum zabi 17-na velah an zui veleh a. Mizorama an luh hnu hian Rongmei ho hi Lusei hovi Mrungs (Miruang/Rongmei) tiin an hria’ tiin a ziak.( Introduction to the Rongmei Nagas, Imphal, 1994). Mizorama an awm lai hian hmar chhak lam –Champhai, Tualcheng, Selam, Lungphunlian, Vankal tlangdung ah te an khawsa thin niin a ziak bawk. An khawsak tawhna ah te hian suhnu an hnutchhiah nual a, lungphun bakah kulh hlui te, thlan hluite, kawngpui hlui te an hnutchhiah a ni. Tualcheng khaw daiah velah pawh hian hetiang hnuhma - Mirawng thlan(graves), Mirawng kulh (castles) te pawh tun thlengin hmuh tur a la awm nual bawk.

Rongmei ho Mizorama an khawsak hun vel hi chhut thuakin kum zabi 17-na tawp lam vel a nih a rinawm a, a chhan chu kum zabi 18-na tir lamah khan Lungphunlian khua atanga hmar lam km 5 vela hla Selam khuaah hian Mirawngho an la cheng niin an sawi. (Liangkhaia, B. Lalthangliana).

An lungphun dan :
Lungphunlian hi lung phek lian pui mai, chher mam lem loh phun tawp a ni a. A piah leh deuhvah hian a khat mawi tawkin, kawngpui sirah zel lung chher mam lem loh a inphun phei nual bawk a. Hetianga lung inphun tlar hi ‘Alignment’ tih a ni. Kawngpui sirah a khat tawkin a inphun phei zut mai a ni. Kawng sir lehlamah ‘Manding Lung’ an tih khi chu Bawrhsap Manding Putara hova an phun a ni awm e.

Manipura Rongmei ho chenna thin bawr vela an lungphun dan nen hian a in ang hle a. Entirnan, Churachanpur chhehvela khaw pakhat Selangthel khaw dai velan an lungphun pawh hetianga lung chher mam lem loh, lian pui pui, kawngpui dunga a khat tawka inphun zut ang hi a ni a. Anni chuan ‘Boundary pillar’an ti. Helai hmun hi hmanlaia Kabui Naga(Rongmei) hnam ho lo khawsak tawhna a ni. (Potsangbham Binodini Devi, Ph.D Thesis).

Chuvangin Manipura ram chhunga Rongmei ho lung phun dan nena khaikhi chuan Lungphunlian leh a bul vela lung inphuntlar (alignment) ho hi Mirawng/Rongmei ho phun a nih duh hmel. Tin, a chunga kan tarlan angina hetiang lung an phun tlar hi an ni chuan ramri lung(boundary lung) angin an ngai a, Lungphunlian leh a bula inphun tlar pawh khi boundary pillar a ni thei ang em ? tih te pawh ngaihtuah theih a ni. Hemi chungchang erawh hi chu chhui tham a ni ang.

Monday, June 13, 2011

National Seminar on Politics of Regionalism in North East india

UGC Sponsored National Seminar on
‘Politics of Regionalism in North East India’
organized by Govt. T. Romana College
in collaboration with Mizoram Political Science Association

Date : June 16-17, 2011
Venue : I&PR Auditorium
Chief Guest : Pu Lalsawta, Hon’ble Minister
Higher & Technical Education, Mizoram

First Day : 16.6.2011(Thursday)
10:00 Am : Registration

Inaugural Function : 10:30 Am – 11:30 Am
Chairman : Mr Lalsangzela Pachuau, Coordinator
Welcome Speech : Dr F. Lalhmingsanga, Principal
Govt. T. Romana College, Aizawl
Key Note Address : Prof.Srinibas Pathy,
Dept. of Pub. Administration,
Mizoram University
Speech : Pu Lalsawta, Hon’ble Minister
Higher & Technical Education, Mizoram
Vote of Thanks : Mrs.Ramdinliani, Asst.Coordinator

Light Refreshment



TECHNICAL SESSION – I

12:00 Noon – 1:30 Pm :
Chairman : Dr LH Chhuanawma, President
Mizoram Political Science Association
Paper Presentation :
a) United Andhra R.Telangana : Politics of Regionalism in Andhra Pradesh
- Dr. H.Srikanth, Associate Professor, Dept. of Political Science,
NEHU, Shillong
b) Self Assertive Movement in Assam : A Contextual study in Karbi Anglong in District of Assam - Dr. Alaka Sharma, Associate Professor, Dept. of Political Science,
Guwahati University, Assam
Discussion :
1:30 Pm – 2:00 Pm : Lunch Break

TECHNICAL SESSION – II

2:00 Pm – 4:30 Pm :
Chairman : Mr Lalchamliana, Former Speaker
Mizoram Legislative Assembly & Associate
Professor, Dept. of Political Science,
Pachhunga University College

Paper Presentation :
a) Countering Regionalism in North East India : A Study of Development Initiatives
- Dr. Harendra Sinha, Associate Professor, Dept. of Political Science,
Govt. J. Buana College, Lunglei, Mizoram
b) Regionalism in India : A Perspective
- Mr Lalthansanga, Assistant Professor, Dept.of Pol.Science,
Govt. T. Romana College, Aizawl.
c) Genesis and problems of Politics of Regionalism in Nagaland and Mizoram
- Dr JV Hluna, Associate Professor, Dept. of History
Pachhunga University College
Discussion :

17.6.2011(Friday) :

TECHNICAL SESSION – III

10:30 Am – 1:00 Pm :
Chairman : Dr H.Vanlalhluna, Former Principal
Govt. J. Thankima College, Aizawl.
Paper Presentation :
a) Role of Regional Political Party
- Mrs Ramdinliani, Assistant Professor,
Dept. of Pol.Science, Govt. T. Romana College, Aizawl.
b) Human Rights in Mizoram
- Dr C. Lalhmanmawia, Assistant Professor,
Dept. of Pol.Science, Govt. Kolasib College, Kolasib
c) Ethnicity with special reference to Mizo Integration
- Dr T. Lalsangliana, Associate Professor,
Dept. of Pol.Science, Govt. Aizawl North College, Aizawl
Discussion :

1:00 Pm – 2:00 Pm : Lunch Break

TECHNICAL SESSION – IV

2:00 Pm – 3:00 Pm :
Chairman : Dr T. Lalsangliana, Vice President
Mizoram Political Science Association
Paper Presentation :
a) Regional Identity Assertion and Political mobilization in Mizoram
- Mr Lalmalsawma Khiangte, Assistant Professor,
Dept. of Pol.Science, Govt. Zawlnuam College
b) Autonomy Movement and Regionalism in North East India
- Dr Lalrintluanga, HOD, Dept of Public Administration
Mizoram University
c) From Greater Autonomy to Hill state movement : with reference to Mizoram
- Dr Malsawmliana, Assistant Professor, Department of History,
Govt.T. Romana College, Aizawl.
d) Formation and Role of Eastern India Tribal Union(EITU) in Hill Politics of North East India - Dr Benjamin Ralte, Assistant Professor, Department of History,
Govt.T. Romana College, Aizawl.

Discussion :

3:00 Pm – 4:00 Pm :

VALEDICTORY SESSION

Chairman : Mr Lalsangzela Pachuau, Coordinator
Rappoteur’s Report : Ms Lalrinmawii Tochhawng
Assistant Professor, Dept. of English
Govt. T. Romana College
Short Speech & : Dr F. Lalhmingsanga, Principal, GTRC
Distribution of Certificate
Vote of Thanks : Mrs Mary Lalngaihawmi, HOD
Dept. of Pol. Science Govt. T. Romana College

Rappoteurs :
1. Ms Catherine Lalhruaitluangi Chhangte, Assistant Professor,
Dept. of English, Govt. T. Romana College
2. Ms. Lalrinmawii Tochhawng, Assistant Professor, Dept. of English,
Govt. T. Romana College

Tuesday, May 10, 2011

LALLULA HMUN HLUI

- Malsawmliana

Mizorama lui sei ber leh lar ber, tlawng lui thlang lamah hian hmanlai Mizo lal ropui tak takte khan tual an lo chai tawh thin a. Tuna chhimthlang lam, a bikin Darlung tlang leh Sabual ramah te hian an sulhnu hi hmuh tur a tamin tun thleng pawh hian an hming hi a la reh lova, an hming chawiin hmun engemaw zat hi chu a la awm a ni. Mizo lal ropui ho bakah hian hnam thenkhat, Dawn hnam te, Bawng hnam te leh hnam eng engemaw chuan an thlang tlak na lamah he lai ram vel hi an hrut thla tel ngei ni pawhin a lang bawk. A bik takin Sabual ram phei hi chu Lallula leh Laltuaka te khawhmun hlui kha a ni a, hnuhma an ngah khawp mai. Tun thleng hian Lallula hmun hlui te, a fanu Ridawpi lungphun te hmuh tur a la awm a, a khaw piah lawk, Bawltea daiah Laltuaka lung pawh a la ding nghe nghe bawk. Lallula hmun hlui hi ka pu Chhuanvawra khan huan atan a rochung chho ta zel a, kan naupan zual lai phei chuan fu huan atan kan hmang a, a khat tawkin fu her turin chhungkuain kan kal dam dam thin.



Chapchar awllen lai a ni a, thing tlang lamah chuan lo an vat zo tawh a, an awl hun lai tak a ni awm e. Kei pawh hna lama ka awl ve hun lai tak a nih bawk avangin engemaw tak tih tumin rilru ka siam a. Kan khaw hlui hi ka tlawh lohna a rei tak deuh avang leh hetia nupui fanau te nena kan han inkaih bawr ve tak dih diah hnu hian ka la tlawh leh loh avangin tlawh duhna rilru ka nei a. Chubakah, chhungkaw titi nikhua a ‘kan khua’ kan tih fo hi ka nupui leh fanau te hian an la hmuh ve loh bawk avangin hmu ve se ka ti hle bawk a. Hengte avang hian tun chapchar awllen lai hian i han khualpang zin teh ang kan ti ta a.

Kawngte a tha tawh a, motor ken pawh a theih ang an tih avangin motor keng turin ka inbuatsaih a. Kan khua ka lo tih ve fo hi ka tlawh khat tak deuh avang leh pawi pang ka lo ngah ve tak avang hian rilru ah a lian hlei the ta lova. Amaherawhchu, tun hnuah hian tlawh fo duhna ka nei lian leh ta hle a, a chhan chu Mizo history-ah hmun pawimawh tak a chan ve vang hi a ni. Han ti ve khanglang ila, naupang te kan nih lai kha chuan Aizawl atangin nileng kal a ni a, tunah erawh chuan darkar 3 vel kal chauh a ni ta. Nakinah phei chuan darkar 2 ah pawh kan thleng thei tawh maiin ka ring.

Hma taka thlen kan duh avangin zing dar 7:30 ah kan chhuak a, chhungkua a zin tih takah ka fapa phei chu a han phur laileng khawp a, kawng tluanin a uang tluan chhuak zak a, motor ruih a hre lem lo bawk a, a hahdam thlak phian mai. Nupui fanau hruaia kal kan nih bawk avangin rilruin nunhlui a chhui kir lo thei lova. Ngaizel pelh atangin nupui te hnenah ‘hmanah(kan tet lai) chuan helai hi hetiang hian a awm a’ tiin kan inhrilh phei zel a, a ninawm hman viauin ka ring. Dar 9-ah Aibawk kan thleng a, Hotel-a chaw kan ei lai chuan tukverh atangn kan han thlir a, kan kal lehna tur chu ralkhatah kawng a in sial phei raih a, a lunglen thlak duh khawp mai. Tichuan Chaw ei khamah muangchangin kan tlan leh a, khawtlang lama kal tur ngang kan nih avangin kawngpui atanga kan pen a ngai ta a. Kawng pawh a lo tha tawh khawp mai a, alkatra an lo luan dum zuih tawh a, motor te chi tan pawh nuamsa in a tlan thei. Hetia kawng a that hnu hian ka la kal leh ta miah loh avangin mitthla in kawng chhiat lai kha a hmu lo thei lova, kan khaikhin lo thei lo.

Motor khalh reng chung siin rilru chhungril chuan kum 20 vel liam ta kha min thlirkir a, helai kawng vela chhungkuaa ke a kan kal thliai thliai laite mitthlaah a lo lang a, tlawng lei thlen thlak hlan kan nghahhlelh thin zia te kha ! Chutah kan han thleng thla a, chaw kan han fak a, naupang tan chuan a nghahhlelhawm thin a ni. A mel zawnga teh chuan Sateek atang hian Tlawng lui hi mel 14 tih a ni thin a, Tlawng lui atang hian kan khua hi mel 14 vel a la ni leh a, ke-a kal chuan nileng kal deuh thaw a ni mai e. Chutianga suangtuahna nen ka inkawm lai chuan karlovah Tlawng lui kan thleng thla der a, lei pawh a ngaite in a lo la in dawh zui mai a. Motor in kan zawh phei a, ral leh lamah kan chawl. Lei-ah te chuan thla te kan han la ve zawr zawr a. Tunah erawh chuan a sirah leihlawn tha deuh mai an dawh tak avang hian a hlui zawk hi chu hluihlawn a ni tawh a, a lunglen thlak ve viau mai. Chhungkua a naupan lai hun han sawichhuah apiang hian he leihlawn hian hmun a chang ve ziah thin a, sawi tur kan ngah a, naupan lai sawi chhuah nikhua chuan kha tlawng lei khan lam rik a hla hlawh zel ang.

Reivaklo kan chawlh hnuah kan tlan leh par par a, chho zawnga kal a ngaih tawh avang leh ral leh lam anga ‘alkatra’ luan a la nih ve loh avangin tlan chak erawh a har ta deuh. Naupang hruai kan nih avangin a khat tawka din zauh zauh a ngai a, chuti chung pawh chuan a la hma hle tho mai. Bawngthah khua kan thleng a, an khaw daiah chuan hmana kan hmuh fo thin Bung lian pui kha a lo la inzar pharh duai mai a, ka thlir thuak a, kan tlan pel lehnghal a. Ni sensa hnuaia chu khua kan tlan pelh lai chuan chu khuaah chuan mi pakhat hian a khawvel hun a lo hmang liam ve mek a. Karlovah Darlung khua kan thleng ta. Hman atangin chu khua kan thlen chuan kan khua a hnai tawh tih ka hria. Chutah zet chuan ka fapa aiin ka phur tawh zawk a, kawng bumboh tak pawh chu kan hmu mam vek tawh mai a, thlen thuai thuai ka chak na chuan min tur nasa khawp a. Chumi piah lamah rilru in nunhlui a chhui kir a, ka chuanpuite \awng pawh ka ngaihtuah tawh lo. Kan khua chu ralkhat atanga a lan theihna atangin kan thlir a, Biak In leh School tlangte chu a ngai ngaiin a lo lang duai mai a, ralkhata sikul naupang tualchai velte pawh a hmuh theih.

Kan ding det a, kawng thlang lam ka han hawi thlak chuan eng dang ka hmu lo, mahse ka mitthla a Pu Zuia hmel erawh chiang takin ka hmu thung. Helai vel hi naupangte kan nih lai a Krismas dawn apianga Pu Zuia hova naupang dangte nen Biak In cheina tur pangpar kan lakna thin kha a ni a. Tlangsam par leh vawihuih hrui te kan chhat a, kan rik chel chulna thin kha a ni. Hmawng tui khur kan thleng a, he tuikhur ngei hi a ni ka piin hming lem a lo put chhan kha.

A darkar zawnga chhut chuan darkar rei loteah kan khua chu kan thleng mai a, mahse chu darkar reilote chhung chuan kum 20 hma lam kha min hruai kir a, rilru erawh a vak kual thui hman hle thung.

Thing lukham leh thing tang ro kan putna thin tuikhur chhak tlang ‘Mual et et’ te chu ka han hawi chhova. Tawlailir ke tur Fartuah thing kan put thinna te pawh a ngai ngaiin an la inphah duai mai. A lehlam mual, Ridawpi Lung awmna leh Roman Biak In te kha engemaw ti takin kan ngai a, tuikhur kal nikhua pawh hian hawi pawh kan hawi chho ngam thin lo. A chhan chu, Biak In tukverhah khan kan thianpa pakhatin ‘ramhuai lu zum’ a hmu tlat, hlau tak kan ni. A chang leh tukverh a\angin kan va bih dek dek a, kan tlan darh leh hak thin. Ridawpi lunga milem inziak te kha en pawh kan en chiang ngam thin lo.

Kum 1986 hma lam zawng kha chu rambuai lai a la ni awm e. Darlung tlanga sipai awmte kha kan khuaah hian an rawn kal thin a, ar leh kel te an zawng thin. Sipai an rawn kal tawh hi chuan ‘kawh’ miah loh tur a ni ringawt. Inah kan tlan lut a, bang awng atangin kan thlir mai thin. Eng nge a chhan ka hre lo, sipai an rawn kal an tih hi chuan silai nei kha chuan an thukru nghal vat zel a, a ni tur rengah kan ngai mai thin. Ramhnuaiah te hian mi silai thuhruk te hi hmuh tur a awm leh fo thin.

Tum khat chu, Biaknunga leh Zohmachhuana te ho hian ram kan kal a, keini an naute ho Thankima leh Lawma (tuna kan YMA hruaitu lo ni ta te hi) te nen kan ni a. Hnahthial lui kam velah phur taki hruai kan chhat a, aidu kung hmangin silai lem te kan siam a, a thenin LMG lem te an siam a, kan hlim khawp mai a. Kan siam zawh hnu chuan keini ho chu hruiin kan kut leh ke-ah min tawn bet a, thingah min thlung ta a. An tlan ta daih mai a, Thankima te ho nen hian kan han te tak tak mai chu(h), kan intal chat phung mai. A hnuah min phelh leh a, tap pur chungin kan haw ta a.

Naupangho intihhlimna nuam pawl tak pakhat chu hnim bawh en kha a ni a. Tlangsam buk te hi engmah hlauh nei lo lem lo khan kan han bawh vak vak zel mai a, a nuam phian mai. Amaherawh chu, tih fuhloh chang erawh chuan a hnuai lama vawk ek lo awm te kha delh fuh a awl khawp mai.

Krismas ruai theh ni a ni a, chawhma lamah naupang ho kan inhawr khawm a. Ruai theh na tur hnah la turin kan liam dawr dawr a. Hnahthial hlai pui pui te chu kan tel khawm a, hruai fei chi kan chhat a, lian pui puiin kan tel a. A zawnna tur thing tuai kan sat a, hnah tel lian pui pui chu zawn theihin kan siam a, a hma lamah hrui zenin a pawhna tur kan siam bawk a. Naupang 2o/30 rual velin kan zawn a, nuam tak a ni. Chutah khua kan han thleng a, fatu hovin duhsak takin thingpui leh kurtai nen min lo hmuak a. Chu mai a la ni lo, mipui nawl pui ei hma in fatu ei rualin hnah la ho min han ei hmasak tir bawk a. Khatiang baka duhsakna sang kha a awm chuang lo.

Engtik kum nge ka chiang ta lo, Krismas lawmna ruai kha kan nawn chho zel a, kumthar a hnai ta kuar mai a. Chutah Kohhran hovin Pathian hmingin tiin ramchhuah an rawt mauh mai a, phur takin an ramchhuak ta a. Keini naupangho chuan kan lo nghakhlel khawp mai a, chutah le thawm kan hre ta. Sazuk lian pui an kap a, a kaptu pawh Pu Chhuanga an rawn ti chu a hmuak turin kan tlan nghal a. Lian hi kan han ti khawp a, kha sazuk tluka lian kha ka la hmu lo ang. A hma lamah hruiin kan pawt ve a, kan haw haw hluah hluah mai a, a nuam ve khawp mai.

Lehkha zir ve tak tak lem lovin Primary Sikul kha kan kal ve ziah a, ‘A’ pawl velah kan thu thin. Chhunah thlawhna a rawn thlawk ri vung vung a, Darlung tlanga Sipai Camp vel chu a hel kual vut vut a. Sipai Camp zawnah chuan bawm engemaw zat hi a thlak thin a, a changin parachute a thlak a. Hmuhnawm ti tak takin kan thlir thap thin a, bawm a thlak tum hi chuan ‘bek’ hi kan lo ti dual thin. Bek(bag) a ang hle thin tak a. Khatiang thlawhna kha Dakota a ni mai thei. A chang chuan Helicopter te pawhin a thlak thin bawk. Tunhnu a ka ngaihtuah let hian khatianga thlawhna in thil a thlak lai kha a tak takah chuan hmuh tur a awm ta miah lova, TV leh film vela kan hmuh bak hi chu. Kan lo vannei khawp mai ka ti.

Khaw hmawr chhim lamah ka pu huan hi Lallula hmun tih a ni a, hmanlai Mizo lal ropui Lallula hmun kha a ni a, a ram a pharh tha a, a zau hle bawk a. Ka pu hian a nei ta a. Nitin hian a kal thin a, thlam te sa in a chang chuan a va riak hial thin. Inrinni leh tlaiah te hian thingphurin kan unau ho ten kan kal thin a, a changin nu te thingphur kan zui bawk a. A huanah chuan Fu huan zau tak mai hi a siam bawk a, a khat tawkin fu her turin chhungkua in kan kal thin. A thenin fu an sat a, naupang hovin a herna tur zawlah kan thiar khawm a, kan ri chel chul mai a. A her turin Bawng kan hmang ngai lem lova, naupang hovin kan nawr kual mai thin a. A hahthlak viau na in hah kan hre lem lo. A then an lo uai ru a, an mawngah kan han pet leh tawk thin. Keini naupang chuan hmawngsawi hawn loh mawlh kha kan hlau thin a, mau thei ah kan ak khaw far thin a. Khatih lai hunah chuan intihhlimna (picnic) dang a awm chuang lova, khatiang kha chhungkua a kan intihhlimna hun a ni ve a, kan nghakhlel hle thin.

Sunday, May 1, 2011