Sunday, June 13, 2021

Mi ropui leh entawn tlak thenkhat te

 

                                                                                                            - Dr Malsawmliana

 

     

            Tun \um chu ‘Namailo’ huangah hian ‘mi namailo’ te chanchin \henkhat i han tarlang ve thung teh ang.  India ram Prime Minister hlui, Chandra Sekhar chuan “ Mi ropui turte hi a hranpa in an piang ngai lova, an ropuina te hi anmahni insiam chawp leh nih chawp vek a ni” tiin a sawi a, a dik hle a ni. Mi ropui leh ngaihsanawm tak takte hi chhungkaw rethei leh berh tak tak a\anga rawn seilian an ni deuh zel a. Chung an retheihna chuan tumruhna leh beih hram hramna a neih tir zawk \hin a ni. A hranpain ropuina an nei sa nghal lova, an rilru a tumruhna leh huaisenna awm chu an \hanlentir a, a tawpah a lo irh chhuak ta zawk a ni.

           

Abraham Loncoln, America President : Khawvela mi ropuite zinga an chhiar tel, America  President ‘Bawih chhuahtu ropui’ Abraham Lincoln hian America President anih theihna tur hian harsatna tam tak a paltlang a.       Chhungkaw harsa tak a\anga rawn piang chhuakin ama \awngkam takin ‘tlem tleminSikul a kal a. A Sikul kal zawng zawng belhkhawm hi kum khat pawh a tling lo. Ziak leh chhiar hi amahin a inzir chawp a, pencil leh lehkhapuan a nei lova. A zirlai leh chhiarkawp chawhnan thingphek leh meihawl a hmang mai \hin a. Lehkhapuan a neih ve theih hnuah chung a thil ziah te chu a ziak chhawng leh thin a ni. A ziakna(pen) atan Ramar thla a hmang \hin a, a tui(ink) chu Theihmu zung a\angin a siam chawp bawk a. Lehkha chhiar a peih em em a, a lehkhabu hmuh theih ang ang chu a chhiar vek \hin a, chhiar lohvin a chhuah ngai lo. Lehkhabu pakhat hawh tur pawhin mel tam tak a thui a kal peih a, ‘ka awmna a\anga mel 50 bial vela lehkhabu awm ka hriat reng reng chu ka chhiar chhuak zo vek tawh “ a ti hial a ni.

            Vawi tam tak Inthlanna ah a tling lo \hin a, kum 1860 (November 6) khan America President 16-na turin thlan tlin a ni a. America rama Bawih an neih \hin chu a chhuah zalen ta a, “Bawih chhuahtu Ropui” tia koh a nit a hial a. Abraham Lincoln hian hun harsa leh khirh tak tak a paltlang a, a tum ruhna leh beih hram hramna chuan hlawhtlinna a neih tir ta a ni.

 

David Beckham, Footballer : Tunlai khawvela football khel thiam hmingthang tak leh lar tak David Beckham hian chanchin duhawm tak tak a nei a. A tumruhna leh a taimakna hi a hlawhtlinna chhan bulpui ber a ni. A pa in a kal theih veleh football pet tur a pe nghal a, Football pet a eizawng turin a buatsaih nghal a ni. A hlawhtlin chhan chu hetiang hian a sawi “Inkhelhna a ka chakna neih zawng zawngte hi kum 20 kalta a ka pa in min zirtir chhuah vek kha a ni. Tlaia khua a thim avanga ball a hmuh theihloh thlengin ball tawh dan leh mumal taka chawh vel dante chu kan zir \hin a. A changin a theihtawpa sangin a pet vak a, a lo tla leh lam chu \ha taka lo thunun turin min zirtir a. A chang leh ke lehlam lehlam a pet vel dante min zirtir a. Nin ruk changte nei \hin mah ila a duhthusama ka khawih theih hma chuan min tih nawn tir tlauh tlauh \hin. Ka pa chuan penalty area a\angin ball ding lai min pet tir tlauh tlauh \hin bawk a, goal ban chung kham ka pet per apiangin ka pocket money a pung sauh zel a.

            “ Ka pa chuan ka khelh pui midang hnena min dim deuh tura a tih chuan hmasawnna tur a tlem dawn avangin ka lakah che rawva deuh hlawm pawh nise, chumi lo dawngsawng tura inpeih turin min fuih \hin. Chutianga ka naupan laia ka aia lian leh chak zawkte nena inkhelh ka chin \hinna chu tun hnuah hian ka \angkaipui takzet a ni” tiin. Kum 1998 World Cup-ah Argentina nena an inkhelh tuma Red Card a hmuh khan an ram timualphotu ah puhin England tan a khel leh ngai tawh lo tur khawpin an chhuah a. Mahse kha thil avang khan inseam \ha in England Team Captain hial a ni chho leh thei a, a tello chuan an khel hlei thei lo a nih \hin kha.  Football a khelh thiam mai piah lamah  hlawhtlinna tam tak a nei bawk. A thawhrimna leh tumruhna chuan khawvela Football khel thiam berte zing ami a nih tir ta a ni.

 

Sir Isaac Newton (1642-1727), Scientist : Khawvela Scientist lar ber pawlte zing a mi Sir Isaac Newton hi kum 1642 khan England-ah thla kim lovin a lo piang a. Hei vang hian a sentet lai pawhin a chak lo hle a, a damchhuah pawh an ring lo hial a ni. A pian hma in a pa in a boral san a, kum 2 a nihin a nu in a boral san leh bawk a. A pi in a enkawl seilian ta a ni. Hetih hun lai hian Puritan hovin nasa takin an nek chep a, an hmuhsit bawk a. Nu leh pa kara seilian lo a nih mai piah lamah thla kim lova piang a nih avangin a tan khawvel hi a hrehawm em em a ni.  A retheihna hian tumruhna leh huaisenna nasa takin a neih phah tir a, “Newton Law of Gravitation” hi a rawn hmuchhuak ta a ni.

 

SR  VALA  IAS (Rtd) : Mizo zingah SR Vala hming hre lo hi an vang phian awm e. Kum 1961 khan IAS  a inziak tling a, Mizo zingah chuan a hmasa pawl a ni awm e. Chhungkaw harsa ve tak atanga lo seilian niin harsa tak chungin lehkha a zir chhova. Zirna pangngai chu Pawl 7 thleng chauhin a zir a, hemi hnu hian Sikul-a kal chhunzawm thei ta lo. Zir chhunzawm zel duh mahse chhungkaw harsatna avangin hna a thawk ta a. Zirtirtu leh Clerk hna te thawkin a awm chhova. Zirna chhunzawm zel duh mahse chhungkaw khawsak avangin a thawk lo thei si lova. Zir zawm zel a tum ruh tlat avangin  private-in a chhunzawm a, BA thlengin private in a zo chho ta a. Kum 1961 ah Civil Service Exam-ah tlingin IAS a hmu ta a ni.

             SR Vala hian a lehkha zir dan heti hian a ziak a. “Zirtur lehkhabu ka lei atang hian eng nge awm tih ka hre duh thin a, ka chhiar chhuak vek phawt thin. Sikul luh atanga thla thumah chuan kan zir tur chu a tlangpui chuan ka hre chhuak vek tawh a, exam ta ila Third Division-ah ka pass theih ka inring. Kan zirlai hi exam dawn meuh chuan kan zirtirtute tlukin ka hre tawhin ka inhria. Pawl 5 ka zir tum chuan kan zirtirtupa in Zirlai i thiam vek tho si a, i duh chuan pawl 6 hi bei mai rawh min ti nghe nghe a ni.

            Sikul pangngaia pawl 7 chauh zir thleng, private-a zir chho zelin All Indian Service (IAS) a tling thei a ropui em em a ni.

 

Napoleon Bonaparte, Ram hruaitu leh Politician : Napoleon Bonaparte hi khawvel ram hruaitu lar leh chak a ni a, khawvel chanchin zirnaah hian a hming hi a dai tawh lovang. Mirethei veng, sangha zawrhna hmun \awp tak leh thang hiam huam hmun a\anga rawn piang chhuak a ni a. An Sikul-ah a thiam thei lo ber pawl a ni chungin a tum erawh a ruh em em thung. A thiam theih loh avang hian taimak chhuahin a bei \ang \ang a, chhiarkawp a chawh dik theihloh pawh hi a dik hma chu a chawk ngat ngat peih a ni. Thil reng reng hi tih theihloh neih a tum lova, Tih theihloh(impossible) tih chu Dictionary ah chauh a awm a ti \hin a ni. Hna a thawk nasa a, chawlh hun leh awm mai mai hun a nei ve ngai lo. Mahni inthunun thei mi a ni a, darkar khat chauh mut a tum pawhin a hun takah a tho leh ziah thei. A retheihna hian a nunah a tha zawngin nghawng a nei nasa em em a. Huaisenna leh tumruhna a neih phah a, a tawpah khawvela ram hruaitu ropui berte zing a mi a ni chho ta a ni.

 

Hrangbana (1925-1987), Bussinessmen : Mizorama College lian ber, Hrangbana College hming tumtu leh dintu a ni. Zirna lamah pawl 7 a zawh hnuin Sipai-ah, EME(Electrical Mechanical  Engineering) Corp. ah a lut a. Sipai atanga a pension hnuah Aizawl Chanmari kawnah Motor Workshop-ah a thawk a, motor te a lei a. Rambuai avanga Mizoram pawnah an tlanchhiat hnuah Aizawl-ah let lehin Motor Workshop a din chho ta a. A tui bawk a, a thawkrim em em mai a. Zing khaw en a\angin tlai thim rak thleng a thawk \hin a. A nupuiin a bulah thingpui dawr a lo siam ve bawk a, an \ul thei hle a ni. Nilengin Workshop-ah a thawk a, zan lamah an nu meizial tur vaihlo a chan leh ngat ngat \hin a ni. A intifai hman ngai lova, a hmingah “Tawnzaubala”  an phuah hial nghe nghe a ni. Chung an thawh atang chuan chhungkua an chawm chho ta a. Tichuan hma an sawn chho zel a, In hmun te an leibelh zel a,  Motor Parts Dawr te an hawng chho ta zel a ni.  He Motor parts dawr hi an nu in a nghak ta thung a, annu hi Mizorama motor spare parts chi hrang hrang hre ber a ni an ti hial \hin. Kum 1980 khan Hrangbana College dinna turin Rs.1,00,000/- a thawh a, Mizorama sumdawng lian berte zing ami an ni chho ta a ni.

 

Pope John Paul II ( 1920- 2005) - Sakhaw hruaitu : Chhungkaw harsat tak, vantlang hnuai lam a\anga lo piang chhuak a ni. A tetlaia a nu in “ Mama, lo ngai reng rawh, nang hi chu mi ropui tak i la ni dawn a nia” a tih chu a nun kaihhruai tu a ni. Naupang fel, Pathian \ih mi a ni a, a \hiante angin a hawk lak ve lo. Communits tihduhdahna hnuaiah lehkha pawh zir mumal hlei thei lovin a awm a, an tlanchhe nasa hle \hin a ni.  A tlanchhiatna lamah pawh a theih ang angin lehkha a zir chhunzawm zel a. Lunglakna(quarry) hmunah a thawk ta a, a hnathawhna hmunah pawh chuan a thawhpuite felna zarah lehkha te a zir \hin a. The Stone Quarry tih hla a phuah nghe nghe a ni. Kum 21 a nihin a chhungten an thihsan vek tawh a ni. Ralmuan hnuah lehkha te a zir chho zel a, Roman Catholic Bishop ah nemngheh a ni a, Cardinal ah te awm chho zelin kum 1978 October 16 khan khawvel pumpuia Roman Catholic hotu lu ber, Pope-ah thlan a ni ta a. Lunglakna(Quarry) a thawk \hin kha Pope a thlan a lo ni ta !! Amah hi mahni invawngvel leh a hun taka thil ti \hin mi a ni. Khawvel remna leh muanna hi a ngaipawimawh hle bawk.

 

Charles Darwin (1809 - 1885), Scientist :  A pa in ‘rannung khawih leh zawhte man, ui sawngbawl bak chu engmah tlaktlaina i nei lo” tiin a hau \hin. Rannung lam hlir a ngaihtuah \hin avangin a zirlaite hian a rilru an mil thei ngang lo.  A pa in Medical Doctor nih tir tumin Medical School-ah a zirtir a, lehkhathiam thei tak a ni nachungin a zirlaiah chuan a tui thei ngang lova a tichhe ber a ni ziah a. Rannung chanchin zirna lamah a rilru a pek thuk em avangin medical lam chu a bansan ta nghe nghe a. Kum 22 a nihin a pa in Pathian thu zir turin Christ College-ah a luhtir leh a, mahse hei pawh hi a tui loh zawng tak niin  infiamna lam a tui pui leh em em zawk a. Naturalist nih tumin Lawng zin vei vak leh thil zirmi te zingah tel a tum a, mahse a pa in a lo phal awzawng lova, chhungkaw khawmpui neiin a kal phal tu lam an chak ta zawk a.  Tichuan tuipui leh thlirakarah te zinin rannung chanchin a zir a, khawvela theory lar tak paw chhuakin “Origin of Species” tih chu a lo chhuah ta a ni.

 

Dr. David Livingstone, Missionary leh Explorer : Scottish mi a ni a, an chhungkaw retheih avangin kum 10 lek a nihin an awmna bulah Spinning Mill-ah a inhlawh fa a.  Lehkha zir a chak ve em em \hin a, lehkhathiam nih hi a tum ber \hin a ni. A hlawh lak hmasak berah Latin Grammar Bu a lei a, chumi hnuah tlai Sikul-ah a lut ve thei ta chauh a. A lo len hnu in damdawi lam zir a rilruk a, chutah Missionary a kal a tum leh ta zel a. Amah hi mi tumruh, luhlul leh beidawnna nei duh lo mi a ni. China ramah Missionary-a kal a tum chu Opium War avangin a \hulh a, Africa rama lamah a kal ta zawk a. Africa mihang, mihring sa ei \hin ho leh ransa hlauhawm tak tak zingah a kal ta zawk a. Malaria pawh a vei nasa a, kum hnih leh a chanve chhungin vawi 27 a damlo hman a, mahse ama siamchawp  damdawi hmangin a inenkawl \hin a. Missionary hna a thawh mai bakah Africa rama tuma la tlawh ngailoh ram engemaw zat a hmuchhuak a, dil lianpui pui leh Victoria Falls te pawh a hmuchhuak bawk. Kum 33 chhungin ke leh lawngin 48,200Km a thui a kal hman. Khawvelin Missionary a nihna piah lamah ram hmuchhuaktu, The Great Explorer tiin an hre kumkhua tawh ang.

 

Dr.  APJ Abdul Kalam, Scientist leh India President : India ram President lo ni tawh Dr Abdul Kalam kha politician ni lovin Scientist a ni a. Chhungkaw harsa tak atanga rawn chawr chhuak a ni a, a unau mipa pathumte chuan lehkha an zir chhuak ve hlei thei lova. Amah hi tumruh leh hrat khawkheng a ni a, thil dang zawng aia thiamna ngaisang mi a ni. Hna a thawk nasa a, a \hiante chu nikhatah darkar 16 vel thawk turin a beisei a, ani erawh chuan darkar 20 vel a thawk \hin thung. Mut lam hi a ngaipawimawh vak lo niin an sawi \hin. A ngaihsan zawngte chu – ‘thawkrimte hi Pathianin a \anpui \hin, a zawng apiangin an hmu \hin tih leh kik la, i tan kawng a inhawng’ tih te hi a ni. India in Missile a siamchhuah atana thluak bur ber a ni a, ‘Missile Man of India’ hming lem an put tir hial a ni. Mi tupawhin tumruhna nena a thinlung chhungrila a duh tak neih leh nih a duh chuan a ti thei a ni, tih hi a nunah a takin a lang.

Courage Under Fire

 

Written by: Mohit Midha

- Dr Malsawmliana   

 

            Tlai dar 5 a ri \ep tawh tihah mi naupang Raju-a, helaia ka \hianpa Forest Guard fapa chu hmanhmawh takin a rawn tlan a. Thawh hlawp hlawp chung Sakeiin Lawi a seh hlum thu a rawn sawi a. Ka \hianpa, Forest Guard hi helai bawr velah hian an Department, Forest Department hmalakna enthlithlai tur leh enkawl tura an dah a nih piah lamah hetianga ramsa in ranvulh lai a seh emaw a hliam emaw te hi buaipui \hin a. Sakei hnuhma ngei a nih leh nih loh te pawh a finfiah vek a ngai \hin a. A chhan chu, helai bawr vela chengte hian an ranvulh thi reng reng hi engvanga thi pawh nise Sakei seh hlum ni tur veka an ngaih vang a ni. Sakei seh hlum a lo nih tak zet chuan department lamin zangnadawmna an pek a ngai \hin a, hei vang hian Sakei seh a ni chiah em ? tih hi chhui viau a ngai \hin a, chutiangin helaia chengte hian zangnadawmna an duh vang pawh a ni ang, an ranvulh thi te chu Sakei sehhlum niin an puh vek thung bawk a.

            Keini ho pawh chu a hnu chhui dan vel hriatpui tur leh hmuh pui ve turin min hruai ve a, khua a thim dawn \ep tawh avangin hmanhmawh a ngaih thu a sawi a, chuvangin hmanhmawh takin Jeep ah kan chuang a, Sakeiin Lawi a sehna hmun lam pan chuan kan tlan ta a. Darkar khat leh a chanve kan tlan hnu chuan a sehna hmunhma bawr vel chu kan thleng a. Motor a\angin kan chhuk a, ke in hnim buk chhah tak karah chuan kan kal ta a. Kan naupan laiin ramhnuaiah kan kal ve fo \hin a, amaherawh chu ramhnuaiah tun \um baka ka thin phu a ran hi ka la hre lo.A chhan chu thim deuh ruai tawh hnuaia ramhnuai hnim buk, hling kara thawm dim taka kal a ngaih vang a ni. Kan hotupa (forest guard) chuan keini ho chu thawm dim turin zaizirin min hrilh a, ani pawh chu Sapui thawm ngaithla chuan a han ding vang vang bawk a. Amaherawhchu sava hram bak hriat tur a awm lova, chung sava te chuan khua a thim tawh avangin an bu lam panin an chiar nawk nawk a, \henkhat te chuan keini ho min hmuh avangin an phawk lek a, an \e chel chul bawk a. Chung sava hram te bak chu thawm engmah hriat tur a awm lo.

            Boss chuan a han ngaithla leh vang vang a, chutah a duh hmu ni awm takin hma lam a pan zel a. Sa ruang awmna lam ni a hriatah chuan a kal zel a keini ho pawh chuan hlauthawng tak leh zauthau tak chungin sa ruang hmuh chak bawk si chuan kan zui ve zel a.Mahse engmah kan la hmu chuang lo. Chutah le ! sa thi uih rim kan hre ta a, yard 20 vel chauh a hla ni tawh maiin ka hria saruang awmna chu. A uih vung vung mai a, a rim a\ang chuan nikhat vel kalta a mi a nih tawh hmel a, a hmun kan va thlen chuan a taksa \henkhat chu sapui eina hnuhma niin kan hmu a. Kan hotupa chu ka’n en a, ‘sakeiin nizan lamah zanriah tuihnai tak a lo \heh tawh ngei a nih hi’ tih hmel pu hian ka hmu a. Tichuan kan hna chu kan \an ta a.

            A hmasa bera kan hna chu a ke hnung lam ei ban a neih leh neih loh a ni. A ke ei bangah te chuan thuk tak maia hliam, sakeiin a tin hmanga pawh thluk a tumna hnuhma te hmuh tur a awm a. Chumi hnuah a nghawng kan en leh a, a nghawng erawh chu a him pial thung. Amaherawhchu, sakeiin a thawkna dawt seh chhum a tumna hnuhma erawh a awm thung. Heng hnuhma pahnih kan hmuh a\ang hian Sakei hnuhma ngei niin kan hria a. Sakei bak chu ransa dang ni theiin kan ngai lova. Chutih lai tak chuan kan hotupa chuan zaizirin bengchheng lo turin min hrilh a, kan ngawi ta \hap a. Chutih lai chuan Sakhi huk ri pap kan hre thut a, kan phu zawk a, hmulthi a ding ur ur thei mai. Chu chuan kan awmna lai velah Sakei a awm ngei a ni tih a tichiang. Keini ho chu kan buai zakhua ta mai a, kan zinga pahnih chu kan lehhawi dun \hawt a, midang pahnih pawh chuti tho. Ka lungphu rang lutuk chu a puak keh lo chauh hian ka hria a, kan bul hnaia thingkung awm chhun chu kan lo hnaih viau mai a. Thingkung hnaih taka kan awm tawh hnuah chuan Thingkung lam a\ang chuan engemaw au thawm hi a lo chhuak a. Chutah sakei a lo chhuak ta ruau ruau mai a. Chu sakei chu a lian khawp mai a, a tha vel pawh chu a fawn thei a, a ang phuau mai am a mit te pahw chu a paw deuh raih mai a, a kal kun khaih mai bawk a. A hahum vel chu a han ring khawp a, khawpui ri ang mai a ni. Kei leh ka rualpuite chuan kan han hlau khawp a. Chutah kan pute chu an han au ve vak a, sakei chu a rawn kal phei chhut chhut a, mahse kan inkarah feet 10 vel a la awm tihah a let leh ta daih a, hnimkarah a bibo ta daih a.

 

            Thingkung lam pan chuan kan tawlh phei a, ka lo hriat dan chuan sakei te hi thingkungah pawh an lawn thei tih ka hria a, mahse tun \umah hi chuan chu thingkung chauh chu kan innghahna leh beiseina awm chhun chu a ni.Thingkung thlennan chuan yard 10 vel chauh a ni tawh a, ka \hianpa pa chuan tiang tur thing \ang a chhar a, chu a finthlak hle in ka hria a.  Chutih lai tak chuan Sakei hahum ri kan han hre leh thut mai a. Tun \umah hi chuan keini \hiandun chu kan lo inring ve khawp mai a, kan theih tawpa ringin kan han au ve vak mai a, mahse kawngro a su hran lo. A rawn kal tho. Kan inkar hlat lam chu feet 10 vel chauh a ni tawh a, kan thih lo reng ka ring tawh lova, ngaihtuahna in vanram te hial a thleng pha !! Ka sir a\ang chuan midangin thawm an lo siam leh a, mahse chu chuan engtiang chiahin nge sakei chu a tih buai ka hrethiam lo. Kei lah chu hlauh avangin ka thi hial thei dawnin ka hria a. Ka tiang ken chuan sakei tih \haihna turin lung ka vaw vak vak a, chutah chuan tlemin a zuai deuh a. Hnim kara bibo tawh lovin a fai laiah chuan a ding a, a changin a kun a. Keini chuan ngun takin kan thlir a, a chet vel dan zawng zawng pawh kan hmaih lo.

            A han hawi kual vel a, keini ho chu min melh kual a, zawhte in sazu pali zinga tu ber nge kaei hmasak ber ang tih melh a amelh ang hian min melh niin kan hria a. Mahse ka rilru chuan ‘he ransa hian min tihnat ka ring lo’ a ti thung.A han ang zuau a, a hma a a hahuk ri ang kha ni tawh lovin hla taka khuang ri ang deuh chauh hian thawm a chhuah a. Chutah a beng a tun a, keini ho chu min melh leh ta khui mai a. Keini \hian ho pathum chuan ‘sakei hian keimah min melh bik’tih rilru kan lo pu vek mai. A vawi thumna atan kan lam pan chuan a rawn phei leh a, ka rin dan chuan tun \um hi min beih a tum hnuhnung ber a nih tawh ka ring a, chutih rualin keini ho zinga tu emaw ber hi chu min seh hrep tawh ka rin bawk a. Chutah kan Forest lam hotupa chuan a tiang ken chu a han vilik vel a, an inbei dawn ta reng mai a. Rilru in mihring thi lai hmel ka hmu dawn ngei ni hian ka inhria a, kan hotupa huaisen zia chu ka hrechiang ta khawp mai.Feet 8 vel a\ang chuan sakei chuan a rawn zuan a, ani chuan a tiang hmang chuan a chakna zawng zawng nen a lo inveng ve a.Chu chuan Sakei rawn zuang chu a lo la kawi ve hman a.Sakei dul vei lam leh ani dar vei lam chu a insu ta chiah a, bawnraw tak a ni. Tichuan sakei chu ramhnuai lamah a tlanchhe zui ta a.Chutia Sakei a tlan bo hnuah chuan kan pu lam pan chuan kan tlan phei ve nghal a, leiah che miah lova a lo let reng han hmuh chuan thauah min man a, ka lum pup pup mai a.A taksa chu kan han enchiang a, a dar leh ban veilam inzawmna chu a tliak a, a ke ding lam pawh a khup hnuaiah a pelh sawlh bawk a.Ka \hianpa pa chuan a han bawisawm vel a, a hnar velah te chuan a thawk awlsamna tur a han siam rem vel a. Kan hotupa leh ka \hianpa pa te hi helai velah hian kum engemaw zat an lo cheng ho tawh a, chhungkhat unau ang maiin an awm a, chuvangin hetia tawhsual a tawk ta mai hi ka \hianpa pa pawh chuan hrehawm a ti a. A thawk awlsamna tura a han siam rem hnuah chuan a rawn thawh \ha thei ta a, chu chuan ka \hianpa pa hmel pawh chu a ti eng ta deuh.  Chutia a han bawihsawm lai chuan Sakei kal bona lam chu a hawi phei a, sakei chu a rawn let leh tawh dawn lo tih a hria a.

            Ni chu a tla deuh thaw tawh mai a, chuvangin a rang thei ang bera helai hmun chhuahsan chu \ha in kan hria a.Ka \hianpa pa chuan inngaihtuah buai miah lovin a kawr hak lai chu a pawt thler a, thing \ang a la bawk a. Kan hotupa ke ah chuan \hem a dawh a, chutiangin a dar ah pawh chuan a ti bawk a. Chulai velah chuan inzawnna tur han siam mai tur a awm loh avangin kan kaikuah ta a. Amah chu a la harh loh avang chuan a buaithlak leh zual a. Kan kal lama kal a harsat zia kan hre tawh a, hnim buk leh hlingkarah chuan hliam kaikuah chung chuan kal a har ta takzet mai. Engtin tin emaw chuan kan Jeep awmna chu kan thleng ta hram a, kan kawr hak lai te chu a \e\ hnuang vek mai a, thisen a kai hnuang mai bawk a. Jeep Seat hma lamah chuan kan \hut tir a, chutah a rawn harh hlawl mai a. A mit chuan a bul vel chu a han melh kual vel a, Sakei a zawng ni berin kan hria. Chutah a hmuh tak loh avang  leh a awmna vel chu a hriatthiam tak deuh avang chuan hahdam takin a awm thei ta a. keini ho pawh chuan kan thiam ang tawkin kan \awng thlamuan a. A nghawnga kan tuamna chu tlema phelh thawl deuh turin min ti a. A hmelah chuan hlauhna emaw na tih hmel emaw hmuh tur a awm lova, a huaisen zia kan hrechiang tulh tulh mai.

            Damdawi Inah a ke te chu kan tuam \hat tir a, a driver hnenah an inbeih dan leh a awm dan te hrilh vel a. A Driver hi helai vela cheng ve tho a nih avangin kan hotupa huaisen zia hi chu hre chiang viau tawh a. Tichuan  Inah kan haw a, tui takin keini ho chuan chaw kan ei ta a. Hetiang chaw hi kan ei leh pawh kan inring tawh lo hial a ni !!

MIZO HNAM ZAHAWMNA HUMTU ZAKAPA

 -          Prof. Malsawmliana

 

Eng ang mi fakau nge maw I nih a, kan hmeichhiate zah lo tak mai leh hmusit tak mai a, I nawm I maka an chunga I awmna tur hi a awm em ni? Ka nupuite chu mi la dil zui leh ta nghal a, khawnge keimah Zakapa, vawiin ni zet chu I vapual lu leh zawng lu hi, I han inthleng teh ang.’

-          Fanai Lal, Zakapa, Khawhri

 

Mizo lalte zinga ram leh hnam chhan nana theihtawp chhuaha beitu tam tak zingah Ropuiliani leh Zakapa te hi khaw inhnaih taka khawsa an ni a. An huaisenna leh Mizo hnam an dahsanna te, Mizo lalte inchhuanna ‘ni leh thla kara leng’ ni a an inngaihna te hi khawvel lal ropuite nihna ang thova ropui leh chhuan tlak a ni. ‘Kan ram chhuahna in dal’ ti a Sapho leh an hnathawkte vawi tam an r<n \hin te hian Mizo hnam hi mi hnuaichhiah theih loh hnam ropui takah kan Mizo lalte khan an lo dah a lo ni.

Mizoten Marliana ti a an lo hriat, South Lushai Hills District –a Bawrhsap (Superintendent ) hmasa ber CS Murray khan thil chin \ha lo tak mai leh a hnu thlenga Kumpinu sawrkar hmel ti mawi lo thei tur tih a ching tlat mai a. Chu chu a zinna khua a nula ngen a ching kha a ni. Tumkhat chu Bawrhsap mawhphurhna a chelh hnua reiloteah Khawhri khua tlawh turin a hote nen an chhuak a, a hma a\angin an lal Zakapa hnenah thil ngen leh lo ruahman lawk tura thil duh a neih chu a lo thlen lawk hmasa a, chu chu ‘puakphur (kuli) tam tham tak leh zana mutpui tur nula’ a ni. He thil hian Fanai lal Zakapa thin a ti rim hle a ni. Hetiang hian a \awng chhuak nghal a, ‘ Hetiang taka Mizo hmeichiate hmusit a, inthlahrunna nei lek lo mai leh, zah lo tak maia a rawn tih ngawt mai chu, Mizo hote min va hmusit fahran ve, eng ang mi nge maw a nih bik a, ka khua leh tuite chung a nawm a maka a khawsakna tur a awm lo. A \ul ang angin ka lo hmachhawn ang a, a \ul leh ka thih chilh mai ang ang’ a ti ta khur kur mai a. (HC Thanchungnunga, Fanai Lal Huaisen Zakapa chanchin, 2008,p.88)

Bawrhsap Marliana te chu Khawhri khuaah chuan an kal ta ngei a, Zawlbukah lo thlen tirin a thil beisei te a lo ngaihtuahsak leh sak loh a zawt a. Hemi \uma a thil sawi hian Zakapa thin a khei zar mai, ‘ Zakap, zana ka mutpui tur nula min hmuh sak theih loh chuan I nupui tal mi pe tur a ni’, chutah Zakapa thinrim lutuk chuan a silai chu Marliana ^wmah chuktuahin kah a tum ta a, Marliana hian a hlau hle a ni awm e. Hetianga an inbiak fuh hleih theih tak loh avangin a tuk lamah Marliana leh a hote hian Zakapa khua Chhek In an hal a, an inkap zui ta a. A tawi zawngin Zakapa ho te hian Sap sipai 6 an that a, Bawrhsap Marliana te hi baklengin an tlan chhe ta a ni.

A khawnbawl upa ten an dinhmun ngaihtuahin Sap sipai lo do chu an huphurh hle a, an duh ang leh beisei anf lo ngaihtuah mai chu an duh hlawm a. Chutihrualin Zakapa erawh chuan chutianga tlawm tak mai lo awm nghal ringawt chu a tum lo hle a, hnam ropui zawk leh sawrkar chak zawk, ralthuam leh sipai pawh ngah zawk an ni tih hrereng chungin mahni hnam zahawnmna hralh ai chuan a nih ang angin a lo dawngsawng ngam a. Mihring inzahtawnna awm lo leh inngaihpawimawhna awm miah lova indawr kha a ni ‘Mizo Lal’ tan chuan tih chi ah a ngai lova, a duh lo bawk a ni. A rilruah ama ropuina aiin ‘Mizo hnam zahawmna’ a lian hle zawk a ni tih a hriat theih. Hei tak hi a hnuah Tarmita, John Shakespear-a’n a hmuh fuh tak kha a ni.

Bawrhsap Marliana hian thil awmdan chu an hotu lu lamah thlenin Zakapa man turin Darzo a Fort Treager-a mi Capt. Hutchinson-a hote an rawn thawk chhuak a, mahse an hlawh chham a. A hnuah South Lushai Hills-a Assistant Political Officer, Capt. J. Shakespear leh a hote an thawk chhuak veleh a, engtin tin emaw an man thei ta a. Tarmit-a hian thil awmdan a hriat chian hnuah chuan Zakapa man chung tho in Zakapa ropuina a hmu chiang hle a, a hnua Calcutta a Marliana leh Zakapa te inkar thubuai remnaah pawh Zakapa lamah a \ang ta hial zawk a ni. Tarmita hian Marliana thil tih dik loh dan leh chumi avanga British sawrkar mualpho dan te a hriatchian tlukin Zakapa’n Mizo hnam a humhalh dan leh hnam himna tur chuan engpawh a inhuam dan te a hmu chiang hle a. Hemi avang hian Zakapa hi a ngaisangin ropui a ti hle a ni.

Tarmit-a hian \an tur dik a \an a, thil dik lo laka mahni hnam humhalhtu a \an tlat avangin amah pawhin dinhmun \ha a luah phah ve ta hial a. CS Murray chu South Lushai Hills-a Superintendent ni zui tlak lovah ngaiin thuneituten an ban a, amah John Shakespear-a chu a aiah kum 1891- 1896 chhung atan South Lushai Hills District Superintendent atan dah zui a ni ta a ni. Tarmit-a hian Chhim bial mai ni lovin kum 1897 a\anga 1898 inkarah North Lushai Hills District ah Political Officer a ni leh a; kum 1898-ah chhim bial leh hmar bial chu rorelna pakhat hnuaiah dah a ni ta a, tichuan hemi kum a\ang hian Lushai Hills pumpui awptu Bawrhsap a ni zui ta nghe nghe a, kum 14 lai Mizoramah a awm a ni.

Engpawh nise, Tarmita (J. Shakespear) chanchin pawh hi ngaihnawm tak tak ziah tur a awm a, Mizorama Sap officer rawn awmte zingah chuan chanchin ngah pawl tak a ni a, Zakapa chungchangah pawh hian Tarmita hi a pawimawh chho zel a ni.

Mihring nun tichhe thei leh mualphona thlen thei thil pahnih langsar tak mai chu mipat hmeichhiatna chungchang leh rinawmna hloh hi a ni. Marliana hi mipat hmeichhiatna lamah a chau rau ve hle niin a lang a, chubakah a chunga thil thleng hi dik zan lovin thuneitute hnenah a thlen niin a lang a. Amaherawhchu thuneitute a hmin zo lo a, a tawpah Zakapa nen an inkarah a tlawm zawkah a \ang ta a ni.

Sapho chanchina an ropuina tak mai leh hnam pui an nihna lanchhuahna \hin chu an hmelma te pawh nise, an ram leh hnam tana dikna \ana huaisen taka ding ngam te hi an dah hniam ngai lova, an ngaisang em em \hin a ni. Tun thleng hian Sapho in Zakapa leh Marliana te indawr dan chipchiar hi zir chiang leh pawh nise, Zakapa hi an dah chungnung zawk ngei ang. A chhan chu hnam pui leh ram ni tla seng lova roreltu ni a inngai an ni a, an hmel ti mawk tu chu anmahni zinga mi pawh nise an \an ngai lo.

Mahni phak ang anga ram leh hnam, a chhunga chengte nen an himna tura theihtawpa lo \an ve hi khua leh tui te mawhphurhna a ni.

Monday, June 7, 2021

BIAK INA KHUANG LAKLUH KUM 100-NA


Dr Malsawmliana

 

Rev ZT Sangkhuma’n ‘kum 1919-a Mizorama Harhna \um thumna a lo thlen khan Nisapui Kohhran chuan Biak Inah Khuang an la lut a, hei hi Biak Ina Pathian fakna atana Khuang lak luh hmasak ber a ni’ tiin a ziak a. Hemi hnuah hian August 25, 1919 ah mi 200 laiin Aizawl Mission Veng Biak Inah zai chungin khuang nen an l^m lut a, hei hi Upa Zokunga, Durtlang chuan Biak Ina Khuang hmanna hmasa ber tiin a sawi velehbawk a. Hemi chungchangah hian ‘Mizo leh Khuang’ tih ziaktu Vanlalchhuanga chuan Mission Veng Biak Ina Khuang lakluh hi Nisapui khaw Biak Ina Khuang an lakluh rah niin a sawi thung.( Rev C. Lianzuala, Mizoram leh Music, 33)

Mizo ten Khuang  kan neih hun leh kan hman \an hi hriat a har tawh hle a, khawchhak lam atanga kan chhawm zel te pawh a ni mai thei e. Mizo te chauh lo, Tribal hnam ho hi chuan Khuang hi kan lek lam hlawm hle a, a pianhmang erawh a inang lo mai chauh a, a \henin an beng a, a \henin a vuakfung nen an vua a, chuvangin kan ta bik a ni e tih a sawi theih lo. Eng pawh nise, tribal hnam ho hi chuan rimawi hmanrua atan leh thildang atan kan hman pui ber a ni. Hetiang anih avang hian thiltihpui nikhuaah Khuang hi leklam ber a ni a, a telloh chuan a kalh a kim thei lo. Chuvangin thiltih nikhua a tel ngei tura ngaih a telloh hian \awngkamah ah ‘khuang lova chai ang’ tih a ni hial \hin reng a. Khuang hi kan hnam nuna bet tel ve tlat zinga mi a nih avangin Mizo khawtlang nun leh sakhuaah hmun pawimawh tak a chang reng a ni.

Kumin (2019) hi Biak Ina Khuang lakluh kum 100-na a lo ni ta reng mai. Khatih hun laia Khuang boruak vel kha a hre pha tan chuan sawi tur tam tak a awm ngei ang a, chubakah Biak Ina khuang lakluh chungchang leh a chhehvel hi thuziak chhiar tur pawh a awm nual awm e.

Mizo ten Kh<ang hi Zu hmun sa hmuna kan lo lek lam \hin leh kut ni leh thiltihpui nikhua a kan hmanraw pui ber, Mizo rimawi zingah chuan a khaipa ber a ni a. Hetianga zu hmun sa hmun nena kaihkawp a nih avang hian ringtu hmasa te zingah leh Zosap Missionary te zingah ngei pawh Pathian fakna atana hman leh Biak Ina lakluh chungchangah ngaihdan dang a awm ta a. Pathian fakna atan an hmang tim ta hle mai a. Ringtu hmasa te khan kha rilru kha an put tlat avangin Khuang an hmang duh lova, chuvangin Pathian fak leh zaina hmanrua kha an nei chau hle ang tih a rin theih. Han ngaihruat mai chuan hla sak ruala kut ben emaw kha a nih mai hmel a, Mizo hla lengkhawm thluka hla siam kha a la awm lem lo bawk a, Zosap Missionary te hla lehlin solfa a sak emaw kha a ni mai ang a. Zai tui pawh a har viau mai thei e. Zu leh sa hmunah chauh hman tur nia a an ngaih avangin Khuang hman kha an duh lo a, khawhar ru takin an zai thin a nih hmel e. Harhna \um khatna leh hnihna ah te khan Khuang lovin an zai a, tunlai \awng takin ‘a h^ngin’an zai mai \hin a. Hetiang a nih avang hian kan pastor hmasa, Pastor Saiaithanga chuan harhna kha a darh zau loh phah a, ringtu pawh an pun vak loh phah niin a ngai hial a ni.

Zosap Missionary te pawh khan Biak In chhunga K<uang lakluh chu an remti lutuk lo bawk a ni awm e. Harhna thlen \um khatna (1906) chhovah khan l^m hlimna pawh a keng tel a, heta an lam dan hi Rev Lalsawma chuan ‘ lam ni ve ngei, mahse awmhmun chet sawn san lo, \hu emaw ding emaw a f^wn vela phar suau suau a, ke per vak vak’ niin a sawi. Tunlaia Sap hovin ‘Praise & Worship’ an tih a \halai l^m, chung lama ban phar a , vai suau suau ang hi a nih hmel e. Hemi \um a an hla tuipui pawh ‘Isu, Isu, Nangmah chauhvin; mi sualte I chhandam thei’ tih te kha a ni a. lam hlimna hla aimahin Solfa hla a nih hmel zawk e. Chutiangin Harhna tum hnihna (1913) chhovah pawh Mizo hla thar tha tak takte a awm tawh na in Khuang lo zelin an la sa chho zel niin a lang. 

Chutihrualin Rev Lalsawma bawk hian harhna tum hnihna lai vel kum 1913-1914 khan Pathian faka zai nan Biak In pawn lamah khuang an hman thu heti hian a ziak – ‘Sentlang khaw thlang lama Thingkhuang khaw bulah Hmunulh khua a awm a, chutah chuan Hmara an tih chu a awm a, chu khua chu harhna in a nuai ve a. Hmara chuan khuangte a nei a, a vua a, a zai \hin a. Hmara khuang vuak \hin chu entawnin Kristiante chuan an inkhawmnaah Kh<ang chu an hmang ve ta a. Khuang zawn chungin Kristiante chuan Zanlawn khua te, Nisapui khua te, Durtlang khua te an fang kual a. Hei hi kum 1913 emaw 1914 bul lam kha emaw a ni.’ (Rev Lalsawma, The Revivals, p.77)Rev JM Lloyd-a pawh khan a hma in Khuang chu hmun \henkhatah an hmang niin a sawi. Engpawh nise, kum 1919 hma lamah khan Pathian faknan Khuang chu an lo hmang zeuh zeuh tho a nih hmel e.

Mizo zinga Baptisma chang hmasa ber te khan kum 1899 ah Baptisma an chang a. Hemi kum a\anga chh<t hian kum 1919 chu a kum sawmhnihna bawr vel a ni awm e. Hemi hun chhung hi a ni mai thei e ‘Harhna leh Khuang’ tih ziaktu Rev Vanlalzuata’n, “ Mizo Kristian hmasa te kha kum sawmhnih lai chu khuang tel lovin Biak Inah an zai \hin a ni” ti a a sawi. (Harhna, p.570) Kum 1919 hnu lam a\ang chuan zalen takin Biak Inah Khuang an hmang ta a, an hlasak a zirin khuang hnih emaw khuang khat emaw an hmang a, tun thlengin Biak Inah leh a pawn lamah Pathian fakna atana kan hmanraw leklam ber leh ki pui ber a la ni ta reng a ni.

Kan pipute khan Khuang kha a benin an beng \hin a, a hranpa in a vuakna fung an hmang ngai lem lo nge ni, a ben lam hi kan hmuh tam zawk a niAmaherawh chu Mizo thawnthu hlui pakhat ‘Sabereka Khuangkaih’ thawnthu ah chuan an lalpa Sabereka hova Kh<ang lian an siam chu a vuakna turin a tum fawng an siam a, hruipui hlam vela seiah puan \hui b^wkin vuakfung an siam tih kan hmu. Engpawh nise, khuang ben hi kan chhehvel hnamdangte nena kan inanna lai tak pawh a ni awm e. Khuang lian vak lo, mahni pawha leklam nuam tawk vel kha an hmang mai \hin niin a lang a, chutihrualin Kristian an nih hnua Pathian faknan an hman hnuah khan Khuang nufa ( a lian leh te) an hmang chho ta a, chutah a ben a beng tawh lovin a vuak fung nen an vaw ta zawk a. Hei hi Mizo ten khuang kan hman dana thil danglam lo thleng pakhat a ni a. Hetihlai hian Mizo hnam lam hrang hranga Khuang telna chi ah chuan vaw lovin kan la b>ng zel thung.

Kumin hi Biak Ina Pathian fakna atana Khuang lak luh kum100-na a lo ni ta reng mai a, a danglam ve riau mai a. A tira Pathian fakna atana hman an phalloh kha tunah chuan a \angkai ber leh kan rinpui ber a lo ni ta. Khuang tel lovin kan zai tui hlei thei tawh lo a, hlimna leh harhna pawh khuang nen a nih loh chuan a kalh a kim thei ta meuh lo. Chuvangin Mizo khawtlang nun leh sakhaw nunah Khuang hian hmun pawimawh tak a luah a, a la luah chho zel dawn ni te pawhin a lang.

BAWI CHHUAH INKHAWM


-Dr Malsawmliana

Vaivakawn 

 

Hmanlai Mizo lalte khan Bawi an nei thin a, heng Bawite hi a tlangpuiin inhumhim duh avanga Lal hnena intulut te an ni ber. Lal ropui deuh phei chuan Bawi an ngah thei hle a, Lal vanlungah an awm fer fur \hin a ni. Chung bawi te chu lal thuhnuaiah awmin lal rawng an bawl sak thin a. Lalin an chungah zah a ngai a, a chhuah a nih ngawt loh chuan kumkhuain Lal bawi an ni reng mai a, an tan zalenna ni a awm lo. Lal sual deuh an hrawn chuan an vanduai deuhva, Lal fel deuh an hrawn fuh hlauh erawh chuan a an ziaawm viau thung.

Chutianga kumkhua a lal bawi ni tur kha kum 1910 a lo inherchhuah meuh chuan an tan zalenna kawl a rawn eng ta a. Kum 1908-a Mizoram rawn lut Zosap Missionary Dr Peter Fraser chuan Mizo lalten bawi an neih chu a hrethiam lo hle a. A rawn kalna ram, British Parliament chuan kum 1807 khan ‘Slave Trade’ chu an lo khap daih tawh a, America ah pawh January 1, 1863 khan an President Abraham Lincoln-a’n bawih a lo chhuah daih tawh bawk a. Hetianga khawvel hmun dangah pawh bawih neih an lo khap tawh laia Mizo lalten Bawih an lo la nei chu hrethiam lovin Bawih chhuah a nih theihnan a theih ang angin hma a la ta a. Ama sumin Bawih 40 vel a tlan chhuak a ni an ti. A hmalakna ah hian Mizo lalte zingah a bikin Maubuang lal, Khawvelthanga Sailo hian a thlawp \ha em em a. Kum 1906-a Kristian a nih khan bawih neih hi Pathian thu nen inmil lo in a hria a, a bawih neih te pawh kum 1910 khan a chhuah ta vek a ni. Tichuan kum engemaw zat Mizo lalte laka zalenna hmu lo, bawih te chuan zalenna an lo nei ta a ni. 

Tichuan Zoram hmun hrang hrangah Kristian Lal te chuan an bawi an chhuah ta zel a, Parvatui Lal, Ro\hianga, (chhim lam lal ropui Lalburha fapa) pawhin an bawi te a chhuah ve ta a. Ropui takin bawi chhuah inkhawm a buatsaih a, hei hi a hranpa ngata Mizorama bawih chhuah inkhawm neih hmasak ber a ni awm e. (Kristian Tlangau, January 1921)

Kum 1920- ah Lal Ro\hianga hian Baptisma a chang a, Baptisma a chan dawn hian “ Lalpa hminga he thil ropui (Baptisma) hi ka lo tih theih chuan ka bawite zawng zawng ka chhuah ve ang. Keiin ka bawi te chhuah duh suh ila, Krista bawi  chhuahna hi chang tlak ka ni bik lovang” a ti a. Tichuan Baptisma chu a chang ta ngei a, a bawi kawl laite pawh chu chhuah a duh ta a. Chutih rualin a hranpa ngata bawi chhuah inkhawm buatsaih a duh thung a. Hetih lai hian Pastor Hauchhunga leh Tirhkoh Liangkhaia ten helai bial hi fan an tum thu a hria a, an tlawh hun a bawi chhuah inkhawm nei turin a inruahman ta a.

Tichuan September 23-30, 1920 chhungin Tirhkoh Liangkhaia chuan \halai \henkhat hruaiin helai bial chu a tlawh ta a, mahse Pastor Hauchhunga erawh a kal thei ta lo. Anni bakah hian Kanghmun khua a\angin Hranga leh a \hiante pahnihin an zui bawk a.  September 25 (Inrinni) ah Ro\hianga khua Parvatui chu an thleng a. A tuk chu Pathianni a nih avangin an inkhawm a, an hlim hle a ni.

September 27 (Thawh\anni) ah chuan Lal chuan awmni khamin Bawi chhuah inkhawm a buatsaih ta a, mipui zawng zawng tan bawi chhuah lawm nan vawk a talh bawk a. Lal chuan ruahmanna fel fai takin a siam a, lehkha-ah Bawi chhuah thu leh bawi chhuah a nih chhan te fel takin a ziak bawk a, hetiangin :

“ Isua’n ‘Thu ka pek apiang che u in tih chuan ka \hiante in ni ang. Bawi ka ti leh tawh lovang che u; a lal thiltih bawiin a hre si lo. |hiante ka ti tawh zawk ang che u. Johana 15:14-15 ah a ti a. Chuvangin kei pawhin vawiinah hian in Bawi nihna lak ata chu ka chhuah che u a, Bawi ka ti leh tawh lovang che u” tiin.

Chu lehkhaah vek chuan bawi chhuah te hming leh an chhuah dan, a chhuah tu hming leh thu hretute hming, bawi chhuah ni leh thla te chiang takin a ziak bawk a ni. Hei hi Bawi te hnena sem turin a siam fel vek bawk.  

Tichuan chawhma dar 10 ah Bawih chhuah inkhawm an nei ta a, hei hi Mizorama bawi chhuah inkhawm hmasa ber a ni awm e. Hemi hma hian Kristian lal \henkhatin an Bawi te chu an lo chhuah tawh hlawm a, mahse hetianga bawi chhuah inkhawm erawh hi a hranpa in an siam lo niin a lang.  Inkhawmnaah chuan Tirhkoh Liangkhaia leh Zirtirtu Siama ten Bawi chhuah \hat zia leh a lawmawm zia te, ramdanga bawi an chhuah thu te leh bawi chhuah ten a chhuahtu an ngainat a \ul thu te an sawi a. Hla bu No.328 (Aw Lalpa chungnung ber kan fak hle a che) an sa a, an tui ngiang mai a, an sa nawn tlut tlut mai a ni.

Chutah Lal, Ro\hianga chuan thu a sawi a, hetiangin “ Kan Lal Isua’n sual bawi ata min chhuah tura a tuar nasat ziate ka ngaituah chuan, keiin vawiina ka bawi chhuah te hi tlem ka ti em em a. Ka pa hi chhim lal ah chuan Bawi ngah pawl a ni a, Bawlte vanglai chuan hlam 30 inah a awm a, chhiahhlawh 50 a nei a ni’ an ti a. Aw ! chungte meuh chu vawiinah hian Lalpa hmingin han chhuah teh ila, ka va ti em. Lalpan sual bawi ata min chhuah zia hi ka ngaihtuahin (ka chapona emaw ni) vawiina ka bawi chhuah theih chhun te hi zawng tlem ka ti em em a ni,” a ti a, a \ap zawih zawih mai a ni. Hemi ni a bawi chhuah te hi 19 an ni. 

Thu a sawi zawhah a lehkha buatsaih (Bawi chhuahna lehkha) chu bawi chhuahte hnenah a sem vek a ni. Inkhawm banah Lal inah an zaikhawm a,  ruai an \heh zui a. Chawhnu lamah bawi chhuah hovin Ar a thawhkhawm a, ruai an theh zui leh bawk a ni awm e.

Ro\hianga hi chhim Lalburha fapa 5 zinga mi a ni a, a unau te chu Suakngura, Thansanga, Rothianga, Suakhmingthanga, Rozinga leh Rumliana te an ni a. Kum 1914 vel khan Bawktlanga an awm laiin Bawrhsap J.Hezlet, I.C.S. hriatpuina a Ro\hianga hi Parvatui tlang/khua hi a pa in a pek a ni.