Sunday, June 13, 2021

Nu Namailo - Mother Teresa

 - Dr Malsawmliana


(Chanmari West nu pakhatin ‘he column ah hian Mother Teresa chanchin i ziah ve ngei a ngai’  ti a min ngen derna a zahawm em a.....)

‘Thlahtu leh thisenah chuan Albanian ka ni a, khua leh tuiah chuan Indian ka ni thung. Rinna lamah erawh chuan Catholic Nun ka ni a, mahse khawvel mi erawh ka ni a, ka thinlung leh ngaihtuahna  zawng zawng erawh Isua Krista ta a ni thung “ - Mother Teresa


Khawvel puma hmeichhe zah kai, chanhai leh riangvaite tana a hun hmang zo ta, Mother Teresa ang kha he khawvelah hian an piang tawh kher awm lo ve. August 26, 1910 (a pianni hi a chiang chiah lo) khan Macedonia khawpuia Skopje ah a piang a, a tukah baptisma a chang nghal a, a baptisma hmingah ‘Agnes Gonxha Bojaxhiu’ an sa nghal a. A nu leh pa, Nikola lehDrana Bojaxhiu te hi Albanian an ni a, a pa hi Contractor  a ni a, sumdawng a ni bawk. Damdawi leh thildangte a zuar \hin a. A chhungkua hi Catholic ruh tak mai niin a pa Nikola Bojaxhiu hi an Kohhranah a inhmang nasa ve viau a, chutih rualin politics lam pawh a tuipui viau bawk.

Kum 1919 khan kum 8 mi chauh a nih laiin a pa hian a boralsan a, a pa boral hnu hian a nu kaihhruaina hnuaiah a seilian ta a. An neih vang pawh ni lovin a nu Drana Bojaxhiu chuan an awmna vela mi rethei, chenna in pawh nei lova vakvel mai mai \hin te kokhawmin chaw ei tur a buatsaih sak \hin a. Teresa chuan heng kan chaw ei pui te hi tute nge ti a zawh chuan a nu chuan ‘A \hen hi kan chhungte an ni a, a \hen hi kan mipuite an ni’ tiin a chhang mai \hin a. A nu hian Teresa hnenah ‘ei tur reng reng hi mahni in pumbilh mai tur a ni ngai lo, insem diat diat tur a ni ngai’ tiina fuih fo \hin a ni. 


Kohna a dawng 

Mother Teresa hian Convent in an enkawl Primary Sikul-ah zirna bul a \an a, chumi hnuaha Sawrkar sikul ah a chhunzawm chhova. An sikulah hian a zai ve al al \hin.  |u khat chu an sikul ho chuan an khua a Black Mountain a Biak In pakhat, Madonna of Letnice an tihah an kal a, hetih lai hian kum 12 mi chauh a la ni. He Biak In an tlawh \um hian a rilruah nasa takin Pathian kohna a dawng a, hei hian rilru pawh nasa takin a dang lam phah bawk a. Kum 6 a liam meuh chuan kum 18 mi niin kum 1928 khan hun puma rawngbawl turin ‘Nun’ atan a inpe ta nghe nghe a, Loreto Sisters zawm turin Dublin, Ireland lam a pan ta a ni. Heta a awm hnu hian a hming pawh ti danglamin Sister Mary Teresa ti a koh a ni ta a.

A kum lehah chuan India ramah rawn kalin Darjeeling a tlawh nghe nghe a. May 1931 ah thutiam hmasa a lak hnuah Calcutta a awm turin hmeichhe sikul, Saint Mary's High School ah a thawk ta a, He sikul hi Loreto Sisters in an din a ni a, Bengali zinga mi rethei ho te zirna tura din a ni. Tichuan Mother Teresa chuan \awng a zir chhova, Bengali leh Hindi te a thiam chhova, chu chuan zirtir hna a thawhna ah nasa takin a pui a. 

May 24, 1937 ah intiamna hnuhnung ber a neiin a damchhung atan retheihna, thuawihna leh thununna nena hun hmangturin a nun bul a \an ta a ni. Loreto Nuns ho kalphung angin ‘Mother’ nihna a nei ve ta a, tichuan ‘Mother Teresa’ tih hming a pu leh ta a. Saint Mary's School ah a thawk chhunzawm a, kum 1944 khan Principal a ni a. A zaidam avang te, a inngaihtlawmna avang te leh zira lama a inpekna thuk tak avangin zirlai tam tak Isua hnenah a hruai a. "An tan ka thawh zel theihnan chakna min pe la, tichuan a tawpah chuan i hnenah ka rawn hruai ve ngei ang’ tiin Pathian hnenah a \awng\ai \hin.


Kohna thar chu

September 10, 1946 khan kohna dang a dawng leh a, chu chuan nasa takin a nun a tidanglam leh a. Calcutta a\anga Himalaya tlang bul\huta intuaitharna hun hmang tura Rel-a a chuan laiin Pathian pawlna nasa tak a dawng a. Zirtir hna a thawh lai chu kal san a, Calcutta khawpuia mi rethei te tana rawngbawl zawk tura kohna dawng ta zawk a. Rel-a a chuan lai chuan ‘Indian Nun te, Missionary of Charity te hi mi harsa leh chumchhiate, harsatna avanga thi mekte tana rawngbawl turin ka duh a ni, nang hi mi chak lo leh sual i ni tih ka hria, mahse he rawngbawl hna thawk tur leh ka ropuina puang zar turin ka duh che a ni, i hnial dawn em?’ ti a kohna a dawn chu hnial theihah a ngai lo.

Mahse Mother Teresa chuan thu tiam a lo lak tawh avangin phalna nei lo chuan Convent chu a chhuahsan thei si lova. Kum khat leh a chanve vel hnuah chuan engtin tin emaw chhuanlam siamin January, 1948 khan Archbishop Ferdinand Périer hnen a\angin phalna a dawng ta nawlh mai a. A lawm hle a ni. 

Tichuan Sari var leh pawl inpawlh ha chungin mi rethei te tana rawgbawl turin Loreto Convent chu a chhuahsan ta a, Calcutta khawlaiah a vakvai \an ta a ni. Thla ruk chhung Basic medical Training a neih hnuah Calcutta khawpui fema mi retheiho awmna (slum area) lam panin a chhuak ta a, thil tum bik em em a nei lova, mahse a tum ber chu ‘ mi duh loh leh ten, hmangaihtu neilo, \anpuitu neilo leh thi mekte a theih ang anga \anpui; a ni tawp mai.

A hmalakna chu kar lovah India mipuiin an hre ta huai huai a, Prime Minister pawhin a hriat veleh lawmpuina leh duhsakna a hlan nghal. Mother Teresa chuan a Diary-a a ziah danin ‘hna kan han \an a, kum khatna chu a hrehawm em em a, engmah sum lakluh kan nei si lova, mi hnena ei leh in tur dil kualin hun kan hmang a, kan hmuh ang ang chu kan sem chhuak leh zel a’ tiin a ziak. Hetianga khawhar taka hna a thawh \an vel lai hian thlemna tam tak a hmachhawn a, Loreto Convent a kir leh a nunphung pangngaia nun leh duh chang te pawh a nei \hin. “Ka Pathian hian mirethei te tana nu ni turin min duh a, heng rethei tak tak te hian In leh lo an nei lova, chawlhna tur zawngin an vak vak a, an ke leh kut te a kham zo ta a. Chutih laiin kei chu Loreto a kir leh duhna rilru te ka lo pe leh \hin a, thlemna ka tawk fo \hin. Mahse chu thlemna chu Pathian zarah ka hneh thei a, he hmunah hi ka awmna tura A ruat a ni a, A thu ang zelin ka awm ang tiin ka inngaihtuah ta a” tiin a Dairy ah a ziak bawk.


Missionaries of Charity chu le

Mother Teresa chuan a hnathawh dan chu mumal zawka a kalpui theihna ruahmanna thar a siam a. Khawlaiah sikul a hawng a, Sawrkar hnenah building tlu ram tawh te dilin \anpui ngaite \anpuina hmun atan a hmang a. October 1950 ah chuan a pawl din Missionaries of Charity chu official-a pawmpuina pek a ni a. He pawl, Missionary of Charity hi mi 12 in an din a ni a, chung zinga a tam ber chu St. Mary's School-a a thawh pui \hin te leh a zirlai \hin te an ni.

Missionary of Charity pawl chanchin leh an hnathawhte chu khawvel pumah a darh zau zel a, \anpuina sum pawh nasa takin an dawng ta a. Chung \anpuina hmang chuan kum 1950-60 chho velah chuan hnathawhna hmun pawh an zauh zel a. Fahrah enkawlna hmun te, Nursing home, damlo entirna te leh hmun hrang hranga kal kuala damlo enna te siamin nasa takin an hmalakna hi an zauh chho ta a ni. 

February 1965 khan Pope John Paul VI chuan Missionaries of Charity rawngbawlna chu India ramah chuah ni lo, khawvel hmun dangah pawh kal pui ve turin a ngen a. Tichuan nasa takin hma a la chhova, kum 1997-a Mother Teresa a boral thleng khan Missionaries of Charity member te hi 4,000 an tling tawh a, heng bakah hian Volunteer engemaw zat an awm bawk a, ram hrang hrang 123 ah Foundations 610 an nei hman a ni. Nikum khan ram hrang hrang133 ah Foundation a nei a, an member hi 4500 an tling tawh bawk.

Kum 1982 khan Beirut-ah Palestinian Guerilla leh Israel Sipaite inbeihna karah tlan lutin naupang 37 a chhanchhuak a. Red Cross hnathawktute nen War zone-ah te kalin damlo mangang te \anpui hna a tawk nasa hle bawk a ni. Khawvel hmun hrang hrangah kal kualin \anpui ngaite a pui \hin a, Ethiopia a \am tlakna hmunah te, Chernobyl a chhiatna thlenna hmunah te, Armenia lirnghing ah te pawh \anpui ngaite \anpuiin a kal kual a. Kum 1991 khan a vawikhatna atan a pianna khuaah kalin Tirana, Albania ah Missionaries of Charity Brothers home a din nghe nghe a ni.


A hun tawp lam 

Mother Teresa hian kum 1983 khan Rome khawpuia Pope John Paul II hmu tura a zin laiin ‘heart attack’ a nei a. Kum 1989 khan a nei leh a chumi hnuah chuan pacemaker vuah sak a ni ta a. Chumi hnuah natna neuh neuh a nei chhova, pneumonia te neiin lung \ha lo a nei chhunzawm ta a. Chungte avang chuan Missiobary of Charity a hotu ber nihna chu chawlhsan a duh thu a sawi a, amah thlak tur Vote hmanga an inzawnnaah amah tho chu an vote leh a, chawlh duh viau tawh mahse lungawi takin a chelh chhunzawm leh mai a.

April 1996 khan a tluk sualna lamah a khingkhang ruh a ti tliak leh a, chumi hnuah natna dang dangin a tlak buak zui a, a hriselna a tlahnia chak em em a ni.  Lung \ha lo avanga Damdawiina dah a nih chuan Archbishop of Calcutta, Henry Sebastian D'Souza chuan thlarau sual hnathawh ni a ngaiin ama (Mother) phalna la in puithiamho chu thlarau sual hnawt chhuak turin a ti hial a ni. A hriselna a pan chhoh tak zel avangin March 13, 1997 khan Missionary of Charity hitu ber a nihna chu a chawlh san ta a, hemi kum September 5, 1997 khan a boral ta a ni.

A damlaiin chawimawina chi hrang hrang za tam a dawng a, chungte chu ziah sen pawh a ni lo. Ziah pawh kan tum chiah lova, khawvelin a hmuh dan leh a ngaihdan hi U.N. Secretary-General hlui, Javier Pérez de Cuéllar a’n  "Amah hi UNO a ni a, khawvel remna  a ni bawk (she is the United Nations. She is peace in the world) ti a a sawi hian a khaikhawm mai awm e.


Mother kiangah Dr. Nicola Amadora

‘City of Joy’ lam panin Rel-ah ka chuang a, ka chuanna rel-ah chuan \hutna pawh a awm lova, ka chuanpuite lah chu mi hausa pui pui ni lovin an hak lai bak an nei lovang tih tur vel an ni a, ei leh in tur pawh khamkhawp an nei lo tih chiang sa reng te an ni hlawm a. Khua a var fel tawh tihin zing dar 4-ah ‘Nun’ ho awmna lam panin ka kal a, kalkawnga ka thil hmuh te chuan min barakhaih hle mai. Thawmhnaw pawh inbel mumal lovin kawng sirah an lo let vel mai mai a, thawmhnaw lum hak tur an nei lova, ei leh in tur pawh an nei lo. A \hen chu kutke bul te an ni a, engmah an nei lo.  

Inchhungah ka lut a, inchung chhohna step-a ka kal lai chuan pitar pakhat ka tawk a, ‘ka pi, Mother Teresa ka hmu duh a, khawiah nge a chen?’ ti a ka zawh chuan ‘keimah hi ka nia’ tiin a lo ti mai a, a hmelah chuan hmangaihna te, nelawmna te leh inngaihtlawmna te a lang chhuak thei nghal a, chumi avang chu a ni angka mittui a hnam sawk mai.

Thla engemaw zat chhung chu Mother Teresa te hnathawh chu puiin ka zui \hin a, khawlai hmun hrang hrangah kan inzui a, kan kalna te chu hmu \awp lai hlir a ni chungin ka mi zuite lah chuan an hlim ser reng mai a. An nun a awhawm hle in ka hria. Nitinin kan tei chhuak a, chaw ei tur leh damdawi te kan sem kual \hin a. Heng mi rethei tak tak te hian engmah an nei lo na in an ei tur neih ang ang te chu an insem kual dan dan \hin a, an retheih zia leh ei tur an neih loh zia chu an hmelah a lang reng mai a, mahse an hlim tlat. Retheihna hi eng nge a nih ? tih zawhna hi ka rilru ah a rawn awm phah a. Keini khawthlang lam mi te chu kan khawsak a ziaawm a, duh duh nei theiin kan awm a, mahse kan thlarau lam nun erawh a ngaihtuahawm thung. Retheihna chi hrang hrang hi a lo awm a nih hi khawvelah hian.

An Biak In bangah chuan lehkha a kut ziaka ziak a thu \ha tak an tar a, “ chenna nei lova ka awmin ka tan i kawngka i lo hawng a, saruaka ka awmin kawrlum min pe a, tanin a awmin ka tanna pindanah i lokal a. Ka khawhar laiin i hmangaihna ka dawng a, hmangaihtu ka zawng a, chutah i kutin min kai a, ka hlim ni in min lawmpui a” tiin.

He nu tlawm tak, mahse tum ruh tak si hian ka nun zawng zawng min thlak danglam sak a, Mother Teresa hi Kristian te aiin a kristian zawk a, a ngilneihna leh \hatna hian mi zawng zawngah thu a sawi zel a ni.

(Dr. Nicola Amadora - A Life of True Compassion: orking with Mother Teresa)

Mupui pahnihin vansangah an beihrawn

- Dr Malsawmliana 


Nicky Moss chu Mupui pahnihin an beihrawn lai chuan vansang takah, lei a\anga km 2 vel zeta sangah a thlawk kang tawh a, a thlawhna (Glider) chung chu an ke tin a an tai thler tawh avangin a tan chuan lei lamah tlak thlak vawn vawn mai loh chu  hmabak a nei ta lo. 

Nula pakhat hi Brisbane chhim chhak lama tlang sang takah chuan a ding vang vang a, Glider hmanga thlawk chhuak turin a insang phek a, a hmalam tlang hnuai lam metre 400 vela hniamah chuan tlang dung sen riai mai, eucalyptus thingin a bawhkhah luk mai a awm a. Tichuan le, khat… hnih… thum… thawk a la det a, a hnuai lamah chuan zuang thla ta nghal a. Chu nu huaisen, Nicky Moss chu boruak ah chuan Sava ang maiin a thlawk ta delh delh a.


Kum 2007 kha a ni a, Australia rama Queensland-ah Killarney Paragliding Classic buatsaih a ni a, hetah hian ram hrang hrang England, Germany leh Japan a\ang te in Paragliding lam ti mi te an fuankhawm a. Nicky Moss pawh hi British paragliding champion a nih avangin a tel ve a. Amah hi 165cm a sang chauh a ni na in a ‘fit’ \ha hle a, vansanga thliin a len nasat lohna turin a sam dum hlap mai chu a \awnkhawm a, 

A hma zan a\angin Moss hi a inbuatsaih \an tawh a, a thil mamawh hrang hrangte enfelin a buai hle a, chung zingah chuan hmanrua chi hrang hrang Global Positioning System (GPS) units te, thawmhnaw hak turte, lukhum(helmet), kutkawr, tarmit leh pheikhawk te siam fel vek a. Hetianga Paragliding Intihsiaknaah hi chuan an thlawk kual a, khawi lai hmun (point) emaw kha an va hel kual a, chutah an rawn let leh mai \hin a. Tun \umah hi Killarney(Queensland) a\angin an thlawk chhuak ang a, Woodenbong (Northern Tablelands of NSW) an va thleng ang a, an rawn let leh dawn a ni. 


Hemi ni hian boruak a nuam hle a, vansang lamah chhum pawh parbawr ang maiin a inzial hlawm tuau tuau mai a, thli lah chu a thaw heuh heuh reng bawk a. Hetih lai velah hian vansangah mu lian pui pui ang hi an thlawk nauh nauh \hin a, thli thaw vel leh boruak thiang velah hian an thlawk diai diai \hin a ni. Mahse hemi ni tak hian chutiang Sava chu a awm lo a nih hmel a, engmah hmuh tur an awm lo. Chawhnu dar 1 a ri tawh a, Moss-i chu a thlawk chhuak \an tawh a, vansang velah chuan phengphehlep ang main glider 30 vel an thlawk nauh nauh mai a. Moss-i chu vansang lamah a invawrh chho ve zel a, meter 2000 vela sangah a thlawk chho tawh a, a thla pawh a parh \ha tawh hle a. Lei lam a zu en a, tlang te, tuikhawhthla te a hmu a, lungpui chung vela a hlim thla te pawh a zuk hmu thei a. A hlim a la hmuh theih avang erawh chuan a la thlawk sang vak lo tih erawh a inhria a.

Metre 2700 a sangah a thlawk chho tawh a, chutih lai chuan Sava hram ri a hria a, a han hawi chhuah nak chuan chung sava te chu Mupui an lo ni a. Heng mupui te hi vansangah chuan ‘tigers of the air’ an ti mai a, heng vansang hmun te hi an lalram a ni ve a. Tihfuh loh chang chuan an hlauhawm a, mihringte hi an bei let erh \hin a. Heng mupuite hi Australia rama sava zingah chuan a hlauhawm ber an ni mai thei, an thla pawh metre 2 laia sei te a ni a, kg5 laia rit te pawh an ni awm e. Heng mupui te hian rannung te deuh chi –sava, laiking lam chi te hi an ei deuh ber a, sazupui te leh Kangaroo te deuh te pawh an ei \hin bawk. An tin hriam tak hmangin heng rannung te hi an tihlum awlsam em em mai a. Moss-i chuan chung sava rawn thlawk te chu a hmu reng a, a hlauh deuh avangin a zam ve deuh a. Chutah a awmna vel chu a han enchiang vel a, a thlawhna (glider) te chu a enfiah nghal bawk a.  

A chung lamah sava te chuan engtin emaw hian an rawn ti deuh sawk hian a hria a, a hlau ta hle mai a. A han en a, glider thla chung lam chu chhia a awm tih a hre nghal mai a. Chutah a hma lam metre 10 vela hlaah chuan mupui rawn thlawk a hmu leh a. A thla a rawn zap hluau hluau mai a, chak deuh maiin a ding lamah a rawn thlawk fua mai a, chutah mupui dang a rawn thlawk veleh a, a vei lamah a rawn thlawk leh fua bawk a. Chung mupui pahnihte chuan Moss-i chu an chhaih buai a ni ta reng mai ! A changin an thlawh hual a, an pahnih chuan Moss-i chu an bei \an ta mai a. Pakhatin a rawn beih zawhah pakhatin a rawn ti veleh zel a, amaherawhchu amah ni lovin a glider zawka chu an beih a ni a. Second 15-20 danah chuan glider chu an bei zel a. A tihngaihna hre lo chuan ‘vario’ chu a hmet tawp ta ngawt a. (Vario hi khawl te tak te, an thlawh chak zawng te, temperature te leh thildang record-na atana an hman \hin a ni. Msl) A chhan chu vario hian thawm a nei a, a ri cher cher \hin a, hei hi mupuiin an rawn beih chhan ni-ah a ngai a. An rawn beih leh chuan Moss chuan a lo au khum ve vak a, mahse an hlauh phah chuang lo.


Tihdan dan thar a ngaihtuah chhuak a, chu chu ‘Big Ears’ a ti mai a. Mupui rawn thlawh veleh a lo tih\haihnan a thawm lo siamnan a thla \henkhat lo pawh rik a ni. Mahse chu pawh chuan awmzia a nei chuang lo. A thiam dan danin lo tihbuai a tum a, mahse engahmah an ngai chuang lova. Amah lah chu a hlauthawng nasa tawh mai a, a kut te pawh a khur nasa tawh hle a ni. Mahse a inti pachang hram hram a, theihtawpa lo beih let chu a tih tur awm chhun niin a hria a. Mupui rawn thlawk leh chuan a ke tin a rawn ti chhuak a, mihring kutzung\ang ang mai hian a kak \au mai a. Chutah Moss-i Glider chu a ruhrel an rawn ham chhe \an a. Moss-i tan pawh tihngaihna a awm ta lova, control hleih theih pawh a ni meuh ta lo.


Chutah tihdan a ngaihtuah chhuak leh a, mupui laka inven nan tiin a glider thla chu lehlam lehlam a ti awn chhawk ta vel a, chutih lai chuan Moss-i chu lei lamah a tla thla mek reng a. Chutih lai chuan mupui pakhat chuan a helmet a rawn su leh chawrh mai bawk a. Mupui pakhat chu a thla chung lamah chuan a tang ta tlat nghe nghe a. A glider chunglam chu a chhe \an tawh a, lei lama tlak mai loh chu hmabak a awm ta lo. Lei a\angin km chanve vela sangah chuan a la awm tho mai. A Glider thla vel chu engtin tin emaw a la parh theih avangin a la ziaawm ta deuh a. Chutih lai chuan mak tak mai leh vanneihthlak tak maiin a thla bawra mupui tang chu a tal chhuak a, hram vak vak chungin a thlawk bo ta daih mai a. Chutah Moss chuan a theih ang angin Glider chu control a la tum fan a, a break te pawh a han rap ngial a, a rihna te pawh tih zan a han tum vel chhin bawk a. Vanneihthlak takin a hnuai lam a han en a, a tlakna tur hmun chu ran vulhna hmun, phul rai nuam tak leh thing leh lung awmlohna hmun a lo ni a.

Mahse metre 100 vela sanga a awm lai, minit reilote chhungin mupuite chu an rawn thlawk leh a, a lo vaw chawrh a, an lo thlawk let lehnghal a. Tichuan him takin leiah a \um thei ta a. A han insangmar a, a hlauhthawnna te chu la reh lo mahse a glider chu a han enfiah vel a. Chutih lai chuan Motor in mi engemaw zat an rawn tlan nghal a, a han enchian chuan a \hiante an lo ni a. Amah hi mi tumruh leh huaisen, hlauh nei vak lo mi a nih avangin a chhel hle a. A mittui a tla a, an han inhnit deuh hlap hlap hnuah chuan ngai a awh leh ta thuai a. A tuk leh maiah chuan vansangah a thlawk leh ta duai duai a, a hma ni a Mupui nen vansanga an insual buai vel chuan nasa takin huaisenna a pe a, vansanga mupui nena thlawh ho dan te a thiam phah ta zawk a. 

Hetianga vansanga mupui lo thlawk \hin hi ‘paragliders’ hovin vansanga an hmelma ber \hin a ni a. Nicky Moss hian harsatna engemaw zat a lo paltlang tawh a. Hemi hma kumah pawh hian \umkhat chu Australia ram Victoria-ah vansang a\anga lei lama a \um tur chu thli thawt dan dikloh leh a Glider chiangkuanloh avangin |helret kung lian tak maiah a tang buai tawh a, midangin an rawn chhanchhuak ta hlauh zawk a. Heilo pawh hi harsatna tam tak a lo paltlang tawh a ni.


(From : A Paraglider Attacked by Two Eagles by Nick Hadley)


Thlawhtheihna hmasa ber chu

-          Dr Malsawmliana

 

North Carolina State-a Kitty Hawk bulah chuan unau pahnih, Orville leh Wilbur Wright te unau chuan khawvela thlawhtheihna hmasa ber an chu an siam chhuak ta reng mai. He thlawhna hi amaha vir thei leh boruaka inti thlawk thei a ni a, a naupang zawk Orville chuan a’n khalh chin a, an thlawh hmasak ber chuan feet 120 bial velah second 12 chhung a thlawk thei !! He mi ni hian an unau chuan khawvel chanchina thil thleng ropui tak an siam dawn tih an inhre lova,  mahse an thlawh theihna chu hemi ni December 17, 1903 hian an thlawh tir tlat avangin khawvelin hemi ni hi a chinchhiah reng tawh dawn a ni.

Kum 32 mi Orville Wright leh a u Wilbur Wright, kum 36 mi te hi Dayton Ohio State a piang leh seilian an ni a. Zirna lamah hian sang tak an zir lem lova, amaherawhchu ‘aviation’ lamah hian an tui phian a, College pawh rap lem lovin kum 1890 vel khan German engineer Otto Lilienthal hnuaiah eng engemaw chu an zir ve chauhva. Zirna sang zel lo mahse thiam thil leh pianpui thiamna an nei tha hle thung.A bikin khawl thil lam siam (mechanical design) hi an tuipui a. Khawchhutna(Printing Press) an din a, chutah kum 1892-ah thirsakawr an zuar a, a chhe siamna dawr an hawng nghal bawk a. Chutah thirsakawr chhia chi hrang hrang an siam tawhna atangin anmahni ngaihtuah chhuah ngatin Thirsakawr an siam chhuak ta mai a. Hei hian nasa takin an thiamna chu a tipung a, an ngaihtuahna in thlawhna siam te pawh a thleng pha ta hial mai.

Hmun hrang hranga Engineer hovin vansanga boruak(air) aia rit thlawh tir theih dan an lo ngaihtuah tawhna te enkual a an beih fe hnuah siam an tum chin ve ta a. Tichuan U.S. Weather Bureau hnenah lehkha thawnin chutiang siamna tur leh thlawh tir chhinna(glider test) tur hmun remchang an dil a. An dil ang chuan North Carolina state-a thingtlang hmun pakhat Kitty Hawk-ah chuan awmhmun an bengbel a. Helai hmun hi \iauvut pawng a tam a, thli na vak lova a thawt heuh heuhna hmun a ni bawk a, a remchang hle nghe nghe a ni. Tichuan hna an han thawk \an mawlh mawlh a, kum 1900 a inher chhuah meuh chuan thlawh tir chin an tum ta reng mai. A vawikhatna atan an han thlawk chuak dawn a, a thlawk thei ta der lo mai. Hemi \um hian a ngaihna an hre lo hle a ni. Amaherawhchu beidawn an tum der lo mai. A aia \ha leh mawi zawkin an siam leh tan ngat ngat a, ‘a thlawk thei ngei tawh ang’ tiin an rilru an siam a. A kum leh ah chuan an han thlawk leh chin dawn a, a hma ai chuan hma an sawn ta hle mai. Mahse an tum ang leh beisei angin a thlawk hlei thei ta chuang lova.A thla(wings) te chu an han thlak kual vel \hin a, vawi 200 chuang zet an thlak kual ! Hemi te unau hian hemi kum hian Kitty Hawk bula Kill Devils Hills hmunah Glider in vawi za chuang an thlawk thung.

Tuna an thlawhtheihna siam hi khalh kual theih(steering system) tura siam a ni a, thli chakna hmang ni lo, khawl tha hmanga thlawk thei tura duan a ni. Dayton hmunah an khawl mamawh ang chu Mechanic pakhat Charles Taylor puihna in ‘12 horsepower’ a chak an siam a, chubakah an thlawh theihna ruangam zawng zawng pawh hemi hmunah hian an siam nghal vek bawk a. Tichuan remkhawm lovin Kitty Hawk hmunah chuan kum 1903 favangah an phur phei ta a. An han remkhawm vel chu an phur hle a ni. An remkhawm zawh chuan an han tlan kual tir vel a, tichuan December 14 ah chuan Orville chuan a khalh chhin a tum a. Amaherawhchu a thlawk chhuak dawn chiah tihah a khawl a buai ta tlat mai a, thlawhna in a chhiat phah ta hlauh mai a. Nithum lai mai a siamna atan hun an hman phah a.December 17 ah chuan an siam zo leh ta a, zing lam dar 10:35 a rik meuh chuan thlawhna chu a tlan pur pur a, van lamah a thlawk ta tlat mai le !! A thlawk lai hi mi 5 laiin a hmunah an en a, heng mite hi a thlawk ngei a ni tih mit ngeia hmuh puitute an ni ta. Boruakah feet 120 a sangah second 12 a rei a thlawk kang a, chutah him takin leiah a rawn \um leh ta a. Tichuan khawvelin boruaka thlawhna lamah hma thar a kai ta. Hemi ni hian vawi 3 lai mai an thlawk chin a, hlawhtling takin an \um leh thei ta vek a, a hnuhnung ber leh a vawi thumna hi Wilbur-a’n a khalh a, boruakah feet 852 a zauah a second 59 chhung a thlawk kual vel a ni.

A hnu zelah Wright brothers te unau hian an thlawhna chu an siamtha chho zel a, mahse khawvel mipuite hriat turin an la ti tlang thang duh rih lova, a chhan chu midangin a ang an siam ve hlauhna leh neitu nihna an hauh duh vang a ni ber. Kum 1905-ah chuan an thlawhna chu a boruakah minute 39 vel lai mai a thlawk thei ta a. Kum 1908 a nih meuh chuan khawvel mipui hma ah an inlan ta a, hemi kum hian France ram an thlawk thleng ta hial a ni. Tichuan an unau chuan Wright Company dinin thlawhna an siam a, kum 1909 ah US Army ten thlawhna an lei sak ta hial a ni.

Wilbur leh Orville te unau hi an vaiin pasarih an ni a, an unau dangte chuan lehkha an zir a, anni pahnihte erawh hi chuan lehkha an zir sang ve lem lova, high School chu an kal a, mahse an zir chhuak ta lova. A hnuah Wilbur hian engtin tin emaw Diploma chu a zo ta hram zawk a. An thih thlengin nupui pawh an nei lo ta nghe nghe bawk a ni.

A upa zawk Wilbur Wright hi kum 1912 ah Typhoid avangin a boral a, a nau zawk Orville erawh chu kum 1948 khan a boral ve ta a ni. Kum 1903-a an thlawhna siam hmasak ber leh thlawk thei hmasa ber hi tunah National Air and Space Museum in Washington, D.C.-ah mipui en theih turin dah a ni. Orville hi Elementary School a kal laiin a nungchang \hat loh avangin an Sikul a\angin an hnawtchhuak. A pa hi sakhaw puithiam Bishop a ni a, kum 1878 –a Church of the United Brethren in Christ tlawha a zin \um in ‘Helicopter’ lem an tih mai lehkhapuan, mau leh rubber a siam hi a hawn sak a. Chu thil chu an lawm em em a, an khalh chhe \hak a ni. Kum 1885-86 khan Wilbur hi Ice-Skate an khelh laiin a \hian ten a hmaiah Tiangkawmin an vaw palh a, a ha hmai a bal vek a. Hemi avang hian a tih tur ruahman lawk pawh a ti thei ta lova, In lamah awmin a nu TB natna avanga damlo chu a awm pui ta zawk a.A changin a pa rawngbawlnaah a pui \hin bawk.

Orville pawh hi zirna lama kal thui lovin kum 1889 khan Printing press a din a, chu chu a unaupa Wilbur hian a pui ta bawk a. Ana pahnih chuan kartin chanchinbu  West Side News an tichhuak a. Orville chu publisher niin Wilbur cu Editor a ni a. April 1890 ah nitin chanchinbu a letin a hmingah The Evening Item tiin an thlak a, thla li chauh an tichhuak hman. Hemi hnu hian thlawhna siam lamah hma an la ta zawk a ni.

Sal chhuah tu Abraham Lincoln

- Dr Malsawmliana


Mi tlawm ber a\anga khawvela lal\huthleng ropui bera chhal ngam, America President lal\huthleng luah pha Abraham Lincoln hi khawvel miropui an sawi zingah engtikah mah a hming hi hmaih a ni ngai lovang. 

Kentucky biala Hardin County a thing In pakhat a\anga lo piang chhuak Lincoln-a te chhungkua hi an In sakna ram chungchangah buaina an neih avangin nawr chhuah an ni a, Perry County, Indiana ah ram te tak te ah In an sa a, an intun nunna tur khawp lek huan an siam ve a. 

Unau pahnih a nei a, a unaupa chu a tet laiin a boral nghe nghe a, chutah kum 9 mi a nihin a nu Nancy chuan a boralsan a, an chhungkaw khawsakah a hma aiin a mawhphurhna a lian leh zual a. Chutih laiin a nu boral hnu lawkah a pa in nupui dang a nei a, mahse a nuhrawn chu a rinaiin a felt a phian a. A nuhrawn leh a pa te hi lehkhathiam lo an nih avangin a nuhrawn chuan Abraham chu lehkha thiam tir a tum ruh hle a, lehkha a zir theih dan tur a ngaihtuah sak a. Lehkha chhiar tur a nei lova, a awmna a\anga mel tam takah pawh lehkhabu hawhin a kal peih a. Bible a chhiar nasat bakah chutih laia lehkhabu lar Robinson Crusoe, Aesop-a thufing, Kristian  vanram kawng zawh te hi a chhiar nasa hle a ni. Thla 13 vel chauh lehkha hi a zir a, zirna sikul pangngai a bel mang lo. Ama tawngkam takin tlem tlemin Sikul a kal a. Ziak leh chhiar hi amahin a inzir chawp a, pencil leh lehkhapuan a nei lova. A zirlai leh chhiarkawp chawhnan thingphek leh meihawl a hmang thin a. Lehkhapuan a neih ve theih hnuah chung a thil ziah te chu a ziak chhawng leh thin a ni. A ziakna(pen) atan Ramar thla a hmang thin a, a tui(ink) chu Theihmu zung atangin a siam chawp thin. Lehkha chhiar a peih em em a, a lehkhabu hmuh theih ang ang chu a chhiar vek thin a, chhiar lohvin a chhuah ngai lo. Lehkhabu pakhat hawh tur pawhin mel tam tak a thui a kal peih a, ‘ka awmna atanga mel 50 bial vela lehkhabu awm ka hriat reng reng chu ka chhiar chhuak zo vek tawh “ a ti hial mai.

An awmna a\angin Macon County, Illinois-ah an pem leh a, chutah chuan a ma pualin eizawn dan a ngaihtuah chho ta a. Amah hi sa \ha nelh nawlh a ni a, chak pawh a chak a. New Salem-a an pe leh hnuah pawh a inhlawh chhunzawm a, Shopleeper, Post master hna te a thawk kual lawp lawp a.

Politics-a a luh hnu hian Whig Party a\angin Illinois State legislature-ah member atan thlan tlin a ni a, chutih rualin America in Bawih an nei chu a rilru ah a vei chho \an a. William Blackstone-a lehkhabu Commentaries on the Laws of England a chhiar a\angin Law zir a chak \an a, a zir chho ta reng a. 

U.S. House of Representatives ah 1847 -1849 chhung member a ni a, a awmna Party mai ni lovin politics-ah \hian dang a chhar chho ta zel a. Kum 1856-ah a awmna Whig party chhuahsanin Republican Party a zawm a. Kum 1860-a America President inthlanah a ding ve a,  a pumpuiah vote 40% a hmu a, America President 16-na atan thlan tlin a ni ve ta a. February, 1861 ah Washington DC lam panin Relah a chuang a a khabe hmul erawh a met lo. America President zinga khabe hmul nei hmasa Hei hi hmeichhe naupang kum 11 miin a ngenna vanga met lo a ni. March 4, 1861–ah chuan rinawmna thutiam tira lakluh a ni ta a.

American Civil War lai khan a hmet mit turin thla thum chhung atan Volunteer 75000 a ruai a. Indona avang hian mi engemaw zatin nunna an chan a, ram a buai a, mi tam takin an sawisel a,a cabinet Member te a\ang ngei pawhin sawiselna a dawng bawk a. Amah tihhlumah te hial vauna a dawng bawk a. Mahse a zam chuang lo. Lincoln hian Bawih neih hi a do nasa hle a, Politics ah pawh bawih neih duh lamin an sawisel nasa bawk a. Chutih laiin a nupui Mary Todd kha Bawih nei zinga mi lar tak fanu a ni lawi si. Bawih chhuahna turin theihtawp a chhuahna chuan awmzia a nei chho ta zel a, January 1, 1863 a lo thlen meuh chuan America rama bawih te chu chhuah zalen an lo ni ta a.

April 14, 1865 chu Good Friday a ni a, President Lincoln chu Ford Theatre-ah Our American Cousin film en turin a kal a, film chhuah a nih lai chuan John Wilkes Booth chu lo lutin President awmna State Box-ah a rawn kal a, America President Abraham Lincoln chu a lu ah rawn kap ta mai a. Hetih lai hun hi zan dar 10:15 chiah a ni. Tichuan a rang a rangin Petersen House ah an hruai a, a tuk zing dar 7:22 ah America rama bawih chhuahtu Abraham Lincoln chuan khawvel a chhuahsan ta a ni. 

Abraham Lincoln hian Politics bakah larna deuh mai a neih chu Wrestling a ni. A pumrua a len avangin a chak bawk a, feet 6 leh inchi 4 a sang a ni. Wrestling match 300 a khelh ah vawi 1 chiah a chak lo ! National Wrestling Hall of Fame-ah “Outstanding American” nihna pe in an ziak lut ve thlap. Hetiang mi a ni chung hian rannung thah emaw hi a duh loh zawng tak a ni a, ei atana ransa tihhlum pawh hi a duh lo. Ran a ngaina a, ui, sakawr, zawhte, Turkey te a vulh nasa hle a ni.

Hming lem a ‘Honest Abe’ an phuah sak, Lincoln hi nula lamah a ngam huai ve riau a, a nupui Mary Todd hi a inhmuh a\anga kum 1 ah inneih puiah a sawm a, mahse a nupui chhungte hi mi hausa an nih avangin a ni mi rethei chu makpa atan an lo duh mang der lova. Mahse a innei ta thova.

Zan khat chu a thih hma kar khatvelah mumang a nei a, a mumangah chuan White House chhungah mi pakhat \ap ri hi a hria a, a va pan a engtia zia \ap nge tih a va zawh chuan President a thi a, tiin a lo chhang a. Kuang chhung a han en chuan ama hmel chiah hi a zu hmu a.

Lincoln hian a thih ni April 14 khan ‘Secret Services’ dinna tur Bill a sign hman chiah a, he Service hi lo siam hma se chuan a thihna tur pawh hi a pumpelh mai thei a ni !!

Amah kaphlum tu John Wilkes Booth-a unaupa khan Abraham Lincoln a fapa nunna a chhan him tlat bawk. A thih hma thla khat vel khan Lincoln a fa upa ber Robert Todd Lincoln chu Jersey City, New Jersey-a Rel Platform-ah a \hu a. Chutih lai chuan Rel a chuan tum mipuiin an rawn ti tlu a, Platform leh Rel kal lai inkarah a tla thla a, chutih lai chuan mi pakhatin a ban a rawn phar thla a, a ni chuan a lo man a, an kai chhuak ta a. Chu pa chu a han enchian chuan Actor Edwin Booth a lo ni a. Edwin Booth hi a hnua a pa kaphlumtu John Wilkes Booth-a unaupa a ni. Thil chhinchhiah tlak tak pakhat chu Edwin Booth a an vui ni June 9, 1893 khan Ford Theatre (President an kahna hmun) a chim a, mi 22 an thi.

White House a luah chhung khan White House chhunga ‘Lincoln Bedroom’ hi mut nan a hmang miah lova, Personal Office atan a hmang a,  Cabinet Meeting neihnan an hmang a, Document pawimawha hming ziahna Room atan te a hmang a, Bawih chhuahna tura a hming ziahna pawh he Room tho hi a ni. 

  Election hi vawi 9 a hmachhawn a, vawi 3 chiah a hlawhtling. Tawngkam lar tak ‘Abraham Lincoln Never Quit’ tih hi a awm a, Abraham Lincoln chuan a thiltih tawh chu a hlawhtlin hma chu bansan ve ngai lo.


Left for Dead on Everest

 

- Dr Malsawmliana


‘Darkar hnih hnuah chuan Lincoln Hall chuan nunna reng a nei tawh lova, amah hruaitu Sherpa pawh chuan Radio hmangin an Team Leader a bia a, kalsan mai a ngaih thu a hrilh a. An Team Leader chuan ‘ i rawn kalsan hma in lung chhar khawm la, a ruang kha \ha takin delh la, rawn kal san ang che’ a ti a.

Kum 22 hnuah chuan Hall-a chuan a tih theih loh chu tih na hun \ha a nei ta a. Mt. Everest tlangchhip lawn turin an inbuatsaih a, an zingah hian mipa naupang kum 15 mi, tlang lawn chhuak zinga naupang ber nih tum a tel ve a, tlang lawn dan vel film a siam tum mi pakhat a tel ve bawk a. Mahse mipa naupang hi chuan thawk lamah harsatna a tawh avangin a thil tum tihlawhtling thei lovin a let leh ta a, mahse Hall-a erawh chuan a hlen thung.

May 25, 2006 ni chuan Lincoln Hall chuan tlang chhipah Minute 20 vela rei a awm hnuah a chhuk leh ta a. Hetih lai hian helai tlang vela tlang lawn mi ten harsatna an tawh \hin chu a tawk ve ta a. Vur var surin a mit a en avangin khua a hmu hlei thei ta lova, thli thaw nasa avangin a thawk a harsa bawk a. Chutia khua a hmuh theih tak loh avang chuan a tal buai chu a ni ta der a.

Chutianga a awm lai chuan tlang chhip lama lawn leh a tum a, mahse amah hruaitu Sherpa chuan a man bet a. Chhuk pui a tum a, mahse a chau zual ta hle a, leiah chuan a let ta der mai a. Darkar hnih hnuah chuan a thaw pawh a tawp titih tawh a, Sherpa chuan theihtawp chhuahin darkar 1 chuang a han bawisawm viau na in chhan theih a ni ta lova. Lincoln Hall chuan nunna reng a nei tawh lo. Khua a thiam \an tawh a, an inbawisawmna lamah an oxygen chu a ral zel avangin amah hruaitu Sherpa pawh chuan Radio hmangin an Team Leader a bia a, kalsan mai a ngaih thu a hrilh a. An Team Leader chuan ‘ i rawn kalsan hma in lung chhar khawm la, a ruang kha \ha takin delh la, rawn kal san ang che’ a ti a. Hemi chungchang hi Lincoln Hall hian a hnua a sawi leh dan chuan ‘ ka bul velah khan lung a lo awm lo hlauh a, ka vannei a. Lung lo awm se chuan min delh tir vak ang a, ka thi ngei ang’ a ti. Tichuan Sherpa pawh chuan a a kal san a, a thih thu chu a chhungte an hrilh nghal a, tih vak ngaihna a awm ta lo. A ruang chu vur karah chuan chatuanin a awm tawh mai dawn a ni.

Darkar 12 vel a ral hnuah chuan, tlang chhip lam pana lawn chho ve tho, pawl ho khat hian Lincoln Hall chu an han hmu a. Hemi te pawl hi an hming han tarlang ila - Daniel Mazur Team Leader (US), Andrew Brash (Canada), Myles Osborne (UK) leh Jangbu Sherpa (Nepal) te an ni. A hma in hemi te hian Lincoln Hall-a thih thu an lo hre tawh a, a ruang pawh kalkawngah an hmuh chho ngei tur thu an lo hrilh tawh a. An han thlen chhoh chuan thil mak tak mai an han hmu ta a. An han hmuh dan hi a hnua an Team Leader Daniel Mazur-a’n a sawi dan chuan ‘vur tle sur leh vawt karah kutkawr pawh bun lovin lukhum pawh khum lovin bawp khawkherhin a lo \hu a, oxygen pawh a nei lova, sleeping bag pawh a nei lo bawk. A kawr zipper te chu a inhawng huai a, tarmit a bun lova, hmanrua (ice axe) pawh a nei tawh lo. Tui leh ei tur pawh a nei lova, mahse a lo la dam chu niin. Feet 28,543(m 8700) a sangah a lo \hu vang mai a. Hetiang ang tlang sanga engmah ei tur leh thawmhnaw (tlawnglawn thawmhnaw) pawh inbel mumal lova zan khat nungdama a awm thei hi khawvela thil mak tih loh rual a ni lo, mak kan ti hle a ni’ a ti.Amah pawh chuan ‘hetia min hmu h mak in tih ka ring reng a ni’ a ti hial bawk a. Vur in a ei nasat avangin ‘frostbite’ a nei nasa a, a mitin engmah a hmu thei lo bawk a. A thawk pawh a harsa hle a ni.

A han hmu tu pawlho Daniel Manzur leh a \hiante chuan Lincon Hall an han hmuh tak avang hian kal san chi niin an hre lova, tlang chhip lam pan zel tawh lovin an buaipui nghal a. Daniel Manzur chuan ‘ Tlang chhip lawn chhuah nan hun a la tam, Lincoln-a hian nunna pakhat chauh a neih avangin a nun chhan nan kan let leh mai tur a ni’ a ti a, a fakawm hle a ni. Hall-a lah chu a chau tawh hle a, a mit in engmah a hmu thei tawh bawk silova inbuaipui pawh a har hle a ni. Oxygen leh thingpui sa ver vawr (hot tea) an pe nghal a, chu chuan nasa takin a ti chak a. Tichuan hmanhmawh takin an inbuaipui zung zung a, amah pawh chu engtin tin emaw a inti paukhauh a, harsa ti tak chungin a kal thei ta mai a. Hetih lai hian Base camp a\angin chhanchhuaktu pawl mi 12 an rawn thawk chho bawk a, anni ho hi Sherpa ho, helaia tlang lawn mite puitu te an ni. 

Tichuan theihtawp chhuahin Hall-a chu Base Camp lam panin an kal pui a, a tukah Advanced Base Camp an thleng ta a, hetah hian Russian Doctor in a enkawl nghal a. Vur in a ei nasat (frostbite) avangin a kutzung\ang hmawr leh ke zungpuite pawh a bung vek hman a ni.

Lincoln Hall chuan ‘tlang chhip ka lawn ni hian mi pathum an thi a, ka bul lawkah pawh mi 2 chu an let reng ka hmu bawk a. Chung zingah chuan ka \hianpa leh kan Team member, German mi Thomas Weber pawh a tel a, ani hi a chhip a\anga kan chhuk hnu lawkah a thi. Hetia harsatna ka tawh hnuah hian ka \hianpa Sherpa chuan darkar 1 chuang ngawt min buaipui a, ka thaw tawh lo niin min ngai a, ka marphu a hmu tawh lo bawk a. Tichuan thih tawh ni a min ngaih avangin mi kalsan ta a, ka thawmhnaw \henkhat tui te, hmeh-en (head torch) leh an mamawh tur eng engemaw te chu an la a, mi kalsan ta a.’ tiin a sawi.      

Lincoln Hall hi Australian mi a ni a, Sydney khawpui bul Blue Mountain-a cheng a ni a, Australian Himalayan Foundation-ah hian Founder Director a ni. Kum 1984-a Australia a\anga Mt Everest lawn chhuah tuma thawk chhuak hmasa ber, ‘First Australian Expedition to Mt Everest’ ah khan a tel nghe nghe a ni. Kum 1987 khan tlang lawn lama a hnathawh \hat avangin Australia rama chawimawina sang ‘Medal of the Order of Australia’ a dawng nghe nghe.

Lehkhabu hi bu 7 a ziak a, chung zingah chuan kum 1984-a Mt. Everest lawn tura an thawh chhuah chanchin ziahna ‘White Limbo’ (1985) te, Mount Minto tlang an lawn chanchin ziahna ‘The Loneliest Mountain’ (1989) leh kum 2006 a Mt Everest tlang a thi tawh hnu a damchhuah leh dan ziahna lehkhabu ‘Dead Lucky: Life After Death on Mount Everest’ (2007) te a tel.  Kum 2008 khan National Geographic Channel chuan Mt.Everest tlanga harsatna a tawh dan chanchin hi Documentary Film ‘Left for Dead: Miracle on Everest’ an siam a. 

He film hi July 21, 2013(Pathianni) tlai khan History Channel TV-ah an rawn chhuah leh a, ka lo en fuh hlauh mai a. A hmuhnawm hle a ni.

Nikum March 20, 2012 khan kum 56 mi niin ‘mesothelioma’ natna in a boral a, a nupui leh a fate pahnih a thih san.

Note : Mt. Everest tlang bawr vela nun a harsat zia leh dam khawchhuah harsat zia hi tam takin kan hre lo mai thei a. Mi tam takin an nunna an chan a, chubakah an ruang pawh lak lohvin chatuanin vur karah a awm reng dawn a. Hetiang taka harsa leh nunna thapa khawvel tlang chhip sang ber hi lawn ngai a ni tih hi Mizote hian tunhnaiah kan hre ve ta a. Mizo tlangval, David Zohmangaiha’n Mt.Everest tlang an lawn dan chanchin kan hria a, kan chanchinbu July, 2013 ah pawh khan amah kawmna a chhuah nghe nghe kha. Chhiar nawn leh ta ila, Lincoln Hall-a chanchin hi a ropui dan leh a mak zia kan hrechiang leh zual ngei ang. -Msl

Pa namailo Winston Churchill-a


- Dr Malsawmliana


Sir Winston Leonard Spencer-Churchill chu naupang chhia ang maiin a dangawk a. A pa chuan Ukil ni turin a beisei na a, lehkha zir lam hi a ti hlei thei lova, an pawlah a mawngphah lamah a \ang deuh zel a. Kum 1874 ah Blenheim Palace-ah a piang a, a nu pa Leonard Jerome chu American niin New York khawpuia sumdawng hausa a ni. Churchill-a te chhungkua hi Sipai lal chhungkua an ni ve hrim hrim a, a pu John Churchill kha ‘Spanish Succession War’ a an chak avang khan kum 1702-ah Duke of Marlborough dah a lo ni tawh nghe nghe.

Pawl 6 a fail a, kum 3 ngawt pawl ngaiah a su nawn a, mahse pawl 7-ah a insawn thei chuang lo.Pawl 7-ah Mathematics zir a duh viau na in a luh tumna Sikul, Oxford leh Cambridge School te chuan an hnawl zel a. Chutah a pa chuan Churchill-a chu sipai lama lut mai turin a rawn a, a pa thu awihin Royal Military College, Sandhurst-a luh tumin a bei leh a. He College hi USA a West Point College nen a intluk vel a. Mahse Entrance  Exam-ah \um 2 ngawt a exam a, mahse a tling thei chuang lo. Zirtirtute a la a, nasa taka a beih hnuah a \um 3-naah a tling ve ta hlauh mai a. He College a\ang hian Graduate a, Kumpinu Sipai -ah a lut ve ta a. 

A pa Lord Randolph Churchill kha Conservative Politician nimahse a hlawhchham nasa em em a, hemi avang hian Churchill-a hian a pa hlawhchhamna ah khan hlawhtlin zel a tum phah ta a. A naupan laia a dangawk vang leh lehkha thiamloh avangte khan a pa in a beisei sang lova, a ngainep em em a, kum 1893-a a pi hnena a lehkhathawnah pawh ‘he nau hian finna te, thiamna te, hriatna te leh mahni insawhnghehna tura theihna te a nei lo’ ti hialin a ziak nghe nghe a ni. 

Kum 24 a nih chuan kahpathir ang maia sakhat leh nghet a ni tawh a, a nu hnena lehkha a thawnah pawh ‘hamhaih emaw zah emaw timna emaw eih ka nei ngai lo’ a ti hial a  ni. 

Sipaia a \an tirh lai vel hian indo tenau deuh vawi 3 lai a hmachhawn hman a, chungte chu kum 1895-a Spain in Cuba a beih te, kum 1897-a India rama ‘North-West Frontier campaign’ leh kum 1898-a Sudan beih te a ni. Sudan leh India rama Indona hmunah hian War Correspondent leh Army Officer niin a awm a, a \angkai em em a ni.

Sipaiah a \ang rei vak lova, kum 1899 khan Sipai a\angin a bang a, Politics a luhchilh nghal a. Conservative Party ah lutin kum 1901-ah chuan kum 26 mi lek niin Britain Parliament-ah Member(MP) a thlan a ni a, amaherawhchu an Party hruaitute nen ngaihdan inan lohna avangin an party chhuahsanin Liberal Party a zawm a.  Kum 1906 ah MP a tlan leh a ni a, Under Secretary of State for Colones ah ruat a ni a, a hnuah Cabinet Minister a ni leh a. Kum 1910 ah phei chuan Home Secretary niin a kum lehah First Lord of the Admiralty a ni ta hial a. He dinhmun hi khawvel Indopui pakhatna laia Royal Navy a dinhmun sang ber a ni. He chanvo hi kum 4 chhung a thawk. Indopui 1-na lai, kum 1914 khan War Council ah telin a kum leh (1915) Dardanelles indoah a pawlte a tlawm pui a, an tlawm chhanah amah chu an puh a, kaisan lam aiin an a rank aia hniamah an dah thla leh ta zawk a. 

Politics-a inhmang chho zelin kum 1924-ah rorel lai Conservative Party chuan Chancellor of the Exchequer (Finance Minister ang hi)-ah an ruat a. Mahse kum 1934 ah a bang leh. Kum 1933 a Adolf Hitlera’n Germany ah rorelna a chan khan British Sipai tha tihchak a \ul zia a tlangau pui nghal a. Sawrkar pawh a \ul changin a sawisel a, German ral lian lo dang thei tur khawpa inbuatsaih a \ul zia uar takin a puang \hin a. France leh Russia te nen thawhhona siam turin Sawrkar hotute pawh a nasa takin a nawr nghe nghe a ni. Tichuan Indopui 2-na lai, kum 1940-ah hna ngai bawk First Lord of the Admiralty hna a thawk leh a, Military Coordinating Committee ah Chairman a ni ta nghe nghe a. Hetih lai tak hian Germany chuan Britain kut a\angin Norway a la ta daih mai a, chu chu rorellai Prime Minister Nevill Chamberlain tan chuan mualphona a nih avangin Parliamentha vote lak a ni a, Prime Minister Neville Chamberlain chu PM a nihna a\angin a bang ta nghe nghe a. 

Churchill-a chu Chamberlain-a chhuahsan tak hmu ruak hnawh khat tur chuan a awm ta hle mai a, tichuan kum 62 a nihin Britain Prime Minister atan ruat a ni ta a. Hetia PM a nih takah hian USA President Franklin D. Roosevelt nen pawh an inkawmngeih hle mai a, thawhhona thuthleng te pawh an siam chho ta zel a. Amaherawhchu hruaitu chak leh \ha ni mahse Indopuiah Britain chu an chak hlei thei ta lova, chuvangin Parliament ah amah rintawk lohna putluh a ni ta hial a. Mahse MP 475 in an la ringtawk a, amah thlawp lo chu 25 chiah an awm.

Indopui 2-na ah chuan|angrual lam an chak a, indo a zova, a ralmuang chho ta a. Kum 1945-a inthlanpuiah chuan a tla ta der mai a, a chhan ni a an sawi chu ‘Churchill-a hi indo lai leh buai laia hotu \ha tak(wartime leader) a nih avangin ralmuang ah chuan hruaitu \ha a nih a rinawm loh, a thiam lo turah mipuiin an ngai’ tiin Historian ten an sawi.

Mahse a hnu kum 6 ah inthlanpui a awm leh a, chutah chuan Prime Minister a ni leh ta a, kum 1955 thleng khan he dinhmun hi a chelh a. Amah hi lehkha ziak mi a ni a, 1953 pawh khan a lehkha bu ziak ‘The History of the Second World War’avangin Nobel Prize(Literature) a dawng hial nghe nghe a ni.A chawlh hnuah hian pawh hian lehkha ziak lamah a inhmang chhova, England leh khawvel chanchin te hi a ziak nasa hle a ni.  

Winston Churchill-a hi a ropuina leh a ram mipui ten an ngaihsanna chu thusawi a thiam a, indo lai leh ramin hun harsa a tawh laia mipuite thlamuantu leh tiphur reng theitu a nihna hi a ni. Amahah mipuiin rinna an nghat ngam a, a huaisen avangin an zam lo a ni. 

Kum zabi 20-a a khawvela thusawi ropui (Century's Greatest Speeches) an tih zingah June 4, 1940-a Parliament a a thusawi hi telh a ni.  He thu hi Dunkirk Campaign -a chakna an chan hnu lawka a sawi a ni.

“ Keimah ka inen a, ka hma a tih tur awm chu thawk turin inrintawkna ka nei a. Kan ram hi chhan turin theihna ka nei tih ka hria. Europe khawmualpui zau takah pawh nise kan hlawhcham  lovang tih ka chiang. A tawp thlengin kan do zel ang. France ah a ni emaw tuipuiah pawh ni se kan do zel ang. Mahni inrintawkna nei chungin kan do zel ang, kan ram chhan nan chuan boruakah pawh nise, kan lawmman tur chu a   \ha emaw a chhia emaw pawh nise, khawmualah leh tuipuiah kan do dan a inang reng ang. Lovah leh kawtlaiah pawh, tlangah pawh ni raw sek sek, khawi hmunah pawh kan ram tan chuan kan bei zel ang. Kan inpe tur a ni lo(we shall never surrender...)’

Sir Winston Churchill chu America ah zinin US President Harry Truman nen Rel-ah an chuang dun a, a thusawi ropui tak mai chu sawi turin a inbuatsaih a. March 5, 1946 ah Fulton khua ( mi 7000 chauh chenna) a Westminster College  ah a thusawi ropui tak, tun thlenga "Iron Curtain" ti a hriat lar chu a  sawi ta a ni. Hemi \um hian mi 40,000 in an ngaithla a ni. 

Kum 1963 khan  US Congress chuan Honorary American citizenship an pe a, amah hi Honorary Citizen of the United States an pek hmasak ber a ni nghe nghe. kum 1940 leh 1949 ah khawvela chanchinbu lar leh rintlak ber pawla an ngaih Time magazine chuan “Man of the Year” ah an thlang nghe nghe a ni.

April 24, 1953 khan Winston Spencer Churchill chu Lalnu Queen Elizabeth II chuan Windsor Castle ah Britain chawimawina sang, pasal\ha nihna Knighthood  a hlan a. Heta \ang hian a hming bulah ‘Sir’ tih dah a ni ta.

Harsatna a tawh nasat dan leh a hlawhtlin dan en hian khawvela hruaitu \ha, ram buai laia hruaitu nih tling ber leh hlawhtling ber (one of the most successful war leaders in history) tiin an sawi \hin.




Three in One

- Dr Malsawmliana


Kum 1965 nipui a in\an a, sapram Britain-ah chuan boruak a nuam \an tawh khawp mai. Weekend chawlh hmangin tlang leh phai vela hun hman tumin \hianpa Rod-a nen kan inrawt phur nasa hle mai a. North Wales lama Ogwen phai leh a bula tlang velah kal tumin kan inbuatsaih a. Ogwen phaiah Little Willie Farm ah Zirtawp zan kan riak a, chumi hnu zelah chuan Yr Wyddfa tlang lamah lawn chhuah a, haw lamah Ogwen phaiah ni hnih vel teihawi leh kan tum a. 

A tuk Inrinni zingah chuan Pyg Track lam panin Yr Wyddfa tlang lam pan chuan kan lawn ta a. Kan awmna a\anga hla tak a nih loh avangin Crib Y Ddysgl tlang chhip chu kan va thleng mai a, chumi hnuah Yr Wyddfa lam panin kan kal leh ta zel a.  Rei vak lovah chuan kan tum ram Yr Wyddfa tlang chhip chu kan thleng ta a, he tlang hi England leh Wales rama tlang sang ber a ni a, a lar em em bawk a. Sap\awng chuan a tlang hming hi ‘Snowdon’ tih a ni a, chhum chhah takin a bawm khah mup leh boruak vawt leh thli thawt rengna hmun a ni.

A tlangchhipah hian chawlhna Hotel a awm a, tahchuan kan chawl a. Rei vak lovah chuan kan \hiandun chuan Chhanchhuaktu Pawl (Rescue Team) member zingah chu Hotel-a thawk Fred-a chuan min ziak lut nghal der mai a, kan hrilhhai phian mai ! Fred-a hi karhnih hma lam khan kan lo hmu tawh a,  tunah chuan he Hotelah hian a lo thawk tawh a. 

Keini \hiandun chu mi chhanchhuah lamah hian kan zei lo em em nachungin Fred-a chuan keini \hiandun leh mipa naupang pahnih lo awm ve te chu he Hotela awm zingah mi chhanchhuah lama thiam ber leh sulhnu nei \ha ber tiin min sawi tlat thung. A chhan chu midang lo thleng ve te hi khualzin mi, upa tawh lam leh ramdang mi te an nih vang a ni. 

Kan \hian dun chuan kan hlau deuh hlek a, a chhan chu engmah thiam kan nei ve si lova, tu emaw hian kan \anpuina hi a la mamawh ngei ang a, engmah training pawh kan nei si lo. Engtikah emaw chuan kan puihna mamawh leh chhanchhuah ngai hi an la awm ngei hian kan ring tlat a. Chutih laiin kan bula patling awm ve pakhat chu kei ai hian a thiam zawk ka ring tlat a. Vanneithlak takin ka mi rin pa leh a \hianpa chu Ranger an lo ni hlauh a, mi chhanchhuah lam chu an lo ti fo tawh \hin a. Anni pahnih chuan helai ram vel hi an hriat bel viau bakah keini ai thlawt chuan an rin tlak zawk bawk a. A hnuah chuan engpawh lo thleng se, keiin hotu chan ka chang a, anni thiam zawk leh hre tawh zawkte nena kan thawhho dawn phawt chuan tiin thu kan ti tlu ta a.

Chutiang chuan kan feh chhuak ta a. Tlang letliam lamah awih pangah kan chhuk thla a, feet 100 vel chu zigzag in kan kal kawi vel a, a awih em avangin a hlauhawm em em a.

Zirtirtu pakhat hian a naupangte hruaiin Yr Wyddfa tlang chhipah hian a kal pui a, helai hmun awihah ‘zigzag’ a kal ngaiah hian a tlan tir a. Pakhat chu a tlan chak deuh avangin a tawpah a ding zo leh si lova, a hmawr ko sang feet 50 vela sangah a tlan liam ta hial a. A hnuah kan Hotelah chuan thu thawn(message) a rawn thleng a, chetsualna a thleng tih an rawn sawi a. Keini ho chuan chhum chhah lutuk avangin engmah kan hmu thei lova, kan lo hre lo hi a lo ni a.

Tichuan hmanhmawh tak si, hmanhmawh hlei thei lo leh fimkhur takin kan kal a, chuta kan zu thlen chuan an zirtirtu leh naupang inhliam te chu kan zu hmu thei a, mahse naupang dangho khawiah nge an awm kan hre lo. 

Chu naupang chu a inhliam nasa viau na in a la thi lova, mahse eng engah nge hliam a neih ka hre lo thung.  A hmai velah chuan a ni ngei mai. A hmaiin lei a zu nawr ni awm takin a hmai vel chu a hliam nasa hle a, a inhliam dan chipchiar chu sawi lo mai ila, keini pali chu min khawih hle a. Kan hmanraw ken ang ang, hliam tuamna (bandage leh plaster) te chu kan han la chhuak a, a thi chhuak nasa lutuk chu kan tuam a. He naupang hian nikhua a hriat avangin thil thlen dan a hriat kan ring deuh a.

Kawng chu a zim em avang leh a awih em avangin kal chak a har a, Rod-a chu lo han kal hmasa tur leh, kan awmna leh Hotel inkara lo awm a \ul anga chanchin leh lamah hrilh tawn zel turin kan ti a. Kan mamawh ang angte kan ziak zel a, chumi hnuah kan zinga pakhat chu ken tir ka tum a. Rod-a awmna chu kan awm a\anga in auh phak mai a nih avangin mamawh thutah pawh kan au mai thei a, a ziaawm hle a ni.

Chutianga kan mamawh te kan ziah mek lai chuan kan thlang a\ang chuan Sipai pawl khat hi an lo thleng hlauh mai a. An hotupa ber chuan a naute chu kan naupang hliam zawn turin a ti a. Mahse naupang hliam chu a hnung zang lamah hliam nasa tak tuar ni a kan hriat avangin khawih chet kan remti lova. Chutah a hote chu kan awmna leh Hotel inkara a khat tawka ding tlar tur leh kan mamawh ang te \awngka a inhrilh chhawng zel turin a ti a. Chu chu \ha dawn riauva kan hriat avangin kan remti a, an intlar ta put mai a. A chetsual dan leh inhliam dan zawng zawng kan ziak a, a rang thei ang bera helai hmun a\anga lak chhuah a, Damdawi in a phur nghal \ha kan tih thu kan ziak a. Sipai hotupa hnenah chuan kan pe a. Mahse kan rinloh dan deuhvin a ti ta mai a. Kan thuziak chu sipai ding hmasa ber hnenah a pe ang a, anin a dawt leh a ding hnenah a hlan chhawng leh ang a, chutiang zel chuan an ti turah kan ngai a. Mahse chutianga ti ta lo chuan thuziak chu a chhiar a, sipai pakhat hnenah chuan a hrilh a, a nin a dawt leh a ding hnenah chuan a hrilh chhawng leh a, chutiang zel chuan an inhrilh chhawng ta zel mai a. Hetih lai hian thli a thaw a, thawm dang a tam si a, an au ring hlawm khawp mai. An hotupa chuan hetiang hi an zir nasat avangin engmah harsatna an neih loh thu min hrilh mai a.

Chutih lai vel chuan kan theih ang angin tleirawl hliam tuar chu kan bawihsawm a, kan thawmhnaw ken ang angin kan tuam lum bawk a. An zirtirtupa chu a lu lamah a awm a, ranger pakhat chu a ding lamah a awm bawk a, kei chu a ke lamah ka awm thung. A ke te chu theih anga lumin ka tuam a, chhanchhuaktu nghakin kan awm ta ran mai a. Rod-a pawh chu a awmna tura kan ruatah chuan rinawm takin a lo awm ve ngar mai bawk a.

Chutih lai chuan Fred-a chu Summit Hotel-ah chuan a awm a, sipai ho message inthawn chhawn vel chu a lo dawng tawh a. Mahse a thu dawn chu tlemin a sual ta deuh a. A chhan chu sipai hovin \awngka a inhlan chhawnna lamah an inman fuh loh deuh a ni awm e. Thli a thaw vuk vuk a, ramhnuaia an han inauh velnaah khan \awng hriat fuh lo chu awl tak tur chu a ni ve tho. A thu dawn dan chuan tleirawl pakhat feet 15 vel a\angin a tla a, tlemin a pilh deuh nian nuan a, Damdawi Ina enfiah a ngai tih chauhvin a lo hria chu niin ! Fred chuan Rescue Center-ah chu thu chu a thawn chhawng nghal a.

Hemi ni hian Rescue Center hian mi pakhat dang chhanchhuah tur an lo nei bawk a, chumi atan chuan RAF Helicopter an ko a. Kan hriat leh danin keini lam chu hmanhmawh thlak loh zawka an hriat avangin pakhat zawk chu an lo buaipui hmasa zawk a. Kan awmna lamah chhum a tam avangin a kian hun nghah a ngai ve bawk nen. 


Kan mi hliam chu David-a, kum 16 mi a nih thu kan hria a. Amah chuan thil a hriat deuh avangin kan awm dan te kan hrilh a, a chang leh amah tihhlim nan kan zai bawk a. Kan awmna vel te leh kan chanchinte kan hrilh a. A ke chu ka khup a ka do kan avangin ka khup te chu a kham ve ta hle a, mahse kan tihchet chuan a BP leh temperature te a danglam kan hlau bawk si a. David-a chu a huaisen hle mai a, chutianga hliam nasa a tuar pawh chuan na tuar hmel leh hmuh hrehawm a pu lova, a hlim sang mai a.

Chhanchhuaktu pawl kan nghah chhung chuan ka rilru te te in hetiang hliam hi tuar ve ta ila, ka tlin dawn lo hian ka hria a. Amah lah chu ka khawngaih em em bawk a, ka mittui te pawh a tla hial a ni. Tanklorry motor ka khalh ve lai pawhin motor chesual hi engemaw zat ka lo hmu tawh \hin a, mahse Police leh Taffic te rang takin an rawn kal a, an rawn buaipui nghal mai \hin a. Mahse khan hunah pawh khan David-a te ang rual hetianga a hliam nasa tuar hi ka hmu ngai lo thung. Hetiang ramhnuaiah chhanchhuaktu pawh awm hnaih lohna hmunah mipa naupangin hliam nasa tak a tuar hi ka khawngaih tak zet a ni.

Darkar 4 leh a chanve zet hnuah chuan chhnachhuaktu pawl chu an rawn thleng dawn ta a. Keini pawh chu kan chau ve ta deuh a, chhum a zing a, thli thaw leh boruak hnawng hnuaia awm kan ni bawk a, mahse kan damlo erawh chu chau angin a lang lo thung. Thli thaw ri avang chuan ralkhat a\anga Helicopter rawn thlawk ri pawh chu kan lo hre lova. Chutih lai chuan ralkhat a\angin chahnchhuaktu pawl khat rawn kal kan hmu thung a. Ka khup leh kut vel pawh a kham ve ta hle mai.

An rawn thleng ta. An zingah hian an hotupa leh Doctor, Mr Briggs te, kan Ranger fanu Nant Gwynant leh Welsh Mountain Rescue team-a mi langsar tak tak an awm nawk mai. Kan mihliam chu an enkawl nghal sawk sawk a, bandage-in an tuam khawng ta bur mai a.

An hotupa Briggs erawh chu a hlim vak lova, a chhan chu kan mi hliam chu a rinaia a nat vang a ni. A tira kan ‘Note’ ziah te chu kan entir a, kan hrilhfiah bawk a.  Kan thu thawn an dawn sual avangin tunhnuah chuan fimkhur tawh turin min chah a, sipaiho pawh chu an kal kiang tawh a. Rod-a chu kan ko thla a, chhanchhuaktu pawh ho chu kan zui a, kan kal ta a. Rei vak lovah chuan chhum zing phui mup chu kan kal pel a, kan hma zawna  phaizawl cham put chu kan hmu thei ta a.

Mr. Briggs chuan Radio a tinung a, Helicopter a ko a, Rei vak lovah chuan Helicopter a rawn thlawk a. Damlo chu Stretcher ah an hlang sawk sawk a, nghet takin an tuam a, Helicopter-ah chuan an hlang a, damdawiin hnai ber Bangor Damdawi In lam panin a thlawk ta vuah vuah mai a. Helicopter thlawh hnuah chuan keini ho pawh chu kan in\hen a, lui lam panin kan kal ta a. Keini \hian dun chu Ranger fanu chuan thingpui in turin min sawm a, an awmna lam panin kan zui a. An chhungkua chuan min duhsak hle mai a, a nuam hle mai. Chutah an fanu chuan kan motor awmna lam panin min hruai leh a. Chumi ni tlaiah chuan Gorphwysfa Hotel-ah kan thleng a, chumi ni a kan thil tawn te chu kan sawi dun a, kan hnathawhah chuan kan inchhuang ve hle a ni. Chumi hnuah kan Puan In awmna lamah kan kal leh ta a. 

A tuk zingah chuan kawng awlsam tak zawhin Tryfan tlang lam panin ke in kan kal leh a. Feet 2250 a sang, Heather Terrace hmun kan kal lai chuan thli thaw vuk vuk karah chuan mangang au ri hi kan hre ta tlat mai a. Thli a thawt avangin Beram be ri te pawh a nih kan ring leh hnuhnawh bawk a, mahse enchian \ha in kan hria a. Ri awmna lam chu kan pan a, mangang au ri chu a lo ni ngei a. Lungpui chungah kan lawn a, kan han hawi kual vel chuan kan hma lawka lung tohlawt, feet 40 vela sangah chuan hmeichhe naupang pahnih hi an lo tang chu niin. Pakhat chu thlabar hmel deuh hian a awm a, pakhat chu a lo ngawi reng a. Kan han hawi kual a, a velah chuan tumah midang kan hmu bawk si lova. 

An awmna lam pan chuan kan lawn a, kan kawngah chu hruiin(belay) kan inphuar a. Lung tohlawt lam chu kan pan a, kan inphuarna hrui lehlam chu lungpuiah kan vet bawk a. (Belay hi tlang lawn hovin tlak thut pawha inkhaina tura an hrui hman chi a ni). An awmna lai chu mipa pangngai tan chuan lawn harsa tak a ni lem lo bawk a, kan thleng thuai a. Hmeichhe thla bar zawk chu chhanchhuah hmasak kan tum a, a hlauh em avangin min kuah hnawk a, chakna pawh a nei tawh lo niin ka hria. A kawngah chuan hruiin kan phuar a, a hrui hmawr chu Hruipui kan thlunah chuan kan khai a, Hruipuiah chuan amah pawm chung chuan zawi zawiin kan inkhai phei a, him takin lehlam chu kan thleng ta mai a, Rod-a awmna lamah chuan. A \hiannu erawh chu a huaisen hle mai a, chutia a \hiannu kan chhanchhuah lai te chuan min lo nghak mai a. Mahse a mittui erawh a far nasa hle thung. Awlsam takin a awmna lamah chuan ka phei leh a, a hma ang bawkin hruiah kan uai phei a, kan chhanchhuak thei ta a. 

Rei vakah lovah chuan hmeichhe naupang pahnih chu an thin phu leh hlauhna te a reh hnuah engtianga helai hmun thleng thei nge an nih kan zawt a. An sawi dan chuan tlang lawn mi \henkhat nen an kal hova, hetianga an tan tak hnu hian chungho chuan an kal san tak daih thu an sawi. Kan khawngaih hle mai a. Tichuan engtia awm zel nge an tum kan zawh chuan a theih chuan tlang chhip lawn chhuah ngei an tum thu an sawi a, keini chuan kawng an bo zel lohnan haw thlak pui mai kan duh deuhva. Mahse an tum luih tak tlat avangin kan kal hova, tlang chhip kan han thleng a, rei vak lovah him takin kan haw thla leh ta a.

Thawh\anni a lo ni a, keini \hiandun chu kan hun hman tur ni hnuhnung ber a nih tawh avangin hmeichhe pahnih te chuan an inhuam angin Yr Wyddfa tlang chhipa lawn puiah kan sawm a. A hnuah chuan an peih leh loh takin tiin ruahmanna dang kan siam leh a. An rawn kal kan rin chiah loh avangin Milestone Buttress lama kal turin ruahmanna kan siam a. Mahse a tukah chuan kan beisei loh takin an \hiandun chuan an rawn lang hlawl mai a, an nu leh pa an la rawn hruai tel zui a. Anni pawh hi Holiday hmanga helai vela teihawi ve tho an ni a. An nu leh pa te nen chuan kan inchibai a, a hma ni a kan \anpui avangin lawmthu te an sawi luam bawk a. An nu leh pa te chuan tlanglawn mi rintlak loh an tawn avanga harsatna an tawh dan leh chutah mi rintlak an tawn tak thu te an sawi a. Chutah keini chuan kan kal tumna ah kalve turin kan sawm a, mahse an duh lem lova. |awng\aina tawite kan hmang a, keini \hiandun leh nula te pahnih, kan pali chuan kan kal ta a.

Kan kal tumna leh kan hming engkim kan ziak a, kan motorah chuan kan dah a. Miners Track lamah kan kal a, helai velah hian Dil te, lungalthei laihchhuahna hmun hlui te pawh a awm a, hmun awih takah kawng kawi (zigzag) a lo awm leh a. Mahse Watkin Path-a zigzag ang kha chu a ni lo. Chu kawnga kan chhoh zel chuan tlang chhip chu a thlen theih mai a. Nula pahnih te chuan an hlau deuhva an hma lama thil awm te chu kan hrilhfiah zel a. Dil mawi tak tak kan kal pel a, zigzag kawng chu kan va thleng ta mai a. Chulai hmun kan thlen chuan pa pakhat leh a fapa hi kan va hmu a. An awmna kan va thlen chuan a fapa chuan na a tuar tih kan hre thei a. Chulaia awih pangah chuan a fapa tlan thla chak lutuk chuan a ke a ti na hi a lo ni a. A pa chuan a pheikhawk bun lai chu a lo phelh sak a, han tih vak ngaihna a lo hre lo hle mai a.

An pahnih chuan ei tur an nei a, mahse ‘first aid kit’ an nei lo thung.  Ka bag ka hawng a, ‘first aid kit’ ka ah te chu ka phawrh nghal zung zung a. A ke chu ka tuam nghal zung zung a, chu naupang chu a hlim hle hian ka hria a. Tihdan tur ka ngaihtuah a, a fapa chu a kal theih tawh loh avangin Miners Track lamah chuan hruai thlak leh \ha in ka hria a, chuta \ang chuan Chhanchhuaktu pawl koh pawh a awlsam dawn a. Tichuan Rod-a leh kan nula pahnihte chu kan kal tumna lamah lo han kal hmasa turin ka ti a, naupang chu ka pua ang a, chumi hnuah ka \hiante chu ka han zawm veleh dawn a ni.

Tichuan a pa nen chuan a fapa chu kan buaipui a, kawng lakah kan chawl leh \hin bawk a. Miners Track chu kan zu thleng a, an Motor dahna thlengin ka hruai a. A pa chuan Motor in Damdawi In hnai ber pan pui a duh avangin ka kal san ta a. Hetih lai hian chhun pachang  vel a ni tawh. 

Nidang ang bawkin Miners Track velah hian mi an tam khawp mai a. Mahse a tam zawk chu an inthuamna a dang zar mai. Hmeichhe ho chuan pheikhawk ke artui sang leh pawnfen chhing te an inbel a, mipa ho chuan thawmhnaw nalh tak tak an ha bawk a. Kei erawh chu Boot leh thawmhnaw lum lampanga ka inthuam avangin mak an ti a, min en duh hle mai a. Mahse ka rilruin helai hmun an hriatchian loh vang maiah ka ngai a. Zigzag kawng an thlen hunah an buai hle dawn tih erawh ka hre mai a.

Ka kal thuai thuai a, ka \hiante chu ka han pawh veleh mai a. Tlang chhipah chuan chaw chhun te kan ei a kan hlim hle mai. Haw lamah chuan a awlsam zawngin kan hruai a, an hah hle na in nuam an ti khawpin kan hria. An Motor dahna thlengin kan thlah a, kan Address te an la a, an nu leh pa ten an lo nghak bawk a. Kan inchibai luam a, kan kalsan ta a. 

A hnu lamah chuan chung nula te chuan lehkha te min rawn thawn a, chanchinte kan inhrilh \hin a. A tir lama Rangers \hiante pahnih te nen pawh khan chanchin kan inhrilh fo \hin a, pafa te erawh kha chu an chanchin kan hre zui lo. David-a kha chu Bangor Hospital-a a awm lai khan thilpek atan ‘Adventure Bu’ ka thawn a,mahse a chanchin engmah min hrilh let lem lo.

(Three in One by Dave James)