Tuesday, January 24, 2023

RAM LEH HNAM HMANGAIHNA RILRU KAN PUT THEIH NANA HLA THA PAWIMAWHNA

 - Prof. Malsawmliana



Kan thupui hi ‘Ram leh Hnam hmangaihna rilru kan put theih nana hla \ha pawimawhna’ tih a ni a, thupui pawimawh tak leh tunlaia Mizo hnamin kan mamawh tak pawh a ni awm e.

            Tunhnai chhovah hian nasa takin ram leh hnam veina kawngah Mizo te, a bik takin \halaite kan \hangharh nasa hle a, ram leh hnam veina boruak pawh a lian hle a ni. Hei hi kan politics sukthlek vang te pawh a ni a, ram dang leh hnamdang che zia kan hmuh avang te pawh a ni bawk a. Tin, kan chhehvela hnamdang, min chim tute avang pawhin nasa takin mahni ram leh hnam veina rilru kan put nasat phah em em bawk a ni. Chubakah kan rama tlawmngai pawl lian ber mai, YMA in kum 10 chuang zen zawn kumpuan atan ‘Ram leh hnam humhalh’ a han puang ta bawk nen hian, hemi lamah hian Mizo mipuite hi nasa takin kan \hangharh lehzual a ni.

            Kan thupuiin a sawi ang hian heng hnam veina rilru leh hnam hmangaihna rilru kan put theihna tur hian chhan tam tak a awm a. Mihring rilru a thawk tu chhan hrang hrang a awm thei ang. Chung zingah chuan Hla \ha in Ram leh Hnam hmangaihna rilru kan put theihna tura kawngro a sut dan leh mi rilru a chawh thawh dan te kan sawi dawn a ni.

            Kum zabi 18-na hma lamah kha chuan tunlaia hnam rilru leh hnam hmangaihna kan neih ang hi khawvel hnam hrangte zingah a awm meuh lo va. Hmanlai kan pi leh pute khawsak ang deuhvin mahni khua leh tuiah an tui zawk a, hnam pum rilru an pu meuh lo. Amaherawhchu, kum 1789 a French Revolution a lo chhuah a\ang khan hnam hmangaihna rilru (nationalism) hi a lo piang chho \an a, khawvel hmun tinah chi leh hnam intihbingna te, inlak hran duhna te a lo piang ta zel a. Hetianga hnam hmangaihna rilru a lo pian takah chuan mahni ram leh hnam tana \hahnemngaihna a lo awm a, chumi chuan khawvel ram hrang hrangte inkarah inngeihlohna a rawn hring chhuak a, indopui te hial a thlen phah ta a ni kan ti thei awm e. Hnam hmangaihna rilru pu tura infuihna \angkai tak leh hmantlak tak pakhat chu Hla hi a ni. Hla in mihringte rilru a hruai nasat theihzia leh hna a thawh nasat theih zia chu kan hre \heuh awm e.

            Hnam hla (national anthem) chungchang han sawi hmasa ila. Khawvel ram hrang hrangte hian hnam hla(national anthem) kan nei \heuhva, hengte hi mahni hnam chawisanna leh hnam tan a duhthusam sawi chhuahna an ni a, hnam hmangaihna rilru tak tak a\anga lo piang chhuak te an ni. Chuvangin hnam hmangaihna rilru kai tho tur leh mahni ram tana rinawm tura infuihna hmanrua a ni fo bawk. French ho hnam hla ‘La Merseillaise’ hi kum 1792-a Captain Rouget De Lisle a phuah a ni a, a phuah hun lai hi France ramin hun harsa an tawh lai, tualchhung buaina an tawh lai a ni a, mipuite rilru nasa takin a kai tho a ni.

            “ To arms, to arms, ye brave !

               Th’ avenging sword unseath !

               March on, march on, all hearts resolved,         

               To victory or death!”

             Sipai hotu pakhat chuan “ he hla hian ka sipaite chu sipai dang sang khatin an belh tluk zetin a ti chak a ni” a ti tawp mai. Tin, British hnam hla ”God Save the King/Queen” te, China ho hnam hla, ”March of the Volunteers” te, German hnam hla ”Deutschland, Deutschland Uber Alles” tih te leh Russian hnam hla “Gimn Sovetskogo Soyuzer “ tih te chuan an ram mipuite chu hnam rilru putna kawngah thinlung hmunkhatah a luan tir thei a, ram leh hnam tan \anrualna siamtu a ni.

 

South Africa mipuite zinga ram leh hnam hmangaihna rilru nasa taka tuh tu chu an hla te, hlachham chi (poems) te an ni a. Entirnan, hlaphuah thiam Luck Dube-a hla sak ‘Africa Unite’, ‘No truth in this world’ leh ‘The Freedom’ te hian nasa takin mipui thinlungah hmun a khuar a, heng hlate hi hnam veina hla leh mahni ke a din chungchang a ni a. South Africa mipuite zingah nasa takin zalenna chungchanga mipui kai harh tu an ni.

Khawvelah chuan German hnam hi hnam ropui an ni a, nationalism ah hian an sang em em a ni. German ziaktu lar –Hegel, Goethe te leh Schiller te hian nasa takin an thuziak ah German hnam ropuina an tarlang a. Khawvela rimawi tum thiam lar tak, Beethoven-a rimawite hian nasa takin German mipuite ah hna a thawk a, inlungrualna, inunauna leh inhmangaihna a siam a ni.

            India ram kan thlir pawhin British hovin min awpbeh hnuah hnam \hanharhna hi a lo awm \an a. Kum zabi 19-na vel a Indian Nationalism in a tum ber chu British ho awpbehna hnuai a\anga tal chhuah a, mahni a din (independent) hi a ni ta reng a. Harsa takin British laka kan zalen theih nan beih chhoh a ni a. Nunna tam tak sengin kum 1947 ah zalenna kan lo nei ta. Kha mi hun chhung (freedom movement)a India mite \anrualna siamtu leh tithatho tu chu hla bawk a ni.  Bankim Chandra Chatterji-a novel ‘Anandmath’ (kum 1882-a chhuah) ah chuan hla pakhat ‘Bande Mataram’ (Hail to the mother) hi a tel a. He hla, ziakmi \henkhatten ‘the Bible of modern Bengalee patriotism’ an tih hial hian India mite zingah nasa takin hna a thawk a, hnam rilru an lo put phahna chhan pawh a ni kan ti thei ang (a bikin Bengali ho zingah). He hla hi kum 1896-a Indian National Congress(INC) Session-ah khan sak a ni a, January 24, 1950 khan Indian National Song atan puan a ni ta nghe nghe a. He hla a\ang ringawt pawh hian hla in mihringte rilru a chawh thawh theih zia leh mihring rilru a kaihruai theih zia lang chiang hle a ni. Tuna India hnam hla, Rabindranath Tagore a phuah ‘ Jana Gana Mana’ te pawh hi India ram a hnam chi hrang hrangte inlungrual a, unau anga in en tura fuihna te leh India ram mawi tak chawina hla a ni a, hetiang hi hnam hmangaihna rilru a\ang chauh lo chuan phuah theih pawh a ni awm lo ve.

             Mizoram bik han thlir leh ta ila. Mizo te hi mahni a ro inrel hran a khaw hrang hrang a awm \hin kan nih avangin, ram leh hnam rilru kan pu har hle a. Kan hla hluite han en pawh hian hnam rilru pu tura infuihna lam hlate pawh hun hmasa lamah chuan a vang viau a ni. Hnam rilru min puttir theitu tura hla rawn inlar hmasa ber nia lang chu Mizo pawh ni lo, Zosapthara’n kum 1903-a a phuah,

            Mizo kan ni lawm ilangin,

            Kan hnam thatna zawng zelin,

            Thil \ha in kan ram timawiin,

            Mizo lawm teh u

tih hi a ni.

            Amaherawhchu, a hnu deuhvah Mizo tlangvalte rilru a\angin hetiang lam hawi hla hi a lo chhuak ve leh \an a. Thanga chuan 1908-1911 chhung khan hnam hla pahnih, “ Mizoram, Mizoram, ka thlahlel che” tih leh “Mizo fate u, finna zawng ula” tih te a rawn phuah ve leh a. Hemi hnu lamah hi chuan hnam hmangaihna lam hla hi a rawn chhuak ta pheuh pheuh a. Kum 1939-ah Kaphleia’n,

            “Zoram! Ka ram!

              Lu chhum ban chhum huama, kan pipute sah zau

            .......Mahni a ding turin,.... chakna  finna min zuk pe la

            Pathian leh kan ram tan lo nise...”

tih hla a rawn phuah leh a, hei zet hi chuan Mizoram a ngaihhlut zia leh mahni ke a ding tura a duhzia thu te a rawn tarlang chhova. Mizo te rilru ah pawh a tla na hle nghe nghe a ni.

 Kum 1930-60 chho vel kha hnam hmangaihna /hnam hla  lo pianchhuah vanglai a ni kan ti thei awm e. Anni bakah hian Rokunga, Vankhama, Liandala, Thanga, Lal\anpuia etc. te pawhin hnam hla \ha tak tak an phuah a. Kum 1947 khan Central YMA buatsaihin ‘hnam hla’ inphuahsiak huaihawt a ni a, hetah hian Rokunga hla ‘Ro min rel sak ang che’ tih chu hnam hla atan thlan  a ni a, tun thleng hian ‘ Mizo hnam hla’ a ngaih a la ni ta zel a. He hla hi ngun taka kan thlir chuan ‘Mizo hnam  hi Pathian hnena hlanna leh Pathian hnena ro relsak tura intlukluhna hla’ a ni awm e. He hla kan sak apiang hian a satute leh ngaithlatute rilru ah Mizoram leh Mizo hnam a lang \hin a, nasa takin Mizo hnam rilru putna leh hmangaihna min neih tir \hin a ni.

Hei bakah hian Rokunga hla tho  Harh la, Harh la’ tih phei hi chu Mizoram buai lai (kum 1966 leh a hnu lam bawr chho) vel kha chuan hnam hla pui a ni ringawt mai a, Mizo \halai tam tak rilru a chawk thova, \halai tam tak Mizo hnam zalenna atan ramhnuai lamah a tir chhuak a nih kha.

            ‘I ram leh hnam tan ding nghet la,

            Thih thleng pawhin rinawm zel la,

            Tho la, i ke in ding rawh’.

            “Harh la, harh la, Zoram, i tlai ang e

            ..harh ru..aw hnam huaisen te u

             hma lam pan zel ula,..thinlung tihuai rawh u..

            kan hnam puanzar kan zar ve ang”

            Lal\anpuia hla, “Kan ram hi kan ram a ni” tih te, “Independent kan Zoram tan” tih te chuan Mizo tlangvalte rilru a chhem alh a, kum 1966 a ram a lo buai pawh khan Mizo tlangval tam tak chu zalenna sual turin an inpe chur chur mai a ni.

            Tunhnai kum 10 chho velah hian nasa takin Mizote hi ram leh hnam rilru putna kawngah kan harh chhuak nasa a. Hei hi kan rilru a lo changkan tak vang leh khaw hawi a lo zauh tak vang te, tlawmngai pawl leh zirlai pawlte hmalakna avangte leh politics kal fuhloh avangte a ni awm e. Hnam hmangaihna hla pawh tunhnaiah a lo piang chho ta zel a. Ho te anga lang \angkai ve tak  chu, tunlai a hnam hmangaihna hla chhuak thar hote hi a thu a \hat bakah a thluk a mawiin a satute hi tunlai zaithiam lar tak takte an nih avangin \halai ten kan ngaithla nasa a, hnam veina rilru min puttir a ni. Hei hi thil \angkai tak a ni awm e. C.Zoramliana hla

            “ Kan vanglai hun leh ni zawngte

                Kan ram tana hlan zelin;

               Fam dairial pawh chang ila,

               Kan sakruang Mizoram tan”

tihte, Daduhi hla sak,

            “ Aw Zofa i \hanharh hun chuan

             Kan ram, kan hnam min phel darhtu

              Chi intih bingna hi sirah hnawlin

              Hmatiang sawn zai relin, Kan leng tawh ang”

tihte hian Mizo fate hi chi leh chi, inthliar lova lungrual taka  rilru hmun khat pu a leng ho dial dial turin min sawm a. Kan ram leh hnam chimrala a awm loh nan te, kan ram zim te hi phel darh a nih lohnan te a \hahnem ngai taka thawk turin min sawm lawm lawm a ni.

                        Tunah chuan mi tam tak zingah Independent duhna rilru a reh tawh a, kan nationalism pawh a tum(goal) a lo danglam ta. ‘Ram leh hnam rilru i pu ang u’ kan tih chuan ‘kan ram hi a zim tawh em a, chuvangin \hendarh a nih a, hnam dangin min chimral lohna turin \an i la ang u’ kan tihna tluk a lo ni ta.

            “ Chhinlung a chhuak Zofa mi huaisen te,

              Thian chhan thih ngam a, pipu sul sutute;

              Tunah ngei hian an dungthul leh ang u,

              Lung kan rual chuan kan hnam a him ngei ang”

tiin Zofa zawng zawngte chu inpumkhat turin min sawm a, kan ram \hendarh a nihlohna turin \an la thar turin min fuih sauh sauh a. Kan ram zim te ‘Mizoram’ \hen darh tum ni awm taka beihna te lo awm \hin hian Mizote rilru a ti na a, a lungchhiatthlak a,

            “ Ka dawn \hin kan Zoram hi

            Engah nge hnam khat unau te

            Doral an chan tak hi,           

            Hmelma duhthusam in maw,

            Kan hnam leh kan ram a phel ang maw !

            Kei zawng thinlai a na, ka phal thei lo”

ti a indawm kun ngawih ngawihna tham  a ni.

             Mizo history a chhim leh hmar indo chhan ni an sawi \hin chu,

            “ Buanhmun pai ang pawm tawh hnu,

            Chengteah lam ang let leh e, Lalpuithang lema”

tih mai a ni. He hla tlar hnih avang ngawt a indona a chhuak thei anih chuan, kan ram leh hnam hmangaihna hla neih zozai te hi chuan Mizote rilru ah nasa takin chi a tuh ngei ang.

           

A tawp berah chuan ram leh hnam  hmangaihna rilru kan put theihna tur hian chhan hrang hrang leh thil thleng hrang hrang te hian nasa takin Mihringte rilru ah hna a thawk a. Chung zingah chuan mihring rilru hneh thei leh chhungril ngaihtuahna fan thei berte zinga mi chu Hla hi a ni awm e. Hla \ha chuan mihring rilru a hneh awlsam a, nghet takin a tuh \hin a ni. Chuvangin ram leh hnam  hmangaihna rilru kan put theihna tur hian Hla \ha te hi an pawimawh em em a ni.


MIZO ESSAY ZIAKTU HMASA BER KAPHLEIA KUTCHHUAK THLIRNA

 - Prof. Malsawmliana


Tun tumah hian Mizo zinga Essay ziaktu hmasa ber ni a chhal, Kaphleia Chhakchhuak kutchhuakte thlirna hun kan hmang dawn a. A thuziak leh hla phuah hrang hrangte a tlangpui kan thlir zawr zawr dawn a ni.

            A hmasa in Kaphleia hi tunge a nih? tih han sawi hmasa ila a tha awm e. Kaphleia hi Chhakchhuak hnam niin Chalchhingpuia leh Chuaizovi te fa hming koh niin January 10, 1910 khan Thiak khuaah a piang a. An unau hi 6 an ni a, pahnih erawh chu an sen laiin an boral thung a. Kaphleia hi mipa awmchhun a ni. Thiak khua atang hian a pa hna avangin kum 1927 khan Tachhip-ah an pem a, hetah hian an inbengbel hlen ta a ni. 

            Kaphleia hian Sialsuk-ah zirna bul tanin pawl 3 thleng a zir a, chumi hnuah Aizawl lamah pheiin Boys’ M.E.School-ah a zir chhunzawm a. Middle School a zawh hnuah kum 1931-ah Shillong lamah a chhuk a, Govt. High School-ah lutin kum 4 chhung Shillongah hian a awm a. Matric result a nghah chhungin Tachhip M.E.School-ah a thawk a. Kum 1935-ah Matric a pass a, Calcutta-a Scottish Church College-ah Intermediate of Arts (I.A.) zir zawm turin a kal a. Kum 1937 a I.A. final exam tura a inbuatsaih mek laiin damlohna (khawsik) in a tlakbuak ta a. Kum 1937 July thla phei chuan a zual hle a, inenkawl turin Shillong lamah a chho a, a zirna pawh chhunzawm thei lovin a chawlhsan ta a ni.

            A natna chu NGAWR (T.B) a nih tih hriat a ni a. Shillong-ah hian TB vei ve tho, Mizo tlangval chhuanawm ve bawk, Mizo novel hmasa ber ‘Hawilopari’ leh short story hmasa ber ‘Lali’ ziaktu Rev. Liangkhaia fapa Biakliana(1918-1941) nen an han intawng a, dinhmun inang ve ve ta chu an inkawp chho ta zel a. Shillongah pawh hian inenkawl hleih theih a nih loh avangin September ni 6, 1937-ah Mizoram lam panin Shillong a chhuahsan ta a. Durtlang damdawiinah enkawl a ni a, Biakliana nen chuan TB natna vei an nih miau avangin damdawiin ward pangngaia an awm ve a rem lova, Biakliana nen an awm dunna turin damdawiin sirah a hranin in te an sak sak a, a hmingah ‘Inte-thawveng’ an vuah nghe nghe a ni. Thla 8 dawn an awm hnuin Kaphleia chu a dinhmun ziaawm deuha ngaiin May ni 4, 1938-ah an khaw lamah an haw phei a. An inpui kawmchar ah  ‘In te’ an sak sak leh a, hetah hian kum khat bawr vel a cheng a, ei leh in chu a chhung ten a hranin an pe mai thin a ni. Hemi hnuah hian Durtlang damdawiin ah a awm leh a, kum 1940 kum bulah Tachhip lamah an haw phei leh a, an kawmchara a ‘In te’ ah bawk chuan a cheng leh a. A khuh nasat avangin mipui hriselna atan tiin Tachhip Presbyterian Biak In hnung mual pawng, hmun rem takah chuan Kaphleia chenna turin ‘In te’ kum 1940 kum tir lamah an sak sak leh a, hetah hian  khawhar takin a cheng ta a. Amaherawhchu, kum 1940 chawhnu lam, a lo chauh zual tak hle hnu erawh chuan an lainat em avangin a chhungte’n an in lamah an la phei leh ta a, a hun tawp thlengin an kawmchara a ‘In te’ hmasaah chuan a awm ta a ni. Chutianga kum khat dawn a awm hnu chuan kum 1940, November ni 13 zan dar 10 ah kum 30 mi niin a boral ta a ni.

            Kaphleia hian thuziak engemaw zat a hnutchhiah a, tuna a thuziak kan hmuh theih chinah chuan Essay hi 35 a ziak a, hei lo pawh hi engemaw zat a ziak mai thei bawk. Heng a thuziak 35 zingah hian ‘Ui’, ‘Kurtai’ leh ‘Thlirtu’ essay te hi kan hmuh theih te an ni rih a. Tunah hian a thuziak dang hi zawn mek zel a ni bawk.

            Hla pawh engemaw zat a phuah bawk a, a Diary atanga hriat theih chinah chuan hla hi 20 a phuah a, heng zingah hian 12 chauh hi hmuh theih te a ni rih a, a dang pawh hi la zawn mek zel a ni bawk.

            Essay leh Hla bakah hian thawnthu tawi hi a phuah bawk a, ‘Chhingpuii’ thawnthu chu mi hriat hlawh tak a ni.

            A kutchhuak te hi hmuh theih a tlem hle nachungin kan hmuh theih chhun te erawh hi chu an hlu hle a, zir fe tham an ni thung. Tun tumah hian a thuziak zawng zawng kan thlir hman dawn lova, a langsar zualte chauh kan thlir thuak thuak dawn a ni.

            A thuziak zinga langsar ber leh mi hriat hlawh ber mai chu ‘Thlirtu’ essay hi a ni. A Diary-a a lan danin April 11, 1939-ah a ziak \an a, September 24, 1939-ah a ziak zova, tichuan  November 10, 1939-ah ennawnin a chul mam ta a ni. Thlirtu Essay hi Mizo Essay hmasa ber a chhal a ni a, amah pawh hi ‘Father of Mizo Essay’ tiin mi tam tak chuan an chhal nghe nghe a ni.

            Thlirtu essay hi kan sawi tawh angin, Mizo Essay puitlng hmasa ber a ni a, hetah hian Kaphleia rilru leh hnam a vei dan te, Zoram a hmangaih dan te chiang takin a tarlang a ni. A hma lama kan sawi tawh angin Kaphleia hian a hunlaia tihdam theihloh a ngaih leh mi thinhrik em em TB natna a vei a. Hemi avang hian mi zingah pawh awm lovin a hranpa in a awmna tur an sak sak a, chutah chuan khawhar takin a cheng a. Engmah tih theih nei lovin awmhmun atangin a hmangaih Zoram chu a thlir a. He thu ropui tak hi a rawn ziak chhuak ta a ni. Bengsikin a ngaihtuah a, a chang leh thingtlang lam hmasawnna a ngaituah a, a changin faina leh hriselna lam, a changin sumdawnna lam thlir reng bawk a. A ngaihtuahna ril ber leh thuk ber luah rengtu ni a lang chuan Zoram hi a ni. Zoram hi kan piputen nasa taka an lo hum leh ral lakah pawh an lo venhim hram hram a nih avangin \hangtharte hian a humhalh hna leh a enkawl zelna hi kan kovah kan nghah a ngai, tih hi a ni reng \hin. Chu chu Thlirtu Essay ah hian chiang takin a tarlang a ni. Thlirtu essay ah hian Zoram mamawh chi hrang hrang te a tarlang a, thingtlang lam hmasawnna tur ni a ngaih te a tarlang bawk.

 

America President 35-na, John F. Kennedy-a’n President a nih hnuah a thusawi hmasa ber “ i ramin eng nge thil \ha a tih sak theih che inzawt lovin, i ram tan eng nge i tih ve theih inzawt zawk rawh’ a tih leh Kaphleia’n Thlirtu hmanga a thuchah ‘Keimah leh keimah ka rilru a, ‘khawvel hi eng nge ka hnutchhiah ang? Ka ram hi eng nge ka hnutchhiah ang?,’  Tupawh keimah anga mahni leh mi dang tana thiltha tih tum lova, ral thlir mai mai mi chu a ram tan fapa tlaktlai lo, hrin man awm lo a ni ang,” a tih te hi a va inzul tak em ! Ngaihtuahna thuhmun a\anga rawn chhuak an ni. Kaphleia hi a thuziak atanga thlir chuan hnam hmangaihtu (nationalist) dik tak a ni. Heng thu ropui tak a ziak te hi tun thlengin sawi chhawn hlawh ber pawla mi a ni. Thlirtu Essay hi tunah hian College ah  Mizo zirlaiah telh a ni.

 

A hma lama kan sawi tawh angin hla pawh hi engemaw zat a phuah a, tunah hian 20 bawr vel a phuah leh Sap hla atanga a lehlin hi hriat a ni a. Chung zingah chuan 12 te chu hmuh theihin a awm a, chungte chu han tarlang ila a tha awm e:

1. Ka Nu Hmangaihna

2. Ka Nu Hmangaihna Aw Nem Chu -lehlin

3. Zoram Nuam

4. Nghilh Ni Awm Thei Ang Maw..!

5. Hun Leh Kum Te an Ral Zel a

6. Kan Run Khawhar

7. Dam Takin

8. Thal

9. Zoram, Ka Ram

10. Lungte Hla

11. Jerusalem ka In ropui (lehlin)

12. Hmana milu lam tu zaleng zawng khan

 

Heng zingah hiana lehlin pahnih ‘ Ka nu hmangaihna awm nem chu’ tih leh ‘Jerusalem ka In ropui” tih hi mi hriat hlawh ber pawl a ni a. Chutih rualin ‘Zoram, Ka ram’ tih hi sak mi ni chiah lo mahse tunlai \hangtharten an zir ngun ber pawl a ni awm e.

 

Kaphleia hi a natna avangin nun hrehawm tak a hmang a, miin an kawm serh a, a hranpa in a awmna tur an sa hial a. Hetiang anih avang hian a nunah hian khawharna a lian hle a, heng hi a thuziak leh a hla phuah ah te hian chiang takin a lang a. Chutih laiin duat taka enkawltu a nu hmangaihna ropui zia chu a hmu chiang hle bawk. Heng a hla phuah leh lehlin ‘Kan nu hmangaihna” tih leh ‘Ka nu hmangaihna aw nem chu’ tih ah te hian chiang takin a tarlang a ni. A hla pakhat ‘Zoram, ka ram” tih ah hian Kaphlei’an hnam rilru a put nasat zia chiang takin a lang bawk. He hla ringawt pawh hi zir tham a ni. He hla hi January 25, 1939-a a phuah a ni a. He hla ah hian a pianna ram, Zoram chu kan pi leh pu ten lu chhum ban chhum huama an lo sah zau, duat taka an lo enkawl a nih thu te, khawiah pawh awm se a ngaih ber leh a innghahna ber, a thlamuanna ber chu Zoram a nih thu te, hnamdang lakah pawh he hnam hi hnam ropui a nih thu te, Pathian hnenah pawh hnam dang laka kun bik lo tura venhim dilna te a tarlang a. Mizo hnam chu mahni a ding a, hnam nunmawi chhawm nung zel tur leh hmasawn zel tura a duh thu a puanchhuahna a ni.

“Aw, chung Pathian, Hnam tin khawngaihtu thin,

I fate bawk kan ni; Mi hnuaia kan kun bik phal suh la,

Hnehchhiah leh bumna min dopui la; Kan innghahna thutak ni se,

Kan tih leh kan sawi apiang te, Pathian leh kan ram tan ni se.”

 

A hla “Lungte Hla’, pawnto hla a ni ang chu, pakhat hi han chhiar chhuak ve hrim hrim ila.

“Zingah lungte a tho hma ber a, hn^ng\awm zinga uihli a vawm harh a,

Inhnuaiah  Vawk a zuk seh a, Vawk an innawt ri hruah hruah a,

Ar an lo khuang ta chil chel a, Mihringin an lo hre ta a;

Tlaiberh a tho hnuhnung ber a, a bererek kuai kun luk chul e.”

 

            He pawnto hla hi a hunlai chuan naupangin an sa lar hle a ni.

 

Kaphleia hian thawnthu tawi ngaihnawm tak “Chhingpuii” a phuah bawk a, hei hi Mizo irawm chhuak Novel hmasa ber pathumna a chhal a ni. He thawnthu hi October 4, 1938-ah ziak \an a, April 11, 1939-ah a ziak zo. He thawnthu hi Mizo chanchina ‘Chhak leh Thlang Indo’behchhana ziak a ni a, a ngaihnawm hle a ni. He thawnthu ah hian pasaltha Kaptluanga leh nula hmeltha Chhingpuii te inngaihzawn dan leh indona avanga Ruanzawl khaw nula hmeltha Chhingpuii’n a nunna a chan tak dan tarlan a ni a. Mizo History behchhana ziak a ni a, chutih rualin History anga ngaih tur erawh a ni lova, History behchhan thawnthu phuah chawp (historical novel) a ni. Chuvangin Chhingpuii thawnthu hi Mizo Literature ah chuan hnam chanchin behchhana thawnthu phuah kan neih hmasak ber a nih avangin  Mizo historical fiction hmahruaitu leh kawng sattu a ni.

 

A hma lama kan sawi tak ang khan a thuziak zawng zawng kan thlir seng lova, pahnih pathum ve chauh kan thlir thuak thuak chauh a ni a. A thuziak te hi zir fe tham a awm a, thangtharten an la zir chho zel turah dah ila. A thuziak hrang hrang atanga a lan danin Kaphleia hi hnam veitu, hnam tana mi thahnemngai ‘Nationalist’ dik tak a ni tih a lang chiang hle a ni. Mizo ten hetiang mi kan lo nei hi a vanneihthlak hle a ni.


ZIKPUII PA THAWNTHU BU TE THLIRNA

 - Prof. Malsawmliana


Zikpuii Pa hi kan hriat theuh angin Pu KC Lalvunga a ni a, Mizote zingah chuan a hming hre lo hi kan awm awm lo ve tih khawp hial a mi hriat hlawh a ni a, a bikin thu leh hla lama tui mite chuan an hriat ngei ngei ngai khawp a Mizo Literature khawvelah chuan hmun pawimawh chang pha a ni a.

 

            A thawnthu ziak te kan thlir hma in a chanchin tlangpui han sawi hmasa lawk ila a tha awm e. Zikpuii pa hi Aizawl lal Hrawva leh Lalluii fa, sawm leh pakhat zinga a upa ber dawttu niin kum 1929, December ni 27 khan a lo piang a. Mizo High School atanga Matric a zawh hnuah Shillongah hnathawk chungin BA a zir leh a, kum 1953 ah a passed a ni. Sawrkara a luh hma hian  zirlai pawlah te leh Politics ah te a lut a, Mizo Distict Council-ah MDC te pawh a ni hman a, MZP President te a ni a, Chanchinbu te pawh a enkawl bawk a, Zirtirtu hna te pawh a thawk lawp lawp bawk a. Kum 1962-ah Indian Foreign Service (IFS)-ah a inziak tling a, Mizo zinga a hmasa ber a ni nghe nghe a. Khawvel hmun hrang hrangah te awm a awm kual hnuin kum 1990-ah Pension in a chhuak ta a, kum 28 chhung zet Zoram pawnah hnathawkin a awm bo a ni. October ni 10, 1994-ah a boral ta a ni. Mizote zinga ziakmite chawimawina sang Academy Award chu kum 1995 khan Mizo Academy of Letters (MAL) chuan a lo hlan tawh a, Writer of the Century atan thlan a ni bawk a. Heng bakah hian a thuziak avanga chawimawina engemaw zat a lo dawng tawh bawk a ni.

Thu leh hla a tui a ni a, kum 1950 vel atangin thuziak lamah a inhmang \an a. Hla sak mi hi 2 a phuah a, Hla hril (Poetry) 17 chuang a phuah a. Chungte chu la khawmin ‘Zozam Par’ tih hmingin a buin siam nghe nghe a. Essay hi a ziak tam hle bawk a, 50-70 tling dawn a ziak bawk. Chung zinga a lak khawm theihte chu a bu-a siamin- Zikpuii Pa Essay Ziahte tih leh Zikpuii Pa Kutchhuak tih te in a bu a lo chhuah tawh a ni.

 

Thawnthu (Novel leh Short Story fiction) tha tak tak a ziak bawk a, chungte chu a ziah kum nen :

1.      Silverthangi (1958)

2.      Kraws Bulah Chuan (1959) 

3.      Hostel Awmtu (1959)

4.      C.C. Coy No.27 (1963) 

5.      Curzon Road Hostel A-38 (1980)

6.      Nunna Kawng |huampuiah (1989) 

7.      Lalramliana (2000)

 

Heng a thawnthu 4 ( CC Coy No.27, Silvarthangi, Hostel Awmtu leh Kraws bulah chuan) te hi bu khata hlawm khawmin a bu hmingah ‘Lungrualna Tlang’ tiin kum 1994 khan a chhuah bawk.  Tin,‘Curzon Road Hostel A-38’, kum 1980 -ah Oman-a a awm laia a ziah pawh a bua chhuah a ni bawk. ‘Nunna Kawng thuampuiah’ tih pawh a bu a chhuah tawh a niin a thawnthu pakhat ‘Lalramliana’ tih chu kum 2000 khan tihchhuah a ni leh bawk.

Heng bakah hian a kutchhuak zingah hmuh zawh loh te a awm nual a, chung zinga langsar zualte chu:

1.      Lalringa leh Thangzuali

2.      Hmangaihna Vanduai

3.      Champhai Kawng Khualzin

4.      A Thurochhiah Chu Zawm Tlak A  Ni

5.      Mumangah Talin Aw

 

Kan sawi tak ang khan tun tumah hian a thawnthu kan hmuh theih te kan thlir thuak thuak dawn a, a kimchang erawh chuan kan thlir hman dawn lo. A hmasa in a thawnthu thenkhatte hi a thawnthu tlangpui han sawi hmasa thuak thuak ila.

 

 A hmasa berin a thawnthu tawi zinga mi ‘CC Coy No. 27’ hi han sawi hmasa ta ila. He thawnthu hi Maharastra State-a Nasih khua a awmlai, kum 1963-a a ziak a ni a. A thawnthu tlangpuiah chuan Ralkapzauva chu Mizo naupang mawl mang ve tak, mahse tumruh tak niin Aizawlah Middle School tha taka a zawh hnuah Shillongah High School a zir chhunzawm leh a. Shillong a Hostel a awm chhung hian nasa takin a aia u zawk leh Senior zawk ten an tihduhdahin an hrem thin a. Hrehawm ti viau mahse lehkha zir a duhna chuan nasa takin a fuih a, a tuar hram hram thin. High School a zawh hnuah College a kal leh a, College a kal lai hian sipaiah lutin Kings Commissioned Officer in a lut ta a. Training a neih lai pawhin a ti tha berah tangin Best Cadet te a ni a. Indopui lai a nih avangin Burma lamah an chho a, Japan ral an nawr kiang a,  Indo zawh hnuah Assam Regiment zawmin India ram hmun hrang hrangah a awm kual leh a. Sipaia a tan lai leh a zinvelnaah hian Shillong a thlen apiangin Kuli zingah Bahadur –a, Kuli No. CC Coy No. 27 chu a chhawr ziah \hin a, Bahadura nen hian an inkawmngeih zui a, Hostel a awm lai leh sikul a kal lai hian puih ngaia a awm leh harsatna a tawh apiangin Bahadura hian a chhan thin a. Ani bakah hian \hian duhawm tak Vai a nei bawk a, chu nen chuan an inkawmngeih a, zirna lama an inel thin a, a tawpah hna tha tak an thawk dun ve ve a ni.

 

A thawnthu dang ‘Silvarthangi’ tih hi a tirah chuan ‘Chawkidar Fanu’ tih a ni a. Champhaia a awmlai kum 1958- a a ziah a ni. Mizoram khawthlang lam, Saithah khua naupang hmeltha tak Silvarthangi chanchin a ni. A nu leh pa in an boral san a vangin a pate-a ( Chawkidar) in a enkawl a, mahse a patea te nupa chuan an tiduhdah avangin a hrehawm ti lutuk chuan pasal a um a, mahse a pasal um chu a tifuh lova, fa pakhat neiin a vak vai leh a. A chh<ngte zawng chhuakin a bel zui a. Nuthlawi a ni na in a la hmeltha reng a, tlangval hovin an la sep laih laih \hin. Chutih lai chuan a naupan laia amah ngaihven tu Overseer,  Babu an tih mai Lalsanglura nen an intawng a, Lalsanglura hi pathlawi ve tho a lo ni a, tichuan hlim takin an innei ta a ni. Silvarthangi hi a naupan lai atanga retheih leh chhungte tihduhdahna tawk a ni a, a tawpah a vahvaih kual hrep hnuah hmangaihtu tawngin pasal a nei ve ta a ni.

 

Kum 1959-a Guwahati-a a awmlaia a ziah ‘Hostel Awmtu’ hi thawnthu tawi a ni a. Hostel-ah amah chauhvin a thiante inkhawm hlanin a awm a, chutih lai chuan tunhma kum 100 chuang kaltawh a chu hostel-a awm ve tlangval pakhat, a thianten itsikna avanga an tihhlum thl^ nen an inbiakna chungchang a ni a. Hetiang hi mi tam tak chuan sawi se ‘Thlahrang thawnthu’ tiin an sawi ngei ang. Hetiang lam thawnthu hi kan neih tam loh pawl tak a ni awm e.

 

‘Kraws bulah chuan’tih ve thung hi chu kum 1959-a Saituala a awmlaia a ziah a ni a. Pastor Tlangkhuma fapa Dr Lalsawma hringnun a ni deuh ber a, a tlangval laia a ngaihzawng Thanchhingi’n, a chhungte tirh luihna avangin pasal a neih san a, an inhmangaihna erawh a ngai reng thung a. Hemi hnu hian Lalsawma chuan MLP zirin Daktawr hna a thawk zui a. Daktawr hna a thawh hnuah nula naupangte Hmingthansiami, Pastor Laltawna fanu nen inneiin chhungkua an din chho ta a. Chutia chhungkaw hlim taka an awm lai chuan thingtlangah sawn a ni a, chu khuaah chuan a tlangval laia a ngaihzawng Thanchhingi chu nuthlawi in a lo awm a, an intawng leh ta a. Ralkhat atangin a nupui leh a chhungten an chanchin an lo hria a, Aizawl lama insawn dan an ngaihtuah a, an sawn thla leh ta a. Chumi hnuah chuan an nupa an inngeih theih ta lova, an inthen ta nge nge a. An inthen hnu chuan an hlim thei ta lova, an fate ber a thih hnuah phei chuan an hlim thei ta reng reng lova, a tawpah an innei leh ta a, chhungkua an awmkhawm leh ta a ni. An fanu thlana thing Kraws intar bulah chuan Lalsawma chu inlamletin Pathian hnenah ngaihdam a dil a, ngawi renga a bula a nupui \hen tak Hmingthansiami lo ding ve reng pawh chuan lo ‘Amen’ puiin an inhruai haw leh ta a ni.

 

‘Nunna Kawng thuampuiah” tih hi Zikpuii Pa hian a thawnthu ziah ho zingah chuan a dah san ber ‘Masterpiece’ tih hiala a vuah a ni a. He thawnthu ah hian hmangaihna chu a laimu ber a ni a, chu hmangaihna chuan a changtupa Chhuanvawra nun pumpui a kuaiher a, a hnathawh duhzawng pawh hmangaihna avang chuan thlan chhan a nei a. A hmangaih Ngurthansangi a zawn hmuh theihna turin Police Officer nih a \angkai dawnin a hria a, chuvangin IPS ngat a thlang ta a ni.   

 

Zikpuii Pa thawnthu ziah hnuhnung ber ni ta ‘Lalramliana’ thawnthu (fiction) hi a hun tawp dawn hnaiha a ziah a ni a, kum 2000 khan a thih hnuah a bu a tihchhuah a ni.

 

Zikpuii Pa hi Mizo zingah chuan thuziak thiam berte zinga mi a ni a, heng a Novel leh thawnthu tawi a ziah te hi thuhril pai thiau, chhiar nin theih loh leh zirtir nei tha tak tak an ni hlawm a. Mizo  thalaite fuihna atana tha tak tak an ni a, a thawnthu te hian rualelna nasa takin min pe a, thalaite tan chuan chhiar ngei ngei chi vek an ni.

 

Zikpuii Pa thawnthu ziak te hi, ngun  taka zirin thil lang chiang em em chu, Mizo nula leh tlangvalte hmun sang taka a hung \hin hi a ni.

 

‘Nunna Kawng \huampuiah’ tih a thawnthu ziakah pawh, a changtupa ber Chhuanvawra chu Shillong-a College a kalnaah hnam dang zinga lawr lakin a chher a.  Inter-College Debate-ah pakhatna a ni a; IAS leh IFS-ah te pawh a tling a, mahse, Zoram buai laia Vai Officer rawng tak maiin nupuia a neih luih a, nawhchizawrhna khurpuia a nawr luh, Chhuanvawra hmangaih em em Mizo nula chu zawn chhuah a duh avangin IPS ngat a thlang a. Mi120 training zinga tuma tluk lohin a hung a ni. Tichuan nawhchizawrhna khurpui chu Chhuanvawra chuan a phin darh ta vek  a,  a hmangaih Ngurthansangi chu a zu la chhuak ta a.

 

Chutiangin ‘CC  Coy No.27 ah pawh Ralkapzauva chu  \hiante hnamdang leh Mizo te aia chungnungah dahin  a thiam thei ber pawl a ni a, Shillong-a a lehkha zirnaah pawh hnamdang tlukloh a neih chu  a leh thal a, Sipaia a luh hnuah an Training naah pawh a ti tha ber niin  Best Cadet a puan hial a ni bawk.

 

Chutiangin ‘Kraws Bulah chuan’ thawnthu ah pawh a changtupa Lalsawma chu lehkhathiam thei tak niin Dibrugarh Medical School-a LMP a zir lai pawhin a thiam theih avanga MBBS zir tlak ni a an ngaih kha a ni a. Hemi hnu zelah a hnathawhnaawh pawh mi fak hlawh niin mi te pawh an dah san a ni bawk. Silvarthangi thawnthu ah pawh Silvarthangi chu rethei bakberh leh chhungte tihduhdah ni mahse a hmelthatna leh duhawmna chu vantlangin an hmuh hmaih lova, nuthlawi a nih hnu thleng pawhin tlangval leh paho titi ber a la ni.

 

A dawt lehah chuan Zikpuii Pa thawnthu te kan chhiar chuan Zikpuii Pa hian Mizo hnam hi a dah sang hle tih a lang bawk.

A thawnthu hrang hrangah hian hnamdang nena awmhona leh lehkhazir hona reng rengah Mizo tlangvalte hi an chungnung larh zel a. Engtik lai mahin Mizo hnam hi a dahhniam ngai lova, hnamdang hnunga kal turin a duh ngai lo. A hnathawhna avangin khawvel hmun hrang hrangah kum 28 chhung zet a awm kual a,  hnamdang zia a hria a, rualawhna a nei nasa bawk a. Chuvangin Mizo hnam hian hma sawn se, hnamdang hi khum ila tih hi a duhthusam ber niin a lang . Chu chu a takin a thuziakah a lang a. Zikpuii Pa hi ‘Nationalist’ dik tak a ni a, Mizo hnam hmangaihtu leh dah sang tu, ngaihhlutu leh chapo puitu a ni. Khawiah pawh awm se a ngaihtuahnaah engtik lai pawhin Zoram hi a awm reng a, a theihnghilh ngai lo.

 

Tin, Mizo \awng a thiam hle bawk a, thuziak dan kalhmang a hre em em bawk a ni. A thuziak leh thawnthu ziak reng rengah hian tawng ulh a hmang ngai lova, tluangtlam te te in \awngkam a hmang a, chhiar a nuam a, a hahdam bik em em a ni. Mizo tawng upa hman dan tawk leh hman hun te a hria a, chu chuan a thuziak a tihlu leh zual thin a ni. Nunna Kawng thuampuiah thawnthu a Ngurthansangi hmelthat zia a sawi chhuah dan te hi a thiam em em a, “ A hmelah chuan khawvel hi a tharin a lang \hin a, ni eng leh zan thim te hian ngaihnawmna rawng thar an inthuam a, an danglam tak tak lo. Amah hmu phaklo a duhthusam chuan a hmel ang chu sam phak a ni lo. A hnar ngul a sangin a ngil a, a mitmeng a mawi a, a ngaih la tawk chauhvin a mithmul a er a, a han nui chu a mawi zia sawi turin a hmuh a hmuh a ngai. A taksa a hleitlingin pian a thiam a, Mizo fate zingah hetiang a lo piang ve hi chawimawina kan chan theih sang ber a ni. Khawvelah hian mi tlemte hi mi piang fuh an awm a, chutiang bawkin a ni pawh, chhun tur zawng zawng leh chhun theih zawngte khumin mak takin khuanu ruatin a lo chawr chhuak a, a mawi mai ni lovin, amah chu mawina a ni.”

 

A thawnthu ziak thenkhatte hi historical novel kan tih ang hi a ni a, a ziah hun laia khawvel chanchin te a hriattheih a. Indopui pahnihna hun lai behchhana a ziak te an ni bawk a, chuvangin a changtupa Sipai Officer (Commissioned officer) a \an tir a ngah hle a ni. Zikpuii Pa hi lehkhathiam leh khaw hawi zau a ni a, a hriatna pawh a zau a, a thawnthu ah te hian thil bengvarthlak tak tak te a zep tel nual thin a ni.

 

A tawp berah chuan,Zikpuii Pa thawnthu ziakte hi chik takin kan thlir hman lova. Pakhat  te te pawh hian chin leh viau tham a ni a, zir tham vek an ni. Mizoten hetianga thuziak thiam Zikpuii Pa kan nei hi kan vannei em em a. A thawnthu ziak te hi tun thlengin an la ngaihnawm reng a, zirlai atana hman tlak vek an ni a, an hlu em em a ni.


MIZO ESSAY HMASA TE THLIRNA

 - Prof. Malsawmliana


Kan thupui hi ‘Mizo Essay hmasa te Thlirna’ a ni a, a huam zau viau mai a. Chutih rualin Mizo ten Essay kan ziah \an hun hi a la rei loh avang leh Essay hmasa ziaktute hi mi tam tak an nih loh avangin huam zau viau e ti lovin lakkhawm pawh a  ziaawm phian lawi a.

Eng pawh nise, a hmasa berah chuan he sap\awng thumal “Essay” kan tih hi a awmzia han sawi hmasa thuak thuak ila a \ha awm e. Essay sawifiahna hi a tam hle a, chutih rualin mi hrang hrang sawifiahna hi a inang vek chuang lo a. A tlangpuiin ‘essay chu eng thu emaw hmanga thu ziak, hlawm fel \ha, tawi kim \ha leh fiah taka sawi chhuahna a ni a; thuril zir chhuah tur \ha tak tak a infun tel a, a ziaktuin a thuziakah khan a thlir dan fiah takin a ziak \hin bawk a ni.  Thuziak tluang naran (article) te aia fip zawk a tih theih bawk awm e.

Mizote hian ziak leh chhiar kan thiamna hi a la rei lova, chutiang bawkin kan mithiam hmasate zingah thuziak kawnga sulsutu hmasa te pawh an la rei chuang lo. Mizo Thu leh hla (Mizo Literature) \han chhoh dan kan en chuan hlaphuahtu te hi an che hma deuh niin a lang a, Mizoten keimahni irawm chhuak hla kan neih hun hi chu literature peng dangte nena khaikhin chuan a hma hret a. Hei hi a chhan ni a lang chu kan Zosap Missionary te hmalakna leh Kristian hmasa ten inpawlkhawmna tur hla an mamawh vang te pawh a ni awm e.

Mizo Essay \hanchhoh dan kan thlir chuan kum 1930 hma lam kan thlir pha lo mai thei. Hemi hma lamah hian thuziak tluang pangngai (prose leh article) te chu hmuh tur a awm nual a, chutih rualin Essay kan han tih ang chi erawh hi chu a tlai deuh raih mai.

Tuna kan hriat theih chin leh hemi lam zirmi te an chhui chhuah theih chinah chuan kum 1938-a Tachhip tlangval, Kaphleia thuziak ‘Thlirtu’ hi Mizo Essay chhuak hmasa ber ni a chh^l rih a ni. Kaphleia hi kum 1935-1937 chhung khan Kolkata ah lehkha a zir a, amaherawhchu vanduaithlak takin TB natna a vei hlauh a, khatih lai khan TB natna hi tihdam theihloh natna a ngaih a nih avangin a zirlai chhunzawm thei lovin a haw a. Tichuan Durtlang Hospital ah leh an khua Tachhip ah enkawl a ni a, November 13, 1940 khan a boral ta a ni. A thuziak ‘Thlirtu’ hi April 11, 1938 khan a ziak \an a, April 24, 1939 ah a ziak zo a ni. Thlirtu Essay hi zir tham a ni a, Mizoram a hmuh dan leh Zoram hmasawnna tura a ngaihtuahna te, mihring rilru leh nunphung te a hmuh dan thiam taka a ziah chhuahna a ni a. Thlirtu essay ah hian Zoram mamawh chi hrang hrang te a tarlang a, thingtlang lam hmasawnna tur ni a ngaih te a tarlang bawk. America President 35-na, John F. Kennedy-a’n President a nih hnuah a thusawi hmasa ber “ i ramin eng nge thil \ha a tih sak theih che inzawt lovin, i ram tan eng nge i tih ve theih inzawt zawk rawh’ a tih leh Kaphleia’n Thlirtu hmanga a thuchah ‘Keimah leh keimah ka rilru a, ‘khawvel hi eng nge ka hnutchhiah ang? Ka ram hi eng nge ka hnutchhiah ang?,’  Tupawh keimah anga mahni leh mi dang tana thiltha tih tum lova, ral thlir mai mai mi chu a ram tan fapa tlaktlai lo, hrin man awm lo a ni ang,” a tih te hi a va inzul tak em ! Ngaihtuahna thuhmun a\anga rawn chhuak an ni. Kaphleia hi a thuziak atanga thlir chuan hnam hmangaihtu (nationalist) dik tak a ni. Heng thu ropui tak a ziak te hi tun thlengin sawi chhawn hlawh ber pawla mi a ni. Thlirtu Essay hi tunah hian College ah Mizo zirlaiah telh a ni a. Kaphleia hian Thlirtu Essay bakah hian Essay dang pawh a ziak nual bawk a, a thuziak kan hmuh theih te zingah ‘Ui’ leh ‘Kurtai’ tih te chu thuziak tawite mah nise zirtir nei \ha tak an ni a. ‘Ui’ tih hi December 16, 1937 ah a ziak a, ‘Kurtai’ tih hi February 1936-ah a ziak thung a, heng a thuziak te hi ‘Thlirtu Essay’ ai chuan an hmasa zawk nachungin essay ti a chhal ngam chiah lo, article lam hawi mah an ni thung. Hriat theih chinah Kapheia hian Essay leh Article hi 35 vel a ziak a, (Saptawng leh Mizo \awng telin), chung zinga a tam zawk chu a bo zo ta a ni.

Hemi hnu hian mizo lehkhathiam hmasa te Essay  ziak kan hmu chho \an ta a. Chung zingah chuan Rev Dr Zairema te, Thanpuii Pa (J. Malsawma), Zikpuii Pa (KC Lalvunga), C. Thuamluaia te leh midangte thuziak kan hmu chho \an a.

Rev Dr Zairema hi Presbyterian Kohhran Pastor leh Kohhran khaipa a ni a, chutih rualin Literature ah pawh hnuhma a ngahin huvang a nei lian hle a ni. Kum 1940-1953 chhunga Essay a ziak \henkhatte chu – Ka pa ka ei zo vek mai dawn e aw, Neuh Neuh, Thukhuh (1940), Z<n(1940), Mai mai fakna (1940), Tawrhna (1946) A no ber mai no ber mai(1975), tih te a ni a. A Essay thenkhat hi kum 1940 a a ziah te an nih avangin Mizo Essay hmasate zinga mi an ni ngei ang. Rev Zairema hian thu a thiam hle a, a thuziakah hian thuril tak inphum hi a awm thin bawk a, a ngaihtuahna muk taka senga, ziak chhuak \hin mi a ni. Chuvangin a thuziak te hi chhut chian dawl, leh zir tlak tak tak vek an ni a, College zirlaiah te pawh tel \hin a ni. Thuziak \hahnem tak a hnutchhiah a, chun zingah chuan Essay ringawt pawh \hahnem tak a ni. Heng a thuziak hrang hrangte hi ‘I thukhawchang mi pekte hi (2009)’ ah khan chhung khawm a ni.

‘Thukhuh’ Essay hi kum 1940-a Guwahati-a a ziak a ni a. Essay hmasa ber ‘Thlirtu’ hi kum 1939 a ziaha ni a, Thukhuh hi a kum leh chiah 1940 ah ziah a ni bawk a. Chuvangin Rev Zairema Essay ‘Thukhuh’ hi Essay hmasa berte zinga mi a ni ngei ang. Mizoten kan thusawi chhuah phena kan mize inphum, hnam dangten an hriatthiam ve theih si lo leh hriatthiam har tak, kan hnam nuna bet nghet tak si hi sawi chhuah a tum a ni a. Thu kan khuh tumna lamah thil a nihna tak sawi lova hriatthiam theih tur si a kan sawi \hin dan te a tarlang a. ‘Thukhuh awmzia chu a ni chiah lo deuha thusawi’ tiin a hrilhfiah a, thil a nihna ang taka sawi khawl khawl a remloh changa peh hel deuha thusawi nan te leh a dawngsawngtu tana hriat nuam taka sawi nan te thukhuh hi hman \hin a ni a. Thukhuh hi d^wt sawina ni lovin kan thusawi dan chikhat a ni a, Rev Zairema chuan ‘Thukhuh hi a ni chiah lo  sawina na n^ n^ chu d^wt a ni ngei ngei ang, in tih tlat zawngin kei zawng ka la daw zeuh zeuh dawn a ni,’ tiin a ziak nghe nghe  a ni.   He thuziak hian Mizo nunzia a tarlang chiang hle.

Chutih rualin thil ho te, thiam tak leh ngaihno bei taka ziah chhuah te pawh a thiam a, chu a thiamna chu ‘ A no ber mai no ber mai’ tih Essay ah kan hmu.

Mizo Essay chhuak hmasa zingah sawi hmaih thiang loh pakhat chu ‘Harsatna’ tih Thanpuii pa, Pu J. Malsawma ziak hi a ni. He Essay hi kum 1950-a a ziak a ni a, College zirlaiah telh \hin a ni. He Essay hian zirlaite thinlungah harsatna paltlang tura huaisenna a pek nasat zia leh mi tam tak nun a chher nasa in, zirlaite nunah tumruhna a tuh nasa hle a ni.

Kum 1950 vek hian Pu KC Lalvunga, Zikpuii Pa chuan Essay hmingthang tak pakhat ‘Thal favang’ tih a ziak a, chutah a \hianpa C. Thuamluaia chuan a kum leh(1951) ah ‘Zoram Nipui’ Essay a rawn ziak veleh bawk a. Chutah Thanpuii Pa, Pu J. Malsawma chuan ‘Thiante tih ang tih ve loh chu dam reiah an tlak lo duh ang e’ tiin Essay \ha leh ngaihnawm tak mai ‘ Fur Khaw Hnawm’  a rawn ziak veleh ta a. Hetianga kan mithiam hmasate intihhmuhna \ha tak avang hian Essay \ha tak tak leh khuarel lam hawi thuziak kan neih phah ta a ni.

Kum 1960 khan Thanpuii Pa hian Essay sawi hlawh tak mai leh thawm na ber mai “Kan Mizia” tih a ziak a, a thui lova, mahse kan mizia a thim lam a\anga thlirna a ni a. Mizo nunze \halo lam ziah chhuahna anih avangin a hunlaiin mi tam takin an helh a, an sawisel luai luai a ni awm e. Hetianga chai laih laih tham thuziak a nih avang hian ‘Kan Mizia” Essay hi thuziak hlu tak leh zir tham tak a ni.

A hma lama ka sawi thuak tawh, Zikpuii Pa, Pu KC Lalvunga hian Essay a ziak hnem hle a, Mizo \awng a thiam a, a ziak ngaihnawm thiam bawk a. A Essay thenkhat ‘ Thal Favang, Sipai, Zofaten kawng kan bo e, A ruh no no chhuakah, Ka tiang kha leh thuziak tam tak te chu ngaihnawm leh zir tlak tak tak vek an ni a. Kum 1949-a Gauhati a lehkha a zirlaia a thuziak ‘Chunnu Zorami thuchah chu zawm tur a ni’ tih a ziah chu a Essay ziah masak ber a ni awm e. ‘Amah hi khawvel ram hrang hrangah leh India ram chhungah te hnathawhna avangin a awm kual nasa a, chuvangin a thuziakte pawh hi a hawl zau a, a ngaihnawm a, a bengvarthlak bawk a ni.  A thuziak tam tak te hi School, College leh University ah te zirlaiah hman a ni. A tlangpui thu in Zikpuii Pa essay ziak te  chhiar a nuam a, thu har pui pui a hmang ngai lova, \awng a thiam em em bawk a. A thuziakah hian hnam a hmangaihna a lang chiang a, Zoram a vei em em a, a kutchhuak reng rengah Mizo hnam a hmusit ngai lova, a chawi sang a, a ngaihlu tih a lang.

Mizo Essay hmasa ziaktute zingah C. Thuamluaia hi pa thu thiam leh \awngkam bungraw ngah, thuziak thiam a ni a. A thuziak te hi chhiar a nuamin a hlimawm a, an hlu em em a ni. A Essay ziak thenkhat te chu – Zoram Nipui, Tawng hmasawn nan, Pu Hanga leilet veng, Kan nun khuarei a chang tur hi, leh a dang tam tak a awm.

A Essay ziak zingah chhiar hlawh leh chhiar nuam em em, tun thlenga kan la chhiar, kei ngei pawhin kum khatah vawi khat tal ka chhiar chhuah \hin chu “Zoram Nipui’ hi a ni. He Essay hi kum 1951-a a ziak a ni a.  Khuarel lam hawi thuziak leh nipui hunlaia Zoram nawmzia te, \hal laia Zorama pangpar par \hin, thing leh mau awmdan te, mihring nun nawm zia leh thingtlang lam nun te a tarlang a. A ngaihnawm a, a ropui a, Zoram a ti mawi a, kan ram neih chhun ‘Zoram’ hi min ngainat tir lehzual \hin a ni. He Essay ah hian a thu thiam zia a lang chiang hle. Mizo zinga ziaktu lar, Pu B. Lalthangliana chuan ‘Zoram Nipui’ chungchang leh C. Thuamluaia thuziak chungchang sawiin ‘ Mi zawng zawngin kum tina kan paltlang \heuh, mahse chik nachang leh a mawina kan hmuh thiam loh ‘Zoram Nipui’ heti khawpa a han ziak lunglenthlak thiam hi a mak hle mai. Zoram Nipui Picture a ni aia tarlang thiam Zofate zingah an la awm lo a ni lawm ni?” tiin a sawi. ( B. Lalthangliana, C. Thuamluaia Hnuhma, 1991, p.ix)

Pu Hanga Leilet veng’  ah hian Pu C. Thuamluaia thu thiam zia a lang chiang bawk. Mihring nun hlutzia leh thlakhlelhawm dan te a ziak chhuak thiam a, mahni pawha nuih ker kerna tur a tam em em a ni.

A tawp berah chuan Mizote hian Literature peng danga kan hmasawnna ngaihtuahin Essay ziah lamah hian hnufum deuh a. Kan Mizo hlaphuah thiam ten Mizo irawm chhuaka lengkhawm hla an phuah hnu kum engemaw zat hnuah Essay puitling kan nei ve chauh a. Chutih rualin kan Essay hmasa te erawh belhchian an dawl hle thung a, tun thleng hian Essay hmasa te hi zirtlak leh belhchian tlak an la ni a, an hlu em em a ni.