Wednesday, June 17, 2026

MIZOTE LEH TLAWMNGAIHNA



 Tlawmngaihna leh Mizo hnam hi inzawm tlat leh lak hran theih loh tluk a ni a. Tlawmngaihna hi Mizo te ta liau liau ni a mawi a ni.

Tlawmngaihna hi sawi fiah dan chi hrang hrang a awm a, a huam zau avang leh awmze ril tak a neih avang erawh chuan a nihna dik tak sawi fiah thiam erawh a har hle. “ Midang tana phut let nei miah lohva inpekna leh mite tana thil tha tih duhna rilru, mahni bil inngaihtuah lova midang thatna tur chuah ngaihtuah a, chan huama midang tana inpekna” tiin sawifiah ta ila. Hei pawh hian a awmzia dik tak a sawifiah zo kher lo ang. 

Zosap, Pu Buanga (JH Lorrain) chuan a Dictionary-ah hetiang hian Tlawmngaihna hi a hrilhfiah a, “mahni inpek phalna, mahni hmasiallohna, mahni inphat san huamna, chhelna, harsatna hnuaia tuar chhuah huamna, thinlung nghet tlur, pachan, huaisen, …” tiin a hrilhfiah a. Rev Zairema pawhin tlawmngaihna hi “mahni nawmna leh hamthatna ngaihtuah hmasa lo a, midang tana thawh hi a ni” tiin a hrilhfiah bawk. Hrilhfiah dan hrang hrang a awm awm e. Tlawmngaihna hian ken tel a ngah em avangin thumal tlem te a hrilhfiah theih loh leh hrilhfiah sen loh a ni a. Chutiang khawpa hlu chu a ni.

Hnam dangte pawhin tlawmngaihna hi chu an nei ve tho a, Mizote ta bil pawh a ni lo kan ti mai thei. Mahse hnamdangin tlawmngaihna an neih ve kan tih leh Mizo ten tlawmngaihna kan tih hi a inang lo mai thei a, a lan chhuah dan pawh a dang daih thei.  Mizo tlawmngaihna hi chu a ril a, sawifiah aiin nun pui a fiah chi a ni a. Keini Mizote rilruah phei hi chuan a awmzia hi a chiang em em bik a ni. Tlawmngaihnaah hian midang itsikna leh erna a tel lo.

Tlawmngaihna hi Mizo pipute hun atanga kan neih, kan nunphung mawi tak, “ Zonun zemawi” kan tih zinga tel a ni mai lo a, Zonun zemawi lanchhuahna a ni a. Khawtlang nun ti nuam tu, mihring inngaihsakna siam tu leh min tipumkhat tu ani. 

Mizo Tlawmngaihna lan chhuah dan thenkhatte han sawi ta ila: 

1.      Phut let nei miah lo leh inpekna avanga midang tana thiltih hi tlawmngaihna zia leh a lan chhuah dan pakhat a ni a. Pasaltha Taitesena kha tlawmngai hmingthang ni a sawi thin a ni. Tumkhat chu an ramvahnaah an hotupa, Valupa pakhatin lungtat atana tha tak tur lung a hmu a, a awh thu a sawi ngawt a. Taitesena’n a lo hriatin ngawi rengin lung chu a la a, a ipte ah a ak a, haw hunah a pe ta a. Valupa chu a inthiam lo hle ni awm e. Taitesena hian phut let nei miah lovin midang tan ngawi rengin thil tha a ti a. Hei hian tlawmngaihna chuan phut let a nei lova, lan sarh a tum lova, midang hriat kher a phut lo bawk tih a tarlang awm e.

2.      Hmanlai leh tun thleng pawha Mizo tlawmngaihna lan chhuahna langsar ber chu chhiatni ah a ni. Chhiatni tih hian mitthi awm nikhua a kan inbuaipui dan te, khuarel chhiatna hrang hranga kan inngaihsak dan te hi huam ang. Heng hunah te hian chhiat tawk te tan kan theih ang angin kan thawk chhuak a, puih an ngaihnaah kan pui a, an tlakchhamnaah kan chhawm dawl a. A theih ang angin thlamuan an ngaihnaah kan che chhuak thin a ni. Hengah te hian inhrilh ngai miah lovin mahni tha leh zung senga kan han che chhuak sung sung mai leh a che chhuak hmasa nih tuma kan han phe dawr dawr mai hi a ropui a, Mizo nih a ti nuam em em a ni. Hmanlai chuan mitthi an awmin tlangvalin Zualko a tlan hmasa nih tumin tumah nghak lovin an hriat veleh an tlan thuai thin. Hengah hian Mizo tlawmngaihna chu chiang takin a rawn lang chhuak thin a ni.

3.      Thian chhan thih ngama midang tana inpekna hi tlawmngaihna ze ropui tak leh a lan chhuah dan pakhat a ni bawk. Pasaltha huaisen Khuangchera kha a hmingthanna chu ral lakah pawh tlan chhe ve lova thiante chhan nana huaisen taka bei a, thih chilh thak ngam a nihna kha a ni. Hei hian Mizo tlawmngaihna ze ropui tak a phawk chhuak ngei mai. Hmanlai chuan sapela ramchhuah nikhuaah thiante chhan ngai an awmin mahni nunna hial chan ngam khawpin an che chhuak thin. Chhan ngam lo erawh chu khawtlangin an dem thin. ‘Thian ten chhan tlak ka la awm e’ an tih lawm lawm chung pawha chhan ngam lo mipa chu pawnfen feng tlak niin an ngai.

 

4.      Hmanlai leh tunlai thlenga Mizo tlawmngaihna lan chhuahna dang pakhat chu tanpui ngai te tanpui hi a ni. Mizo khawtlang nun ti nuam tu chu kan inngaihsakna leh inchhawmdawlna hi a ni. Khawtlangah chhuan chham an awm em ? tiin an inngaihven reng a. Hriat miah lova chhuan chham an lo awm chuan zahthlakah an ngai a, an inthiam lo thin. Ei tur neih loh avanga patling mangangin thenawm te buh a lo ruk chuan thubuai hlabuaiah la lovin an inhrethiam thin a, mahse chutiang em a thlen erawh chuan ‘thenawmte dinhmun hre lo leh chhuanchham a an lo awm reng mai leh mi ta pawh zah pawh dawn lova la duh dinhmuna an lo awm reng chu’ mualphonaah an ngai letling zawk a, an zak thin.

 

Tanpui ngaite tanpui duhna hi tun thleng pawhin Mizo khawtlangah nunah a la lang chhuak a. Khawtlangah chenna in sak that ngai an awm chuan khawtlangin an sa tha thin a, hlo thlawh pui ngai emaw lo lam hnathawh sak ngai an awm chuan an thawh sak thin.  Tun thleng hian thingtlang khaw thenkhatah chuan In sa an awm chuan nikhat tal an pui ngei ngei thin.

 

Hetianga tanpui ngaite tanpui leh midangte tana engemaw kawng zawng tala mite tana malsawmna nih hi Mizo hnam zia pawimawh tak leh hnamdang pawhin an hmuh hmaih lo, mak an tih leh an awh em em chu a ni.

 

5.      Tlawmngaihna lan chhuah dan pakhat leh chu tawrh inhuamnna a ni, ti ila kan hrethiam  awm e. Thukhuh kan duh avang leh midangin hrehawm an ti ang tih kan hlauh thin avangin intipalh nikhua pawhin a na tuar zawk chuan ‘ a na lo ve’ an ti hram hram thin. Hei hi a na lo tak tak tihna a ni lova, a tinatu kha a inthiam lo ang tih an hlauh vang a ni ber. Chutiangin ei tur in pek chungchangah pawh midangin chang zawk se ti a midang duhsak zawkna a avangin ‘ a ngai lo ve, ka puar e,’ an ti hram hram thin. Hmanlai pasaltha te chuan chaw an ei nikhuah pawh bar 2/1 lek an bar a, an kham zung zung mai a. Midangin puar khawpin ei se an tih vang a ni. Bar 2/1 lekah pawh Vanapa chuan ‘Randanga sairawkherh ang kang ka ni ta, ka puar hle mai” a ti thei zel a ni. Mahni duh reng pawh midang duhsakna rilru avangin an hnar thin a, chu chu midang duhsakna  rilru avang a a ni.

 

      Tumkhat chu Vanapa hovin an ramchhuak a, ei tur an neih mai tawh loh avangin an riltam a, an tamchhawl ta viau mai a. Vanapa chuan Theipui rah hmin tuarh mai hi a hmu hlauh mai a, amah maia ei duh lovin midang a ko a, an thlen kim huna ei turin an innghak a. Chutah tleirawl pakhat hi a rawn thleng a, a rawn ei nghal bawrh bawrh mai a. chu tleirawl chu Vanapa chuan a, ‘Nauva, kei pawhin pum khat mah ka la hmawm bik lo asin. I thiante hian lungte kan pai bik lo a nia’ tiin a kam khat hial a. Vanapa khan duh se chuan kha theipui kha midang hriat lohvin a ei vek thei, mahse midang duhsakna avangin a pumbilh duh lo a ni.

 

      ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih tawngkam mawi tak kan neih pawh hi tlawmngaihna rilru atanga rawn chhuak a ni ngei ang.

 

      Tunlai hunah hian tlawmngaihna hi hmanlai ang em em khan kan nunpui tam lo a. Hmanlaia tlawmngaihna lan chhuahna kawng hrang hrangte ang khan  tunlaiah chuan tih theih a lo ni tawh lova. Chhiatni a kan insawngbawl dan pawh a dal tial tial tawh a, tlawmngaihna pawh a lang chhuak hlei thei tawh lo. Heng hi kan tlawmngai ta lo e tihna lam ni lovin kan khawsak danglam chho zel hian kan nunphung a tih danglam tak em avang a ni. Mahni buai buaiin kan buai a, eizawn na kawngah kan hnathawh dan a inang lo a, kan inngaihsak hman meuh tawh lo a ni.

Engpawh nise, kan pipute tlawmngaihna rilru tak tak ang kha pu pha tawh lo mah ila, kan khawtlang nun mil zela tlawmngaihna kan nunpui leh vawn nun zel hi a tul khawp mai.  Kan khawtlang nunah hian tlawmngaihna hi a lan chhuah dan tur kawng tam tak a la awm. Tanpui ngaite tanpui hi chu engtik hunah pawh a tih theih a, tanpui tur hi an awm reng a. Mitthi kan inbuaipui danah pawh tlawmngaia kan la tih hram hram a ngai bawk a, tumah hi mahni inbuaipui thei kan awm lo, midang puihna mamawh vek kan ni. Kan eizawnna kawngah te, Pathian kan biaknaah te leh kan nunhona hrang hrangah hian tlawmngaihna lan chhuahna tur leh nunpuina tur a awm teuh mai.

            Val upa ten ‘tlawmngai takin aw’ an tih chuan tuman nunphung pangngai an pel ngam lo. Midang nek tum ran te pawh an kimki thin. Chutiang chuan Tlawmngaihna hian khawtlang nun a vawng a, min khai rual a ni.

            Tlawmngaihna hi Mizo hnam ti mawitu leh hnamdang pawhin an ngaihsan leh ropui an tih a ni a. Pu Rokunga’n ‘ Aw tlawmngaihna hlu, aw nunna par’ a tih angin ‘Mizo hnam nunna par’ a ni tak meuh meuh a. Hnamdangte laka kan par chhuahna a ni a, kan nihna (identity) pho langtu a ni bawk.

            Tlawmngaihna hi a ral tial tial niin a lang a, a ral zel a nih chuan Mizo hnam hi a her bawih ngei ang. Mizo nih tinuam tu hi a ral chuan Mizo hnam kal zel tur hi ngaihtuah ngam a ni lo ang.  A ral zel lohna turin kan inhrilh thar zel a tul hle mai.

            Tlawmngaihna kengtu ni a kan ngaih ber ‘YMA’ hian theihtawp chhuahin Zonunmawi inzirtir kawngah nasa takin hma an la a. Tleirawl ten an nunpui theihnan tiin Thlan laih te an inzirtir a, infuihtharna hun te an hmang thin. A hlu hle mai.

            Nu leh pa ten inchhung khurah Zonun zemawi hrang hrang – tlawmngaihna, aia upa zah te hi  kan sawi tam a ngai a, kan fate kan zirtir a ngai tak meuh meuh a ni. Chutiangin zirna In hrang hrangah pawh zirtirtuten zirlaite kan hrilh thar reng a tul bawk. Chutiang zelin Kohhran huangchhungah pawh kan sawi tam a tul khawp mai. Zonun zemawi hrang hrangte hi Kohhran huangchhungah Pulpit-ah pawh sawi ngam a ni a, Kristian zirtirna nen a inkawp tlat a ni a, Lal Isua zirtirna laimu nen pawh a inmil thlap a ni.

            Chuvangin Mizo nunze mawi ropui tak, ‘Mizo te min ti Mizo tu’ tlawmngaihna hi a ral mai lohna turin theihtawp chhuah ila, i nunpui hram hram ang u.

KAN RAM KRISTA KAN PE

 Mizo Pastor ropuite zinga mi, Rev Fehtea (1893-1960) chuan CG Clerk-a hla ropui tak mai, “Kan ram Krista kan pe,” tih hi a letling a, he hla hi hnam veina thinlung tak tak a\anga rawn pût chhuak a ni a, Kristianna leh ram inawpna, ram rorêlna kalkawptir tûra hma thlir nei mi rilru a\anga lo chhuak a ni bawk, - 

            “Kan ram Krista kan pe, kan rilru pawh kan hlân...

kan Lal ropui bera tân chuan kan bei hrâm hrâm zêl ang”

            Kan ram hi Krista kan pe meuh em? Kan ram inrêlbâwlna leh chên honaah hian Krista a lal meuh em? tih hi kan chhût fe a ngai. Kristian ram tia inchhâl zel tur kan la ni em le ?

            Mizo hnam hla pui, ‘Aw Nang kan Lal kan Pathian’ tih hlaah chuan Rokunga chu kan ram tâna Pathian awmpuina dilin a \awng\ai a;

            “Chuvangin aw, kan Pathian, hei hi kan dil ber che. Kan ram, kan hnam min hruai a’n, Nang chauh kan  thlang ber che,”  tiin.

            Khawvêl ram zau zâwk kan thlîr chuan, a bîkin kan ngaihsan êm êm America ram ropui tak leh ram ni tla sêng lova rorêltu, England ram chu an hruaitute chuan Pathian hnenah an hlan fel vêk a. An ram leh hnam bul\hutah an chiang a, an hlawhtlinna pawh Pathian a ni tih an chiang êm êm a ni.

            America ram ropui taka an President-te chuan President an nih dâwna thutiam an lâk dâwnin Bible an nem \hin a, Bible a innghat an nihzia a lang chiang viau mai. Kan hriat lâr em em ‘Lincoln Bible’ hi President hrang hrangin thutiam lak nan an hmang \hin a. President 16-na, Abraham Lincoln-a’n kum 1861-a thutiam a lâk dâwn ni khân, a bungrua zawng zawng chuan White House- a la thleng lo va, chûng zingah chuan a Bible pawh a la thleng lo. Thutiam a lâkna turah a Bible hi hman ngei a duh avangin US Supreme Court-a Clerk pakhat, William Thomas Caroll chuan a Bible chu a va lâk sak vâng vâng a ni. Chu chu tun thlengin ‘Lincoln Bible’ an tih chu a ni. Kum 1928 thleng khân Lincoln-a chhûngte hian he Bible hi an kawl a, chumi hnuah Abraham Lincoln-a fapa Robert Todd Lincoln-a nupui Mary Eunice Harlan chuan Library of Congress-ah a hlân ta a ni.

            Barack Obama President a lo nih khân kum 2009 leh 2013-ah te President thutiam a la a, thutiam a lak dawn te khan he Bible hi a hmang a; Donald Trump-a’n January 20, 2017-a thutiam a lâknaah khan anmahni Bible bakah Lincoln Bible hi a hmang leh bawk a ni.

            He Bible bâkah hian US President hmasa ber, George Washington a Bible hman chu a hnuah ‘George Washington Inaugural Bible’ tiin koh a ni a, ani bâkah hian President hrang hrangin thutiam lak nân he Bible hi an lo hmang tawh bawk a ni.

            USA President zawng zawngin (John Quincy Adams leh Theodore Roosevelt te tiam lovin) Bible nem chungin thutiam hi an la vek a ni.

            Kan hriat lâr em em ‘In God We Trust’ tih pawh hi USA ram innghahna (official motto) atân hman a ni bawk a. Kum 1956 khân official motto atan an hmang \an nachungin kum 1864 daih tawh khân he thu mawi tak hi an pawisa thirah an lo ziak daih tawh a. Kum 1957-khân pawisa-ah an chuantir chauh zawk a ni.

            Pathian thu hi America ram hruaitute hian an ngai pawimawh em em a, an chet velna apiangah hian an târ lang chamchi mai a nih hi.    

            America ram dânpui (Constitution) hi khawvela constitution tawi ber a sawi \hin a ni a, bung (Articles) 7 chauh a awm. Ziaktu \henkhatin an sawi dân chuan an ram dânpui hi Pathian thu (Bible) a innghat a ni an ti bawk. Kum  September ni 17, 1787 ah khân he danpui hi pawm a ni a, tûn thleng hian Constitutional Amendments 27 chiah an nei a, an tidanglam khât khawp mai. An Constitution duangtu mi 55 zinga 50 te kha Kristian an ni. American Supreme Court chuan kum 1892 khan America chu, ‘This is a religious people. This is a Christian nation,’ tiin a lo sawi tawh a,  tun thleng hian an Supreme Court ah chuan Session neih dâwn apiangin thuchah, ‘God save the United States of America,’ tih hi an puang chhuak \hin. President Donald Trump-a lak luhna inkhâwmah te khan Kohhran hrang hrang hruaitute kha \awng\ai turin an sâwm a, America leh an President thar chu Pathian hnênah an hlan mawlh mawlh mai a nih kha.

            Hêng zawng zawng thlir hi chuan America ram innghahna lungphûm chu Pathian thu a ni a, an ram hruaituten Pathian thu an ngai pawimawhin an dah sâng êm êm a, hei hian nasa takin an ram rorêlnaah pawh hnuhma a nei a ni. Pathian hnênah an inkawltir tlat a, ‘an ram khu Krista an pe,’ tak zet a ni. Ram chhungah buai nuai nuai an nei ve lo a, an inrelbawlna khu a fel fai êm êm reng a ni.

            England ram han thlir ve thung ila. Kan hriat hnai vai ber, Queen Elizabeth -II hian June 2,1956-a lallukhum a khum ni khân Bible chungah kut nghatin thu a tiam a, chumi hnuah Bible chu a fâwp a. Chumi hnuah a hriat turin a pualin he thu hi an chham a, “Kan Lalnu duh tak, dan chunga i rorêlna chhawm nun zelna tûr leh i ram mipuite leh sawrkâr rorêlna tura Pathian Chanchin\ha hi i hman theih nan he Bible hi kan pê a che. He lehkhabu hi khawvêla lehkha ropui bêr leh hlu ber a ni a, a chhungah hian finna a awm a, hei hi inawpna dân chu a ni a, hei hi Pathian nena inzawmna leh a awmpuina a ni bawk,” tiin. Hemi hunah hian Pathian lehkhabu chang hrang hrang chhiar a ni bawk.

            Kan hriat angin United Kingdom-ah chuan an lal te hi sawrkâr hotu an nih rualin an sakhua, Church of England-ah hotu an ni nghal a. Rinna humhimtu (Defender of the Faith’) tia koh an ni bawk a, he nihna (title) hi Henry-VIII khân a fanu Queen Elizabeth-I hnênah a hlân a, tichuan an inhlân chhawng zêl ta a ni.

            Great Britain lal zinga lâr ber pâwl, Queen Victoria kha Pathian ngaihsak deuh mai a ni a. |um khat chu England lal in-a Chaplain, Farrar-a chuan Lalnu Victoria damlo, khawsik avanga mu chu a va tlawh a. Chutih lai chuan lalnu chuan ‘Lal Isua lokal lehna chungchâng’ thuziak (leaflet) hi a lo chhiar mek a. Chaplain hnênah chuan, “Chaplain, Lal Isua lo kal lehna chungchang hi engtin nge  i ngaih?” tiin a zâwt a. Chaplain chuan “Ka pi, he thu hi eng vanga min zawt nge i nih?” tiin a zâwt lêt a. Chutah chuan lalnu chuan, “Lal Isua hi lo kal ta se, kei hi nungdamin lo la awm ta ila. Great Britain ram zawng zawng leh India ram lalber nihna lallukhum hi ka kut ngeiin ka lo hlan ang a, chu chu ka tih theih sâng ber a ni a, chubaka hlu chu pêk theih ka nei lo vang, chu chu ka lâwmna tur a ni ang,” tiin a chhâng a. A ropuina zawng zawng chu Lal Isua pêk lêt a duh a, kum upa  tak a nih hnu thleng pawhin Pathian a\anga a dawn, khawvel ropuina zawng zawng hi Pathian hnena pêk lêt a duh thu hi nasa takin a sawi \hin.

            Queen Victoria chanchin sawi tâkah chuan (kan thupui a\angin pêng hlek ta ila), \um khat chu Lalnu a nih a\anga la rei vak lo tak, kum naupang tê a nih laiin Royal Lodge-ah Handel-a hla ropui ‘Handel Messiah’ hi an rem a. Lalnu viltu nula pakhat chuan lalnu hnenah chuan ‘he hla an rem lai hi chuan he room chhunga mi zawng zawng hi an ding vek \hin a, lalnu tih loh chu. Lalnu chu ding ve lovin a \hu reng tûr a ni, hei hi lal chhûngkua te chin dan (royal etiquette) a ni’ tiin lalnu chu a hrilh ru a. Chutah le, Halleluiah Chorus an han rem chiah chu mi zawng zawng an ding ta vek a, Pathian an fak a. Lalnu pawh chu a awm hle hle thei ta lo va, a lo zâwm ve a, a mittui te pawh nasa takin a tla a. England lal chhûngkaw kalphung pêl rawk khawpin he hla an sak chhung zawng hian a ding tluan chhuak ta a ni.

            A chunga Great Britain lal \henkhat chanchin kan han târ lan a\ang pawh hian United Kingdom lalte leh roreltute hian Pathian an ngaihsak êm êm a, an rorêlna kawng hrang hrangah pawh Pathian hi an dah langsâr thiam êm êm a ni tih a lang chiang hle.

            Khawiah pawh, Pathian leh a thuchah, Pathian thu ngai pawimawha, zah nachâng hria leh dah langsâr thiam apiang hi ram leh hnam changkâng, ram ropui an ni ziah \hin.

            Kan ram zim tê hi han thlir ta ila, kan ram inrêlbâwlna kawngah hian kan ram hruaitute hian eng anga thukin nge ke an pên tih chu sawi thiam a har a, sawi theih pawh a ni  âwm lo ve.

            Mizo zinga hla phuah thiam langsâr, Pu Rokûnga chuan, “Kan ram kan hnam min hruaia’n, Nang chauh kan thlang a che,” tiin Pathian chu Mizo hnam hruaitu atân a sawm a, chhûng lam leh pâwn lam a\anga beihna leh harsatna pawh lo awm se, kan hneh theihna turin Pathian  chu innghahna leh kan rinchhan kulpui ber ni se a duh thu a sawi.

            A hma lama kan sawi ang hian  ram ropui leh hnam changkangte hi an ram innghahna leh lungphûm kan zir chian chuan Pathian an lo dah pawimawh hle \hin a, kawng engkimah an hmachhuan ber a lo ni \hin. Ram rorelna leh Pathian thu hi a inkawp tlat a, lâk hran theih a ni lo. Chuvângin Kohhran chuan sawrkâr kal sûal tur a vêng ang a, sawrkârin Kohhran duh dan a ngaichang thiam bawk tur niin a lang.

            Ram rorêltute zingah Kohhran leh Pathian zai ngai lo va, mahni duh dân anga kal pawp pawp ching an awm chuan an kal sual fo \hin. Kan ngaihsan êm êm America leh England ram hruaitute chanchin thenkhat a\ang hian zir tur tam tak kan nei thei ang. Ram hruaitu chuan ram a hruainaah Pathian duh dân a thlir thiam tur a ni a, chutiangin Kohhran hruaitute pawhin an rawngbawlna kawngah ram leh hnam hi an rilruah riak ve reng se a duhawm hle. Chutianga ram rorêlna leh Kohhran te lungrual taka an kal za theih chuan ramin hma a sâwn ngei ang.

            Kan ram hi Krista kan pêk a, a duh dân anga kan kalpui phawt chuan khawvêl hriatah he Mizo hnam hi a la pâr chhuak ve êm êm ang.

YMA Day a lo thlen hian

 “ Rualtin khum zaleng insiam, YMA sakhming an ko” ti a YMA sakhming chawia Mizo fate hla ropui min hnutchhiahtu, Pu V. Thangzama tellovin kumin YMA Day chu kan hmang dawn chu a ni ta mai si a, a ngaihawm vung vung  hle mai. Amah awm tawh lo mahse YMA a awm chhung chuan a hming hi a dai tawh lovang.

Hmanah pipu zaleng rual, sa leh ral thuam ang a do,

A chhingzo tur zaleng rual awmthei reng hian ka ring lo;

Hranghrui leng zamual an liam, amin tuaithar te an cho,

Rualtin khum zaleng insiam Y.M.A sakhming an ko.


Kumin hi YMA kum 91-na a lo ni ta reng a, kum 100 kan hlat ta lo hle mai. YMA kum 100 tlin lawmna tura Project lian neih tum tan chuan lo inhmakhua a hun viau mai.

YMA din tu, Zosap leh Kohhran hruaitu hmasa te, Mizo pa rawnkai tak tak ho kha an hma thlir a thui mang e. YMA ( a hming hmasa YLA) an din lai khan an rilrua lian ber chu Mizo hnam hmasawnna tur leh Kristian nun mila Mizo khawtlang nun kaihhruai kha a ni a. A din tirh laia khawtlang tana pawl tangkai leh hmachhuan ber khan kum 91 a lo tlin hnuah pawh a zepui hi a la hloh lova. Mizo hnam hmahruaitu leh kan innghahna a la ni reng hi YMA ropuina leh a dintute hmathlir thui zia tarlangtu a ni. Thangthar YMA memberte hian an hlut zia hi kan theihnghilh mai ang tih a hlauhawm.

Hruaitu hmasa ten an sawi fo thin chu ‘ Pathianin Mizo te rohlu min pek zingah YMA hi a hlu ber te zinga mi’ tih hi a ni. Tun dinhmunah hian YMA member hi 5,07,412 kan ni tawh a, mipa 2,96,005 leh hmeichhia 2,11,407.  YMA Dan Bu in YMA member lak dan chungchangah kum bithliah a nei lova, ‘Mizo tupawh, tleirawl/rawl thar chin chung lam’ ti ngawtin a dah a, hei hi kum 14 vel niin kan ngai ber a. Branch tinah member lak dan a inang diak diak lo, engpawh nise member a inziak lut lem lo pawh Mizo an nih chuan member ah kan inngai vek mai.

Tunah hian District 9-ah Sub-Headquarters 9 an awm mek a, Group 49 awmin Branch hi 831 awmin Mizoram chhungah Branch 774 an awm a, State pawnah 57 an awm thung. State pawn-ah hian Group 3 – Manipur, Shillong leh Tripura Group an awm a, Bangladesh ah Branch1 an awm bawk. Tunah hian State pawnah YMA din duh hi an awm chho zel bawk.  YMA hian hma a sawn zel a, Branch leh member pawh a pung chho zel a, hnam inpumkhatna atan pawh ke penna pawimawh tak a ni. Hnamdang hian YMA indin chhoh dan leh Mizo hnam tana a pawimawhna hi mak an ti a, an zir thin. Khawvel hmun dang atang leh India ram hmun dang atangin YMA hi an zir a, mak an ti a, Mizo khawtlang nunah hmun a luah dan hi ropui an ti thin. Heng zawng zawng hi YMA hruaitute vang a ni lova, memberte leh Mizo mipuite tanhona, hruaitu hmasa te hmathlir thui tak vang leh Pathian malsawmna a ni.

YMA nihna (identity) hlu tak chu ‘tlawmngai pawl, politics rawng kai lo’ a nihna hi a ni a, YMA member ah party mi kan awm lo thei lova, mahse YMA huangchhungah hian Politics lam mi pawhin party rilru an pu lut ngai lova, YMA takin thil an thlir thei thin hi YMA ropuina leh hlutna  a ni. Politics rilru inrawlhna avanga hruaitu lo ni chho an awm a nih pawhin an tlo ngai lo.

Zosap te leh Kohhran hruaitu, khawtlang hruaituten uluk taka an lo din a nih avang leh, tun thlenga a thiltum zingah pawh ‘ Kristian nun dan tha ngaihsan’ tih a la tel reng avang hian YMA hi Kohhran nen inngheng rialin a kal chho zel a, a inhlat tak tak ngai lo. YMA huangchhungah hruaitute kan infuih thinna ber pawh ‘YMA hruaitu chu Kohhran hlat mi a nih a rem thin lova, Kohhran bel mi a ni tur a ni’ tih a ni thin. 

YMA thuvawn ‘tanpui ngaite tanpui’ a nih tlat avangin khawtlanga tanpui ngai an awmin YMA chu a tlanchhe ngai lova, a thim a var pawh thlu lovin tanpui ngaite pui turin a che chhuak thin. Midang kutah a dah ngai lo a, midangin YMA kutah an dah thin zawk.  Lusun te hnem turin a pen chhuak thin a, chhiatni ah lusunte tan inhnemna leh innghahna a ni ve thin. Khawtlangah chhiattawk an awm chuan YMA chuan i he lovin a hun ruahman lawkte a thulh rih mai thin. Tunlaiah khawtlanga chhiatni a kan inngaihsakna tla hniam ta leh mitthi in/khawhar ina  lang ngai lo kan pung ta zel hi infuihthar a tul hle.

 YMA chuan khawtlanga sualna chi hrang hrangte chu midang kuta dah lovin a huai takin a hmachhawn thin a, Mizo hnam himna chu a ngaihpawimawh ber a ni. Mahni inlum pawh thlahlel hlei thei lovin zan khaw tairek thlengin sual do hna a thawk thin a, theihtawpin humsual dai te tan kawng dik a kawh hmuh thin. Kum 2025-2027 chhung hi YMA chuan Kumpuan atan ‘ Ruihhlo Do’ a puang a, kan ramah ruihhlo avanga harsatna kan tawh nasat zia leh kan chhiat pui nasat zia hi en liam mai mai chi a nih loh avangin YMA chuan ruihhlo a do reng piah lamah nasa leh zualin a do chho ta a. Tunah hian a bik takin a lo lut zel tur (supply reduction) ven kawngah Excise & Narcotics Dept, Police Department, Assam Rifles te nen theihtawp chhuahin hma lak mek a ni a. Mipuite hian ruihhlo do kawngah hian tih theih kan nei vek a, kan che chhuak vek thei lo a nih pawhin hmala tute thlawpna lo pek te, tawngtaipuite, thurawn pek te hi kan mawhphurhna a ni.

YMA hian kuang bik a nei lova Mizo hnam leh khawtlang nun thatna tur thil chu a ngaihvenin a hma zel thin a, chutihrualin YMA tih a mawi leh mawi lo erawh a thlir thiam thin.

A din tirh atanga YMA hi Mizo hnam tana pawimawh, hnam hmahruaitu leh Mizo khawtlang nun khalh tu a nih avangin a zuih zawnga a kal hi a rem lova, a vul zel theihnan kan hlut deuh deuh a tha awm e.

Lanu leng leh kan val rual, Zorampar chu nangni hi;

In partin vul a mawi zual, in par zu lah a thlum si,

Hnamtin dawnpui ka nuam e, khuai ang lawiin lo leng se,

Dawnin an ma bil lo'ng e, kir zai reng an rel lo'ng e.

 

YMA Day chibai vek ule.

Wednesday, April 2, 2025

 Kawl a eng tan ta- Chhinlung nau fa

  • Prof. Malsawmliana 



“A her chhuak ta kawla’n,

Chhinlung nau fa lung kan rual ve nan;

Zan thim lungngaih a bo ta,

Zalenna kawl a lo eng chhuak ta ;

Kan lunglawm ve nan.”


“ Vulmawi hming kha ka hriat ngai pawh a ni lo. Mahse lam tawi si, lam nuam si,hriat nuam si, a kawk tha bawk si, a chhan tha bawk si; thil chhia leh thil tha lo inzep tel thei lo niin a hming hi ka ngai a, ka ring bawk a. Chutiang chuan Vulmawi hi ka thlang ta a ni” tiin Vulmawi Band a an hotupa Lalruanga chuan Vulmawi hming a thlan chhan a sawi.


Vulmawi Band hi kum 1976 chho vela Tahan leh a chhehvela zaithiam band an ni a. Unau leh thianza hovin an din a ni a, an Band member te chu - Buta ( Lead Guitar, Vocal), Lalruanga (Vocal, Guitar), Siama ( Vocal, Guitar), Hmingliana( Guitar),Rihlipui Nghaka( Vocal/ Lead ), Zara ( Drum), Tawnenga(Guitar), Thangnova ( Bass) te an ni.


Burma lam mai ni lo Mizoram hmun hrang hrangah Concert neiin an fang kual a, music an tum thiam bawk a, a hun lai chuan mipuiin an ngaisang hle a ni. An hla te hi anmahni phuah vek niin an hla thu a tha bawk a. Tun thleng pawh hian an hla te hi thangthar ten an la ngaihlu in zaithiam ten an sa thar leh hlawm a. 


Chung zingah chuan ‘ Kawl a eng tan ta” tih Lalruanga phuah hi tun thleng pawh hla tha leh sak hlawh, inpumkhatna hla a ni a. Zofa tlang hrang hranga chengte inpumkhatna tura sawmna a ni.


Zofate tobul Chhinlung chhuak kan nihna chu chawi vawngin tlang hrang hrangah cheng mah ila ‘chhinlung naufa’ kan nihna hrereng turin min chah a. Chu chu kan hnam lungphum leh innghahna tobul chu a ni. 


“Mim ang kan pian dunna,

Hai rualloh lungphum kha hrereng la;

I ram i hnam tan hian,

Lungphang lo ten thawk zel ang che;

Chhinlung naufa tiin” 


Vulmawi Band memberte hian hnam tana thahnemngaihna rilru an pu lian hle a, an rilru zawng zawngah an nei emaw tih tur khawpin an ngaihven a. Anni chuan tharum leh thildang hmanga hnam tana chet chhuah an thei lova, an theih chhun hla hmanga mi rilru kaihthawh leh ropui taka mahni hnam tarlan kha an thupui a ni. Thildang a leng lo. 


An member Siama’n, “Sumdawng rilru leh sum hai luh tawk tawkna lam aiin hnam hmangaihna te, inpumkhatna tur ang chi te hi hlaah kan zep teuh a. Kan rilruah khawi kipa Zo hnahthlak reng reng hi chu inunau vek ila tih hi kan duh” tiin a sawi. A sawi ang hian rem leh rem lo in an hla tin deuh thawah hian hnam rilru an phum a tih theih awm e. 


Capt. LZ Sailo in tlang hrang hranga Zofa unau cheng te, Zofa an nih pawh inhre tawh lo te a tlawh chhuah tum a ‘rinawmna chibai’ a buk ang khan he hla hian khawvel puma Chhinlung chhuak unau zawng zawngte chu thlah khat, chhul khat kual kan nihna hrereng  tur leh zalenna kawl eng mai tur thlir a unau chibai inbuk tawn tur kan nih thu he hla hian uar takin min hrilh. 


“Chhak leh thlang, 

chhim leh hmara leng unaute u;

Ka u ka nau tiin chibai inbuk tawn ang u

Kan zalenna kawl a eng tan ta, 

Kawl a eng ta” tiin. 


Zofate hi khawvel hmun hrang hrangah kan awm darh a. Kan chenna hmun nghet - India, Bangladesh leh Myanmar te rilruah a lian lo thei lova, tun dinhmunah erawh chuan heng ram pathum mai ni lo USA, Australia, UK, leh khawvel hmun tin maiah kan awm darh ve ta. Kan awmna hmun chu khawi pawh nise kan thinlungah erawh thlah khat, unau leh bul thuhmun kan nihna hi a bo lohna turin kan awmna hmun apianga Mizo hnam tana “rinawmna chibai” vawng tlat tura infuihna hla tha tak a ni.


Engtikah emaw chuan Mizo hnam tan kawl a la eng ngei ang a, chumi hunah chuan tlang hrang hranga Zofa unaute hi rilru thuhmun leh pumkhatin kan la awm ngei ang. Rorelna pakhat hnuaiah kan awm thei lo a nih pawhin ngaihtuahna thuhmun kan la nei ngei ang. Chu hun chu a ni Vulmawi hovin “Kawl a eng tan ta” ti a hmathlir min neih pui chu ni.

 Parmawi rimtui

- Prof. Malsawmliana 


Nikum (2024) October 15 zan khan Vulmawi Band khaipa zinga mi, Lalruanga chu a thlennaah kan inkawm a. Ani hi USA Maryland state- a awm a ni a, an fapa nupui neih hmang tura Aizawla rawn chuang chhuak a ni a. Pa kawm nuam leh titi thiam, Mizo tawng thiam tak a ni. 


“Zo tlang sanga parmawi  tinreng te,

Chhawkhlei senhri an vul chiai e;

Parmawi tin vulna hmun nuam rammawi ka thlirin,

Chu hmun mawia len ve ka nuam e;

Parmawi rimtui vullai chenin,

Tudang ngai lova kumtluana len ve hi.”


Kum 1976-83 chho vela Mizo Rock Band, Vulmawi Band khaipa pakhat, Buta chuan an Band hla thenkhatte hi Mizo hnam zalenna lam hawi an nih thu leh an rilru ah Revolution a len viau thin thu a sawi. Anmahni tawkah tlangval thalai, hnam hmakhua atana rilru leh ngaihtuahna an sen chhoh hun lai a ni a, khawvel ram hrang hrang dinhmun an thlir a, zalenna nei tura khawvel inlumlet chho tup tup te chuan nasa takin an ngaihtuahna a luah a. Chu rilru atang chuan hnam tana thahnemngaihna hla tha tak tak an siam chho ta a ni. 


Lalruanga’n he hla chungchang a sawinaah khang lai hun khan hnam rilru an pu nasa a, Mizoram lama MNF in zalenna an sual chhoh lai a lo ni bawk nen. An hla zir te hi a chang chuan hla zir aiin hnam movement sawi an tui zawk chang te a awm a, an hla zir zawhah an sawiho ziah thu a sawi. Heng avang te hian an hming bulah pawh ‘Zoram’ tih a dah theuh a, a hnuah an pu zui lo na in, chu chuan an rilruah Zoram a lian zia a sawifiah viau mai. 


Tuna kan sawi tur “ Parmawi Rimtui” bakah hian “ Kawl a eng tan ta ( Chhinlung naufa)” tih hi Vulmawi ho hla zinga hnam hmangaihna hla langsar tak a ni a. Remchanga la sawi zui ah dah ta ila.


Parmawi Rimtui tih hla hi kum 1980 chho ah khan Buta leh Lalruanga ten a thu an phuah, an Band member Siama’n a thluk a lo neih sa hmanga an siam rem a ni a. He hla lo pian chhuahnaah hian mimal hming ni lovin an pathum kuthnu a ni.


“ Parmawi Rimtui”  tih hla hi tehkhin thu hmanga hnam zalenna hawia phuah a ni a. Khatih lai khan Burma sawrkar a khauh hle a, hla te pawh ram dan in a phut angin Kawl tawnga lehlina sawrkar pawmpui tura thawn zel a ngai a, chuvangin thukhuhnan zalenna tih aiah ‘Parmawi rim tui’ tih an hman thu Lalruanga’ n a sawi.  Tuna hla thu kan hmuh bak hi chang khat dang a la awm a, amaherawhchu a hre chhuak zo tawh lo. 


A hla hian belhchian a dawlin lairil a fan ngaih mai a, a hla erawh uluk deuha ngaihthlak a tul thung. 


“Kan kalna kawng lamtluang, 

Chho in hrehawm hle mahse;

Kan hmaah kal ta te umin i pen zel ang, Nang nen, lenrualte nen, 

Parmawi rimtui i thliak ang.


He hlaah hian tehkhin thu langsar deuh mai chu a hla thupui “Parmawi rimtui” tih hi a ni a, “hnam zalenna” sawina a ni. Zalenna chu pangpar rim tui tak angin a tehkhin a, a rimtuina chuan mitin tan hlimna te, hahdamna te, thlamuanna te, engthawlna te a pe chhuak a. A rim tuina tem ve turin Zofa unau zawng zawng min sawm a ni.


“Chu hmun mawia zaleng dangte zawng, 

Zalenna par vullai chenin;

Suihlungrual zate'n hlimni par an tlan e,

An ianga len ve ka nghakhlel,”


Khawvel ram hrang hrang hrang ten zalenna neiin mahni inrelbawlin ram ropui an din a. Chung ram te chu “kan hmaa kalta te” tiin an hniakhnung zui a hnam zalenna atana ke pen turin min au a. A kawng erawh chu a bumbohin a hautak hle thung. Ram leh hnam zalenna nei turin tha leh zung, hun, sum leh pai bakah nunna hial te pawh thap a ngai a. India ram ropui tak pawh hian Kumpinu laka zalenna a sual chhung ringawt pawh kum 100 dawn a ni a, chumi chhung chuan sang tam takin nunna an chan a, tam takin jail bang an zut a, tam tak ram tui leilo in an chhuak a ni. India ram zalenna lamtluang hi a mam lova , chhuk leh chho zawh ngai a ni. 

Kum 1966 ah MNF ten zalenna sualin India an kap a, kum 20 zet chhungin mi tam takin nunna an chan a, in leh lo hal a ni a, ram pum buaiin kan buai a ni. Sawi tur tam tak a awm.


 Heng zawng zawng thlir hian Zalenna kawng hi thil namai a ni lova, inpekna leh huaisenna a ngai. Chu “Parmawi rim tui” hnim tur erawh chuan chung zawng zawng chu paltlang a ngai si. Butta chuan “ kan rilruah Revolution hi a lian em em a ni” tiin min hrilh a, chu rilru chu hla hmangin a rawn far chhuak ta a ni.


Kawng chhuk chhoin hahthlak mahse,

Kimte'n rual zawng hian 

Raltiang i kai ve ang.”


“Parmawi Rimtui” awmna hmun chu “hmun mawi” tiin an sawi bawk a, chutah chuan “zalenna par “ a vul chiai  a, inlungrual leh inpumkhatin, thinlung hmun khat pu in hlim takin an leng a. Ram in hma a sawn a, rorelna dik chu luipui angin a luang bawk a. Chu hmun chu Utopia emaw Eldorado emaw pawh ni lovin he leia Zofa tlang hrang hranga cheng te lungrual taka an len za na tur hmun, Raltiang Ram chu a ni. 


India zalenna sual lai khan hruaitu lawk rual ho- Mahatma Gandhi te, Bipan Chandra Pal, Motilal Nehru leh hruaitu dang te chu hmun hrang hrangah zin kualin mipui hneh an tum a, ramdangmi rorelna hnuaia kun reng lova mahni ke a ding tur kan nih zia te, chu chu Pathianin kan tana lo ruat sak “ Swaraj (Freedom) is my birthright” ti meuh a Bal Gangadhar Tilak ten an lo sawi anga zalenna hi kan chanvo a nih thu te an tlangau pui a. Mipuite chu che chhuak a tang ve turin an fuih a ni. 


Lalruanga te, Buta te pawh hian Zofate chu pen chhuak a, kan zalenna kawl eng tur chu dingdihlipa thlir fan fan turin  min chah a ni.


“Parmawi vulna raltiang ka thlirin,

Suihlung ruala hma tiang sawnin;

Zaleng rual zawng ten pheikhawng i khai nang aw,

An hril an sawi hmun mawi kan thlen chuan;

Chuaini nei lo hlim ni chenin, 

Rualduh leng zawngten nau ang kan nui ve ang.”


Parmawi rim tui len velna ram, Zofa tlang hrang hranga cheng te pumkhat kan awmna tur Raltiang ram i thlir ang u.