Tuesday, January 24, 2023

MIZORAM HMA LAM HUN CHU ZIRNA SANGAH A INNGHAT

 - Prof. Malsawmliana


Kan thupui “Mizoram hma lam hun chu zirna sangah a innghat’ tih hi thupui sawi chakawm tak mai a ni a. Tunlai khawvelah mi zawng zawng hi zirna lama kan intlansiak chhoh mek lai a nih avang leh a bikin zirna sang (higher institution) te hi kan ram mamawh an la nih avangin he thupui hi a pawimawh hle a ni. Zirna hi kan nitin nunah leh mihring nunah hian a bet tlat a, naupangte atanga puitling thlenga kan nun nghawngtu a nih avangin ngaihthah theih a ni lova. Mihring nunkhua siam tu leh nghawng tu lian tak mai a ni.

“Vawiina zirlaite hi naktuka ram leh hnam hruaitu turte an ni” tiin  America President 35-na, John F. Kennedy chuan a lo sawi tawh a. He thu hi kan hriat lar leh zirlaite kan fuihna thu pawh a ni fo thin. Chuvangin zirlaite hi nakin lawka Mizoram hma lam hun siam tu tur an ni a, kan ram innghahna a ni bawk a. Chutih rualin mi puitling leh lehkhathiam ni tura an inchherna tur ‘pum’ kan mamawh a, chu ‘pum’ chu zirna in a ni.

Kan ramah tunhnai kum 10 chhung hian nasa takin a sikul pung a, Primary School atanga Higher Secondary School  phei chu a thahnem tawh hle mai. Chutih rualin zirna sang lam College leh a chung lam erawh a pung hlei thei lo thung a. Pawl 12 result a chhuak a, zirlai tam takin College ah luhna tur an hmu lova, chutiangin BA/BSc etc. pass thar ten University ah seat an inchan lo bawk a. Mi tam tak zirna chhunzawm thei lovin an chawlh phah fo thin. Chuvangin zirlaiten zirna an chhunzawm zelna tur leh thiamna sang zawk an neih theihna turin zirna sang (higher institutions) kan neih belh zel hi a tul tak meuh a ni.

Kan ram a hausa lova, khawsakah pawh Mizote hi kan sang lem lo bawk a. Mizoram University kan neih hma phei kha chuan MA zir chhunzawm turin state pawna kal a ngai thin a, hemi a nih avang hian chhungkaw tam tak chuan chhungkaw harsatna avangin an fate zirna sang zawk an chhunzawm tir hlei thei thin lova. Hemi avang hian lehkhathiam tak tak, harsatna avanga zir chhunzawm ta lo leh an nih ang ni ta lo an awm phah nual a ni. Lehkhathiam thei tak tak leh mifing tak tak, zir zawm zel se chuan nakin lawkah kan ram pawhin a chhawr em em tur, khawsak harsat avang leh state pawn chhuah a ngaih avanga zir chhunzawm ta lo hi tam tak an awm ngei ang. College thlenga kal, a aia sanga kal chhunzawm thei ta lova, a remchan anga hnathawh tur zawng lo thei ta lo hi an awm fur awm e.

Chuvangin kan thalai, zirlai thiam thei tak tak te hian an thiamna te pholang tur leh tihlawhtling turin zirna sang (higher institution) an kal a ngai a, chu chu mi harsa ber pawhin an ban phak theih turin Mizoram chhungah hian kan neih a ngai a ni.

Tunah hian Mizoramah Law College chhiar telin College 23 lai kan nei tawh a, hei bakah hian Hindi Training College te, NIT te, Mizoram Polytechnic leh Women’s Polytechnic te kan nei bawk a. Tun dinhmunah hian Mizorama College ah te hian General Course –BA/BSc/BCom/BCA etc. te chauh a zir theih a. Ramdangah te chuan College ah Post Graduate zirna te an nei a, kan ramah erawh chuan kan nei thei rih lo. Under Graduate (UG) Course zirna ngawr ngawr hi a ni rih mai a. Tunhnaiah College tih changtlunna turin Centrally Sponsored Scheme(CSS) tha tak mai, Rashtriya Uchchatar Shiksha Abhiyan (RUSA) a lo awm thar a, RUSA hnuaiah hian hmalak chhoh tan mek a ni a, nakin lawkah chuan RUSA avang hian College tin te hian building tha tak leh zirna changkang tak, general subject mai piah lamah Vocational course te pawh zir theihna tur kan nei thuai dawn a ni. A nghahhlelhawm tawh hle mai. Tin, RUSA hnuaiah tho hian Model College ah College 2- Govt. Hrangbana College leh Govt. Zirtiri Residential Science College te pawh thlan fel tawh an ni bawk.

Entirna pakhat han sawi ta ila, tunah hian pawl 12-ah Sikul tam takin Vocational Course an zir a, hengte hian pawl 12 an zawh hnuah zir chhunzawm zelna tur an nei tawh lova, College zawm ve ngei an duh avangin College ah Arts emaw commerce emaw te loh theih lova an zir a ngaih phah a, vocational lamah thui tak zirna tur kan nei lo. Vocational course lama eizawnna tling tur an zir chhuah hma in zir zelna tur institution kan neih loh avangin an tawp san a ngaih phah a, a uihawm em em a ni. RUSA Scheme hnuaiah bawk hian Community College te pawh din chhoh zel a ni dawn a, hengah te hian Vocational Course pawh tha tak tak a awm thei dawn bawk a, a nghahlelhawm em em a ni. Mizo zirlaite hmalam hun a eng chho zel dawn niin a lang.

Tin, Mizoramin kan mamawh em em, Engineering College pawh RUSA hnuaiah hian Lunglei lamah din turin ruahmanna siam mek a ni bawk.

Mi thiam, ramin a chhawr theih tur chher chhuak turin College a tawk mai lova, University a ngai. Kum 2001 atangin Mizoram University kan nei tan a, kan ramah ngei MA, PhD te a zir theih ta a. Tunhma a state pawn pan ngai thin kha pan kher ngai lovin mahni awmhmun atangin a zir ve theih ta. University kan neih hnu hian kan state pawhin zirna leh kawng hrang hrangah hma kan sawn phah hle a, ramdang mi leh sap ho zingah chauh scientist te hi awm turah kan ngai thin a, mahse tunah chuan Mizo pa, Science lama mithiam (Scientist) leh Social Scientist thiam tak tak, khawvel ram dangah pawh kal se zahpuiawm loh tur hi kan nei ta nual mai. Hengte hi University kan neih tak vang a ni. Khawvelah pawh an la hmuhchhuah loh, Mizorama kan neih tam tam tak te hi kan mithiam ten an hmuchhuak deuh reng ta mai a. University hi MA leh PhD zirna hmun a ni mai lova, zirbingna hmun (research institute) a ni a, kawng hrang hranga ram mamawh leh hmasawnna tura kan mamawh te hi zir reng a ni a. Sawrkar pawhin a hmang tangkai chho telh telh niin a lang a, an thiamna leh an hmanrua te hi kan mamawhna a sang chho zel dawn a ni. Sawrkarin ram inkaihhruaina leh hmasawnna kawngah mithiam te rawn nachang a hriat a, a hman tangkai thiam chuan kan ramin hma a sawn ngei ang.

A bik takin Science & Technology lama ramin hma kan sawn theihna turin University lama Science Department ten nen thawhhona tha  kan neih thiam chuan Sawrkar leh ram tan nasa taka hlawkpuina leh hmasawnna tur a ni ang.

Sawrkar hmalakna hrang hrang te a hlawhtlin theihna tura rawtna leh thurawn pek thu ah te, a hlawhtlin leh hlawhtlin loh zirchian chungchangah te pawh University lama mithiam ten nasa takin hma an la zel a, chung an zirchianna te chu Sawrkarah thehlutin Sawrkar lamin nasa takin a hlawkpui thin a ni.

Chuvangin kan University hian nasa takin ram hmasawnna kawngah kawngro a su a, sawrkar lam thuneitute pawhin rawn nachang leh hman tangkai leh zual dan a thiam a tul hle mai. India ram Prime Minister kalchhuak ta, Dr Manmohan Singh chu kha Politician a ni lova, India ram ei leh bar dinhmun siamtha turin a thiamna hman tangkai duhin a thawhna Delhi School of Economics zirtirtu a nihna atangin an sawm chhuak a. Sawrkarin hna hrang hrang an chelh kual tir a, Planning Commision ah te, Reserve Bank of India(RBI) Governor ah te, PM Adviser on Economic Affairs ah te ruat a nih hnuah Finance Minister atan sawm a ni a, chutah Prime Minister a ni chho ta zel a. Economics lama mithiam a nih avangin India ramin ei leh bar lamah nasa takin hma a sawn phah a ni. He entirna pakhat mai atang pawh hian University mithiam te hi sawrkarin a hman tangkai thiam chuan ramin a hlawkpui em em a ni.

Tunah pawh Mizoram sawrkar policy lian ber, Flagship programme, New Land Use Policy (NLUP) pawh hi a tira ruahmanna an siam bakah Mizoram University lam mithiam te leh College of Veterinary Sciences & Animal Husbandry (Selesih) te rawnin kalpui zel dan turah ruahmanna tha zawk siam a ni a. Kalphung tha zawka kalpui dan tur leh a hlawhtlin leh zual theihna turin University te hian nasa takin tha an thawh chho mek zel a ni.   

 Kum 2010 khan India Sawrkar, Ministry of Human Resources Development, chuan India ramah National Institute of Technology(NIT) 10 a din thar a, chung zingah chuan Mizoram pawh a tel ve ta hlauh mai a.  Kum 2010 ah vek khan NIT hi Mizoramah hawn nghal a ni a, class pawh tan nghal a ni. NIT ah hian B.Tech, M.Tech, M.Sc. & PhD te a zir theih a, heta lut tur erawh hi chuan All India Entrance Exam- Joint Entrance Exam (JEE Main)a inziah tlin erawh a ngai thung. India rama zirna tha zinga an sawi lar ber thin chu IIT te, NIT te ho hi an ni a. IIT, NIT ho te hi zirna mai bakah Sawrkarin Science and Technology lama hmasawnna tur hian a hmang tangkai em em mai a, India hmasawnna thlen tute an ni ringawt mai a ni. Mizoramah kan han nei ve ta a, a changtlung chho zel ang a, state dang atangin hnam dangin an la rawn bawh chho zel bawk ang a, nakin lawkah chuan state dang pawhin an awh em em a ni thuai ang.  Mizoramin Technology lamah hma kan sawn theihna turin NIT te hi an a tangkai dawn chauh a ni. Chuvangin  Sawrkar pawhin NIT hi a tih changtlun zel  a ngai a, hmunhma zau tha tak, duh thala an invalhna tur ngaihtuah a tha hle a ni.

Mizoramin kan awh em em, state dangin an neih deuh vek tawh chu Medical College hi a ni a. Kan ramah Doctor zir theihna hi awm ve tawh se tiin duhthu kan sam fo thin. Tunah chuan kan duhthusam te kha a takah a chang dawn ta niin a lang. Mizoram sawrkar chuan Falkawnah  Mizoram Institute of Medical Education & Research(MIMER) din turin ruahmanna a siam ta a, kumin August thlaah Class pawh tan theih beisei a ni a, ruahman dan chuan a tirah hian zirlai 100 vel lak tur a ni a, a lawmawm hle mai.

Medical College te hi MBBS zirna hmun mai a ni lova, damdawiin a nih nghal bawk avangin zirlai tan mai ni lo, mipui tan hlei hlei a tangkai a. Kan thalaiten State danga man to tak taka MBBS leh a dangte an zir thin kha kan ramah ngei zir theih a ni dawn ta. He College hi medical research institution a nih dawn avangin natna chungchanga zirbingna te kalpui thin a ni ang a, Mizo ten natna kan kai duh bik te, kan thihpui tam bik natna te pawh a hranpa a zirna te an la nei zel ang a, Mizo te tan hna tha tak tak an la thawk chho dawn a ni.

India ram leh khawvel hmun danga mi te nen thawhdunna te siamin kan Doctor thiam tak tak te hi an thawk suau suau ang a, natna hmuh chhuah theih loh avanga thihna tam tak te, hmanraw neih that loh avanga thihna te hi a reh turah ngai ila. Damdawiin pangngai mai ni lo, damdawi lam zirna hmun a nih dawn avangin kan ram chuan kan hlawkpui hle dawn a ni.

Ram changkangah chuan hriselna (health) hi an ngaipawimawh em em a, sawrkarin sum pawh Budget ah thahnem tak a dah thin. Ram changkang an hrisel a, mihring pawh an damrei bik a ni. Chuvangin kan sawrkar pawhin mipui hriselna hi a ngaih pawimawh a ngai a, chumi atan chuan damdawiin mai ni lo, Medical Institution din hi tihmakmawh a ni a, ram hmasawnna bul pawh a ni.

 

Tlangkawmna :

A tawp berah chuan, kan sawi tak ang khan kawng hrang hranga kan ram hmasawnna tur hi zirna ah a innghat thui hle a, a bik takin zirna sang (higher institution) te hi an mawhphurhna a sang leh zual. Ram changkang leh changkang lo tehna chu zirna leh hriselna hi a ni. Zirna an ngaipawimawh loh chuan ram in hma a sawn thei lova, hmasawn aiin hnung tawlh lam an pan thin.

Zirna sang te hi Sawrkarin a hman tangkai thiam a pawimawh hle a, en liam ringawt lovin engtin nge ‘higher institution’ te leh a mithiam te hi ram hmasawnna atan kan chhawr tangkai ang tih hi an ngaihtuah fo tur a ni. Khawvel hmun dangah chuan ei leh bara intodelhna leh hmasawnna a awmtheihnan University te nen thawhdunna te pawh an siam fo thin. Chutiang tur chuan kan University leh higher institution dangte pawh hi an inhawng hle a. University chauh ni lo, College zirtirtute zingah pawh mithiam tak tak an awm a, anni te hi sawrkar mi leh sa an nih tho avangin Sawrkarin awlsam takin an thiamna te hi a hmang tangkai thei ang.

Chuvangin kan ram hmasawnna leh kan hma lam hun te hi thui tak chu zirna in sang(higher institution) ah te hian a innghat a. Chutih rualin sawrkar leh ram hruaitu te pawhin kan rama zirna in te hi kan hman tangkai thiam leh thiamloh ah a innghat ve bawk ang chu.


RAM LEH HNAM HMANGAIHNA RILRU KAN PUT THEIH NANA HLA THA PAWIMAWHNA

 - Prof. Malsawmliana



Kan thupui hi ‘Ram leh Hnam hmangaihna rilru kan put theih nana hla \ha pawimawhna’ tih a ni a, thupui pawimawh tak leh tunlaia Mizo hnamin kan mamawh tak pawh a ni awm e.

            Tunhnai chhovah hian nasa takin ram leh hnam veina kawngah Mizo te, a bik takin \halaite kan \hangharh nasa hle a, ram leh hnam veina boruak pawh a lian hle a ni. Hei hi kan politics sukthlek vang te pawh a ni a, ram dang leh hnamdang che zia kan hmuh avang te pawh a ni bawk a. Tin, kan chhehvela hnamdang, min chim tute avang pawhin nasa takin mahni ram leh hnam veina rilru kan put nasat phah em em bawk a ni. Chubakah kan rama tlawmngai pawl lian ber mai, YMA in kum 10 chuang zen zawn kumpuan atan ‘Ram leh hnam humhalh’ a han puang ta bawk nen hian, hemi lamah hian Mizo mipuite hi nasa takin kan \hangharh lehzual a ni.

            Kan thupuiin a sawi ang hian heng hnam veina rilru leh hnam hmangaihna rilru kan put theihna tur hian chhan tam tak a awm a. Mihring rilru a thawk tu chhan hrang hrang a awm thei ang. Chung zingah chuan Hla \ha in Ram leh Hnam hmangaihna rilru kan put theihna tura kawngro a sut dan leh mi rilru a chawh thawh dan te kan sawi dawn a ni.

            Kum zabi 18-na hma lamah kha chuan tunlaia hnam rilru leh hnam hmangaihna kan neih ang hi khawvel hnam hrangte zingah a awm meuh lo va. Hmanlai kan pi leh pute khawsak ang deuhvin mahni khua leh tuiah an tui zawk a, hnam pum rilru an pu meuh lo. Amaherawhchu, kum 1789 a French Revolution a lo chhuah a\ang khan hnam hmangaihna rilru (nationalism) hi a lo piang chho \an a, khawvel hmun tinah chi leh hnam intihbingna te, inlak hran duhna te a lo piang ta zel a. Hetianga hnam hmangaihna rilru a lo pian takah chuan mahni ram leh hnam tana \hahnemngaihna a lo awm a, chumi chuan khawvel ram hrang hrangte inkarah inngeihlohna a rawn hring chhuak a, indopui te hial a thlen phah ta a ni kan ti thei awm e. Hnam hmangaihna rilru pu tura infuihna \angkai tak leh hmantlak tak pakhat chu Hla hi a ni. Hla in mihringte rilru a hruai nasat theihzia leh hna a thawh nasat theih zia chu kan hre \heuh awm e.

            Hnam hla (national anthem) chungchang han sawi hmasa ila. Khawvel ram hrang hrangte hian hnam hla(national anthem) kan nei \heuhva, hengte hi mahni hnam chawisanna leh hnam tan a duhthusam sawi chhuahna an ni a, hnam hmangaihna rilru tak tak a\anga lo piang chhuak te an ni. Chuvangin hnam hmangaihna rilru kai tho tur leh mahni ram tana rinawm tura infuihna hmanrua a ni fo bawk. French ho hnam hla ‘La Merseillaise’ hi kum 1792-a Captain Rouget De Lisle a phuah a ni a, a phuah hun lai hi France ramin hun harsa an tawh lai, tualchhung buaina an tawh lai a ni a, mipuite rilru nasa takin a kai tho a ni.

            “ To arms, to arms, ye brave !

               Th’ avenging sword unseath !

               March on, march on, all hearts resolved,         

               To victory or death!”

             Sipai hotu pakhat chuan “ he hla hian ka sipaite chu sipai dang sang khatin an belh tluk zetin a ti chak a ni” a ti tawp mai. Tin, British hnam hla ”God Save the King/Queen” te, China ho hnam hla, ”March of the Volunteers” te, German hnam hla ”Deutschland, Deutschland Uber Alles” tih te leh Russian hnam hla “Gimn Sovetskogo Soyuzer “ tih te chuan an ram mipuite chu hnam rilru putna kawngah thinlung hmunkhatah a luan tir thei a, ram leh hnam tan \anrualna siamtu a ni.

 

South Africa mipuite zinga ram leh hnam hmangaihna rilru nasa taka tuh tu chu an hla te, hlachham chi (poems) te an ni a. Entirnan, hlaphuah thiam Luck Dube-a hla sak ‘Africa Unite’, ‘No truth in this world’ leh ‘The Freedom’ te hian nasa takin mipui thinlungah hmun a khuar a, heng hlate hi hnam veina hla leh mahni ke a din chungchang a ni a. South Africa mipuite zingah nasa takin zalenna chungchanga mipui kai harh tu an ni.

Khawvelah chuan German hnam hi hnam ropui an ni a, nationalism ah hian an sang em em a ni. German ziaktu lar –Hegel, Goethe te leh Schiller te hian nasa takin an thuziak ah German hnam ropuina an tarlang a. Khawvela rimawi tum thiam lar tak, Beethoven-a rimawite hian nasa takin German mipuite ah hna a thawk a, inlungrualna, inunauna leh inhmangaihna a siam a ni.

            India ram kan thlir pawhin British hovin min awpbeh hnuah hnam \hanharhna hi a lo awm \an a. Kum zabi 19-na vel a Indian Nationalism in a tum ber chu British ho awpbehna hnuai a\anga tal chhuah a, mahni a din (independent) hi a ni ta reng a. Harsa takin British laka kan zalen theih nan beih chhoh a ni a. Nunna tam tak sengin kum 1947 ah zalenna kan lo nei ta. Kha mi hun chhung (freedom movement)a India mite \anrualna siamtu leh tithatho tu chu hla bawk a ni.  Bankim Chandra Chatterji-a novel ‘Anandmath’ (kum 1882-a chhuah) ah chuan hla pakhat ‘Bande Mataram’ (Hail to the mother) hi a tel a. He hla, ziakmi \henkhatten ‘the Bible of modern Bengalee patriotism’ an tih hial hian India mite zingah nasa takin hna a thawk a, hnam rilru an lo put phahna chhan pawh a ni kan ti thei ang (a bikin Bengali ho zingah). He hla hi kum 1896-a Indian National Congress(INC) Session-ah khan sak a ni a, January 24, 1950 khan Indian National Song atan puan a ni ta nghe nghe a. He hla a\ang ringawt pawh hian hla in mihringte rilru a chawh thawh theih zia leh mihring rilru a kaihruai theih zia lang chiang hle a ni. Tuna India hnam hla, Rabindranath Tagore a phuah ‘ Jana Gana Mana’ te pawh hi India ram a hnam chi hrang hrangte inlungrual a, unau anga in en tura fuihna te leh India ram mawi tak chawina hla a ni a, hetiang hi hnam hmangaihna rilru a\ang chauh lo chuan phuah theih pawh a ni awm lo ve.

             Mizoram bik han thlir leh ta ila. Mizo te hi mahni a ro inrel hran a khaw hrang hrang a awm \hin kan nih avangin, ram leh hnam rilru kan pu har hle a. Kan hla hluite han en pawh hian hnam rilru pu tura infuihna lam hlate pawh hun hmasa lamah chuan a vang viau a ni. Hnam rilru min puttir theitu tura hla rawn inlar hmasa ber nia lang chu Mizo pawh ni lo, Zosapthara’n kum 1903-a a phuah,

            Mizo kan ni lawm ilangin,

            Kan hnam thatna zawng zelin,

            Thil \ha in kan ram timawiin,

            Mizo lawm teh u

tih hi a ni.

            Amaherawhchu, a hnu deuhvah Mizo tlangvalte rilru a\angin hetiang lam hawi hla hi a lo chhuak ve leh \an a. Thanga chuan 1908-1911 chhung khan hnam hla pahnih, “ Mizoram, Mizoram, ka thlahlel che” tih leh “Mizo fate u, finna zawng ula” tih te a rawn phuah ve leh a. Hemi hnu lamah hi chuan hnam hmangaihna lam hla hi a rawn chhuak ta pheuh pheuh a. Kum 1939-ah Kaphleia’n,

            “Zoram! Ka ram!

              Lu chhum ban chhum huama, kan pipute sah zau

            .......Mahni a ding turin,.... chakna  finna min zuk pe la

            Pathian leh kan ram tan lo nise...”

tih hla a rawn phuah leh a, hei zet hi chuan Mizoram a ngaihhlut zia leh mahni ke a ding tura a duhzia thu te a rawn tarlang chhova. Mizo te rilru ah pawh a tla na hle nghe nghe a ni.

 Kum 1930-60 chho vel kha hnam hmangaihna /hnam hla  lo pianchhuah vanglai a ni kan ti thei awm e. Anni bakah hian Rokunga, Vankhama, Liandala, Thanga, Lal\anpuia etc. te pawhin hnam hla \ha tak tak an phuah a. Kum 1947 khan Central YMA buatsaihin ‘hnam hla’ inphuahsiak huaihawt a ni a, hetah hian Rokunga hla ‘Ro min rel sak ang che’ tih chu hnam hla atan thlan  a ni a, tun thleng hian ‘ Mizo hnam hla’ a ngaih a la ni ta zel a. He hla hi ngun taka kan thlir chuan ‘Mizo hnam  hi Pathian hnena hlanna leh Pathian hnena ro relsak tura intlukluhna hla’ a ni awm e. He hla kan sak apiang hian a satute leh ngaithlatute rilru ah Mizoram leh Mizo hnam a lang \hin a, nasa takin Mizo hnam rilru putna leh hmangaihna min neih tir \hin a ni.

Hei bakah hian Rokunga hla tho  Harh la, Harh la’ tih phei hi chu Mizoram buai lai (kum 1966 leh a hnu lam bawr chho) vel kha chuan hnam hla pui a ni ringawt mai a, Mizo \halai tam tak rilru a chawk thova, \halai tam tak Mizo hnam zalenna atan ramhnuai lamah a tir chhuak a nih kha.

            ‘I ram leh hnam tan ding nghet la,

            Thih thleng pawhin rinawm zel la,

            Tho la, i ke in ding rawh’.

            “Harh la, harh la, Zoram, i tlai ang e

            ..harh ru..aw hnam huaisen te u

             hma lam pan zel ula,..thinlung tihuai rawh u..

            kan hnam puanzar kan zar ve ang”

            Lal\anpuia hla, “Kan ram hi kan ram a ni” tih te, “Independent kan Zoram tan” tih te chuan Mizo tlangvalte rilru a chhem alh a, kum 1966 a ram a lo buai pawh khan Mizo tlangval tam tak chu zalenna sual turin an inpe chur chur mai a ni.

            Tunhnai kum 10 chho velah hian nasa takin Mizote hi ram leh hnam rilru putna kawngah kan harh chhuak nasa a. Hei hi kan rilru a lo changkan tak vang leh khaw hawi a lo zauh tak vang te, tlawmngai pawl leh zirlai pawlte hmalakna avangte leh politics kal fuhloh avangte a ni awm e. Hnam hmangaihna hla pawh tunhnaiah a lo piang chho ta zel a. Ho te anga lang \angkai ve tak  chu, tunlai a hnam hmangaihna hla chhuak thar hote hi a thu a \hat bakah a thluk a mawiin a satute hi tunlai zaithiam lar tak takte an nih avangin \halai ten kan ngaithla nasa a, hnam veina rilru min puttir a ni. Hei hi thil \angkai tak a ni awm e. C.Zoramliana hla

            “ Kan vanglai hun leh ni zawngte

                Kan ram tana hlan zelin;

               Fam dairial pawh chang ila,

               Kan sakruang Mizoram tan”

tihte, Daduhi hla sak,

            “ Aw Zofa i \hanharh hun chuan

             Kan ram, kan hnam min phel darhtu

              Chi intih bingna hi sirah hnawlin

              Hmatiang sawn zai relin, Kan leng tawh ang”

tihte hian Mizo fate hi chi leh chi, inthliar lova lungrual taka  rilru hmun khat pu a leng ho dial dial turin min sawm a. Kan ram leh hnam chimrala a awm loh nan te, kan ram zim te hi phel darh a nih lohnan te a \hahnem ngai taka thawk turin min sawm lawm lawm a ni.

                        Tunah chuan mi tam tak zingah Independent duhna rilru a reh tawh a, kan nationalism pawh a tum(goal) a lo danglam ta. ‘Ram leh hnam rilru i pu ang u’ kan tih chuan ‘kan ram hi a zim tawh em a, chuvangin \hendarh a nih a, hnam dangin min chimral lohna turin \an i la ang u’ kan tihna tluk a lo ni ta.

            “ Chhinlung a chhuak Zofa mi huaisen te,

              Thian chhan thih ngam a, pipu sul sutute;

              Tunah ngei hian an dungthul leh ang u,

              Lung kan rual chuan kan hnam a him ngei ang”

tiin Zofa zawng zawngte chu inpumkhat turin min sawm a, kan ram \hendarh a nihlohna turin \an la thar turin min fuih sauh sauh a. Kan ram zim te ‘Mizoram’ \hen darh tum ni awm taka beihna te lo awm \hin hian Mizote rilru a ti na a, a lungchhiatthlak a,

            “ Ka dawn \hin kan Zoram hi

            Engah nge hnam khat unau te

            Doral an chan tak hi,           

            Hmelma duhthusam in maw,

            Kan hnam leh kan ram a phel ang maw !

            Kei zawng thinlai a na, ka phal thei lo”

ti a indawm kun ngawih ngawihna tham  a ni.

             Mizo history a chhim leh hmar indo chhan ni an sawi \hin chu,

            “ Buanhmun pai ang pawm tawh hnu,

            Chengteah lam ang let leh e, Lalpuithang lema”

tih mai a ni. He hla tlar hnih avang ngawt a indona a chhuak thei anih chuan, kan ram leh hnam hmangaihna hla neih zozai te hi chuan Mizote rilru ah nasa takin chi a tuh ngei ang.

           

A tawp berah chuan ram leh hnam  hmangaihna rilru kan put theihna tur hian chhan hrang hrang leh thil thleng hrang hrang te hian nasa takin Mihringte rilru ah hna a thawk a. Chung zingah chuan mihring rilru hneh thei leh chhungril ngaihtuahna fan thei berte zinga mi chu Hla hi a ni awm e. Hla \ha chuan mihring rilru a hneh awlsam a, nghet takin a tuh \hin a ni. Chuvangin ram leh hnam  hmangaihna rilru kan put theihna tur hian Hla \ha te hi an pawimawh em em a ni.


MIZO ESSAY ZIAKTU HMASA BER KAPHLEIA KUTCHHUAK THLIRNA

 - Prof. Malsawmliana


Tun tumah hian Mizo zinga Essay ziaktu hmasa ber ni a chhal, Kaphleia Chhakchhuak kutchhuakte thlirna hun kan hmang dawn a. A thuziak leh hla phuah hrang hrangte a tlangpui kan thlir zawr zawr dawn a ni.

            A hmasa in Kaphleia hi tunge a nih? tih han sawi hmasa ila a tha awm e. Kaphleia hi Chhakchhuak hnam niin Chalchhingpuia leh Chuaizovi te fa hming koh niin January 10, 1910 khan Thiak khuaah a piang a. An unau hi 6 an ni a, pahnih erawh chu an sen laiin an boral thung a. Kaphleia hi mipa awmchhun a ni. Thiak khua atang hian a pa hna avangin kum 1927 khan Tachhip-ah an pem a, hetah hian an inbengbel hlen ta a ni. 

            Kaphleia hian Sialsuk-ah zirna bul tanin pawl 3 thleng a zir a, chumi hnuah Aizawl lamah pheiin Boys’ M.E.School-ah a zir chhunzawm a. Middle School a zawh hnuah kum 1931-ah Shillong lamah a chhuk a, Govt. High School-ah lutin kum 4 chhung Shillongah hian a awm a. Matric result a nghah chhungin Tachhip M.E.School-ah a thawk a. Kum 1935-ah Matric a pass a, Calcutta-a Scottish Church College-ah Intermediate of Arts (I.A.) zir zawm turin a kal a. Kum 1937 a I.A. final exam tura a inbuatsaih mek laiin damlohna (khawsik) in a tlakbuak ta a. Kum 1937 July thla phei chuan a zual hle a, inenkawl turin Shillong lamah a chho a, a zirna pawh chhunzawm thei lovin a chawlhsan ta a ni.

            A natna chu NGAWR (T.B) a nih tih hriat a ni a. Shillong-ah hian TB vei ve tho, Mizo tlangval chhuanawm ve bawk, Mizo novel hmasa ber ‘Hawilopari’ leh short story hmasa ber ‘Lali’ ziaktu Rev. Liangkhaia fapa Biakliana(1918-1941) nen an han intawng a, dinhmun inang ve ve ta chu an inkawp chho ta zel a. Shillongah pawh hian inenkawl hleih theih a nih loh avangin September ni 6, 1937-ah Mizoram lam panin Shillong a chhuahsan ta a. Durtlang damdawiinah enkawl a ni a, Biakliana nen chuan TB natna vei an nih miau avangin damdawiin ward pangngaia an awm ve a rem lova, Biakliana nen an awm dunna turin damdawiin sirah a hranin in te an sak sak a, a hmingah ‘Inte-thawveng’ an vuah nghe nghe a ni. Thla 8 dawn an awm hnuin Kaphleia chu a dinhmun ziaawm deuha ngaiin May ni 4, 1938-ah an khaw lamah an haw phei a. An inpui kawmchar ah  ‘In te’ an sak sak leh a, hetah hian kum khat bawr vel a cheng a, ei leh in chu a chhung ten a hranin an pe mai thin a ni. Hemi hnuah hian Durtlang damdawiin ah a awm leh a, kum 1940 kum bulah Tachhip lamah an haw phei leh a, an kawmchara a ‘In te’ ah bawk chuan a cheng leh a. A khuh nasat avangin mipui hriselna atan tiin Tachhip Presbyterian Biak In hnung mual pawng, hmun rem takah chuan Kaphleia chenna turin ‘In te’ kum 1940 kum tir lamah an sak sak leh a, hetah hian  khawhar takin a cheng ta a. Amaherawhchu, kum 1940 chawhnu lam, a lo chauh zual tak hle hnu erawh chuan an lainat em avangin a chhungte’n an in lamah an la phei leh ta a, a hun tawp thlengin an kawmchara a ‘In te’ hmasaah chuan a awm ta a ni. Chutianga kum khat dawn a awm hnu chuan kum 1940, November ni 13 zan dar 10 ah kum 30 mi niin a boral ta a ni.

            Kaphleia hian thuziak engemaw zat a hnutchhiah a, tuna a thuziak kan hmuh theih chinah chuan Essay hi 35 a ziak a, hei lo pawh hi engemaw zat a ziak mai thei bawk. Heng a thuziak 35 zingah hian ‘Ui’, ‘Kurtai’ leh ‘Thlirtu’ essay te hi kan hmuh theih te an ni rih a. Tunah hian a thuziak dang hi zawn mek zel a ni bawk.

            Hla pawh engemaw zat a phuah bawk a, a Diary atanga hriat theih chinah chuan hla hi 20 a phuah a, heng zingah hian 12 chauh hi hmuh theih te a ni rih a, a dang pawh hi la zawn mek zel a ni bawk.

            Essay leh Hla bakah hian thawnthu tawi hi a phuah bawk a, ‘Chhingpuii’ thawnthu chu mi hriat hlawh tak a ni.

            A kutchhuak te hi hmuh theih a tlem hle nachungin kan hmuh theih chhun te erawh hi chu an hlu hle a, zir fe tham an ni thung. Tun tumah hian a thuziak zawng zawng kan thlir hman dawn lova, a langsar zualte chauh kan thlir thuak thuak dawn a ni.

            A thuziak zinga langsar ber leh mi hriat hlawh ber mai chu ‘Thlirtu’ essay hi a ni. A Diary-a a lan danin April 11, 1939-ah a ziak \an a, September 24, 1939-ah a ziak zova, tichuan  November 10, 1939-ah ennawnin a chul mam ta a ni. Thlirtu Essay hi Mizo Essay hmasa ber a chhal a ni a, amah pawh hi ‘Father of Mizo Essay’ tiin mi tam tak chuan an chhal nghe nghe a ni.

            Thlirtu essay hi kan sawi tawh angin, Mizo Essay puitlng hmasa ber a ni a, hetah hian Kaphleia rilru leh hnam a vei dan te, Zoram a hmangaih dan te chiang takin a tarlang a ni. A hma lama kan sawi tawh angin Kaphleia hian a hunlaia tihdam theihloh a ngaih leh mi thinhrik em em TB natna a vei a. Hemi avang hian mi zingah pawh awm lovin a hranpa in a awmna tur an sak sak a, chutah chuan khawhar takin a cheng a. Engmah tih theih nei lovin awmhmun atangin a hmangaih Zoram chu a thlir a. He thu ropui tak hi a rawn ziak chhuak ta a ni. Bengsikin a ngaihtuah a, a chang leh thingtlang lam hmasawnna a ngaituah a, a changin faina leh hriselna lam, a changin sumdawnna lam thlir reng bawk a. A ngaihtuahna ril ber leh thuk ber luah rengtu ni a lang chuan Zoram hi a ni. Zoram hi kan piputen nasa taka an lo hum leh ral lakah pawh an lo venhim hram hram a nih avangin \hangtharte hian a humhalh hna leh a enkawl zelna hi kan kovah kan nghah a ngai, tih hi a ni reng \hin. Chu chu Thlirtu Essay ah hian chiang takin a tarlang a ni. Thlirtu essay ah hian Zoram mamawh chi hrang hrang te a tarlang a, thingtlang lam hmasawnna tur ni a ngaih te a tarlang bawk.

 

America President 35-na, John F. Kennedy-a’n President a nih hnuah a thusawi hmasa ber “ i ramin eng nge thil \ha a tih sak theih che inzawt lovin, i ram tan eng nge i tih ve theih inzawt zawk rawh’ a tih leh Kaphleia’n Thlirtu hmanga a thuchah ‘Keimah leh keimah ka rilru a, ‘khawvel hi eng nge ka hnutchhiah ang? Ka ram hi eng nge ka hnutchhiah ang?,’  Tupawh keimah anga mahni leh mi dang tana thiltha tih tum lova, ral thlir mai mai mi chu a ram tan fapa tlaktlai lo, hrin man awm lo a ni ang,” a tih te hi a va inzul tak em ! Ngaihtuahna thuhmun a\anga rawn chhuak an ni. Kaphleia hi a thuziak atanga thlir chuan hnam hmangaihtu (nationalist) dik tak a ni. Heng thu ropui tak a ziak te hi tun thlengin sawi chhawn hlawh ber pawla mi a ni. Thlirtu Essay hi tunah hian College ah  Mizo zirlaiah telh a ni.

 

A hma lama kan sawi tawh angin hla pawh hi engemaw zat a phuah a, tunah hian 20 bawr vel a phuah leh Sap hla atanga a lehlin hi hriat a ni a. Chung zingah chuan 12 te chu hmuh theihin a awm a, chungte chu han tarlang ila a tha awm e:

1. Ka Nu Hmangaihna

2. Ka Nu Hmangaihna Aw Nem Chu -lehlin

3. Zoram Nuam

4. Nghilh Ni Awm Thei Ang Maw..!

5. Hun Leh Kum Te an Ral Zel a

6. Kan Run Khawhar

7. Dam Takin

8. Thal

9. Zoram, Ka Ram

10. Lungte Hla

11. Jerusalem ka In ropui (lehlin)

12. Hmana milu lam tu zaleng zawng khan

 

Heng zingah hiana lehlin pahnih ‘ Ka nu hmangaihna awm nem chu’ tih leh ‘Jerusalem ka In ropui” tih hi mi hriat hlawh ber pawl a ni a. Chutih rualin ‘Zoram, Ka ram’ tih hi sak mi ni chiah lo mahse tunlai \hangtharten an zir ngun ber pawl a ni awm e.

 

Kaphleia hi a natna avangin nun hrehawm tak a hmang a, miin an kawm serh a, a hranpa in a awmna tur an sa hial a. Hetiang anih avang hian a nunah hian khawharna a lian hle a, heng hi a thuziak leh a hla phuah ah te hian chiang takin a lang a. Chutih laiin duat taka enkawltu a nu hmangaihna ropui zia chu a hmu chiang hle bawk. Heng a hla phuah leh lehlin ‘Kan nu hmangaihna” tih leh ‘Ka nu hmangaihna aw nem chu’ tih ah te hian chiang takin a tarlang a ni. A hla pakhat ‘Zoram, ka ram” tih ah hian Kaphlei’an hnam rilru a put nasat zia chiang takin a lang bawk. He hla ringawt pawh hi zir tham a ni. He hla hi January 25, 1939-a a phuah a ni a. He hla ah hian a pianna ram, Zoram chu kan pi leh pu ten lu chhum ban chhum huama an lo sah zau, duat taka an lo enkawl a nih thu te, khawiah pawh awm se a ngaih ber leh a innghahna ber, a thlamuanna ber chu Zoram a nih thu te, hnamdang lakah pawh he hnam hi hnam ropui a nih thu te, Pathian hnenah pawh hnam dang laka kun bik lo tura venhim dilna te a tarlang a. Mizo hnam chu mahni a ding a, hnam nunmawi chhawm nung zel tur leh hmasawn zel tura a duh thu a puanchhuahna a ni.

“Aw, chung Pathian, Hnam tin khawngaihtu thin,

I fate bawk kan ni; Mi hnuaia kan kun bik phal suh la,

Hnehchhiah leh bumna min dopui la; Kan innghahna thutak ni se,

Kan tih leh kan sawi apiang te, Pathian leh kan ram tan ni se.”

 

A hla “Lungte Hla’, pawnto hla a ni ang chu, pakhat hi han chhiar chhuak ve hrim hrim ila.

“Zingah lungte a tho hma ber a, hn^ng\awm zinga uihli a vawm harh a,

Inhnuaiah  Vawk a zuk seh a, Vawk an innawt ri hruah hruah a,

Ar an lo khuang ta chil chel a, Mihringin an lo hre ta a;

Tlaiberh a tho hnuhnung ber a, a bererek kuai kun luk chul e.”

 

            He pawnto hla hi a hunlai chuan naupangin an sa lar hle a ni.

 

Kaphleia hian thawnthu tawi ngaihnawm tak “Chhingpuii” a phuah bawk a, hei hi Mizo irawm chhuak Novel hmasa ber pathumna a chhal a ni. He thawnthu hi October 4, 1938-ah ziak \an a, April 11, 1939-ah a ziak zo. He thawnthu hi Mizo chanchina ‘Chhak leh Thlang Indo’behchhana ziak a ni a, a ngaihnawm hle a ni. He thawnthu ah hian pasaltha Kaptluanga leh nula hmeltha Chhingpuii te inngaihzawn dan leh indona avanga Ruanzawl khaw nula hmeltha Chhingpuii’n a nunna a chan tak dan tarlan a ni a. Mizo History behchhana ziak a ni a, chutih rualin History anga ngaih tur erawh a ni lova, History behchhan thawnthu phuah chawp (historical novel) a ni. Chuvangin Chhingpuii thawnthu hi Mizo Literature ah chuan hnam chanchin behchhana thawnthu phuah kan neih hmasak ber a nih avangin  Mizo historical fiction hmahruaitu leh kawng sattu a ni.

 

A hma lama kan sawi tak ang khan a thuziak zawng zawng kan thlir seng lova, pahnih pathum ve chauh kan thlir thuak thuak chauh a ni a. A thuziak te hi zir fe tham a awm a, thangtharten an la zir chho zel turah dah ila. A thuziak hrang hrang atanga a lan danin Kaphleia hi hnam veitu, hnam tana mi thahnemngai ‘Nationalist’ dik tak a ni tih a lang chiang hle a ni. Mizo ten hetiang mi kan lo nei hi a vanneihthlak hle a ni.


ZIKPUII PA THAWNTHU BU TE THLIRNA

 - Prof. Malsawmliana


Zikpuii Pa hi kan hriat theuh angin Pu KC Lalvunga a ni a, Mizote zingah chuan a hming hre lo hi kan awm awm lo ve tih khawp hial a mi hriat hlawh a ni a, a bikin thu leh hla lama tui mite chuan an hriat ngei ngei ngai khawp a Mizo Literature khawvelah chuan hmun pawimawh chang pha a ni a.

 

            A thawnthu ziak te kan thlir hma in a chanchin tlangpui han sawi hmasa lawk ila a tha awm e. Zikpuii pa hi Aizawl lal Hrawva leh Lalluii fa, sawm leh pakhat zinga a upa ber dawttu niin kum 1929, December ni 27 khan a lo piang a. Mizo High School atanga Matric a zawh hnuah Shillongah hnathawk chungin BA a zir leh a, kum 1953 ah a passed a ni. Sawrkara a luh hma hian  zirlai pawlah te leh Politics ah te a lut a, Mizo Distict Council-ah MDC te pawh a ni hman a, MZP President te a ni a, Chanchinbu te pawh a enkawl bawk a, Zirtirtu hna te pawh a thawk lawp lawp bawk a. Kum 1962-ah Indian Foreign Service (IFS)-ah a inziak tling a, Mizo zinga a hmasa ber a ni nghe nghe a. Khawvel hmun hrang hrangah te awm a awm kual hnuin kum 1990-ah Pension in a chhuak ta a, kum 28 chhung zet Zoram pawnah hnathawkin a awm bo a ni. October ni 10, 1994-ah a boral ta a ni. Mizote zinga ziakmite chawimawina sang Academy Award chu kum 1995 khan Mizo Academy of Letters (MAL) chuan a lo hlan tawh a, Writer of the Century atan thlan a ni bawk a. Heng bakah hian a thuziak avanga chawimawina engemaw zat a lo dawng tawh bawk a ni.

Thu leh hla a tui a ni a, kum 1950 vel atangin thuziak lamah a inhmang \an a. Hla sak mi hi 2 a phuah a, Hla hril (Poetry) 17 chuang a phuah a. Chungte chu la khawmin ‘Zozam Par’ tih hmingin a buin siam nghe nghe a. Essay hi a ziak tam hle bawk a, 50-70 tling dawn a ziak bawk. Chung zinga a lak khawm theihte chu a bu-a siamin- Zikpuii Pa Essay Ziahte tih leh Zikpuii Pa Kutchhuak tih te in a bu a lo chhuah tawh a ni.

 

Thawnthu (Novel leh Short Story fiction) tha tak tak a ziak bawk a, chungte chu a ziah kum nen :

1.      Silverthangi (1958)

2.      Kraws Bulah Chuan (1959) 

3.      Hostel Awmtu (1959)

4.      C.C. Coy No.27 (1963) 

5.      Curzon Road Hostel A-38 (1980)

6.      Nunna Kawng |huampuiah (1989) 

7.      Lalramliana (2000)

 

Heng a thawnthu 4 ( CC Coy No.27, Silvarthangi, Hostel Awmtu leh Kraws bulah chuan) te hi bu khata hlawm khawmin a bu hmingah ‘Lungrualna Tlang’ tiin kum 1994 khan a chhuah bawk.  Tin,‘Curzon Road Hostel A-38’, kum 1980 -ah Oman-a a awm laia a ziah pawh a bua chhuah a ni bawk. ‘Nunna Kawng thuampuiah’ tih pawh a bu a chhuah tawh a niin a thawnthu pakhat ‘Lalramliana’ tih chu kum 2000 khan tihchhuah a ni leh bawk.

Heng bakah hian a kutchhuak zingah hmuh zawh loh te a awm nual a, chung zinga langsar zualte chu:

1.      Lalringa leh Thangzuali

2.      Hmangaihna Vanduai

3.      Champhai Kawng Khualzin

4.      A Thurochhiah Chu Zawm Tlak A  Ni

5.      Mumangah Talin Aw

 

Kan sawi tak ang khan tun tumah hian a thawnthu kan hmuh theih te kan thlir thuak thuak dawn a, a kimchang erawh chuan kan thlir hman dawn lo. A hmasa in a thawnthu thenkhatte hi a thawnthu tlangpui han sawi hmasa thuak thuak ila.

 

 A hmasa berin a thawnthu tawi zinga mi ‘CC Coy No. 27’ hi han sawi hmasa ta ila. He thawnthu hi Maharastra State-a Nasih khua a awmlai, kum 1963-a a ziak a ni a. A thawnthu tlangpuiah chuan Ralkapzauva chu Mizo naupang mawl mang ve tak, mahse tumruh tak niin Aizawlah Middle School tha taka a zawh hnuah Shillongah High School a zir chhunzawm leh a. Shillong a Hostel a awm chhung hian nasa takin a aia u zawk leh Senior zawk ten an tihduhdahin an hrem thin a. Hrehawm ti viau mahse lehkha zir a duhna chuan nasa takin a fuih a, a tuar hram hram thin. High School a zawh hnuah College a kal leh a, College a kal lai hian sipaiah lutin Kings Commissioned Officer in a lut ta a. Training a neih lai pawhin a ti tha berah tangin Best Cadet te a ni a. Indopui lai a nih avangin Burma lamah an chho a, Japan ral an nawr kiang a,  Indo zawh hnuah Assam Regiment zawmin India ram hmun hrang hrangah a awm kual leh a. Sipaia a tan lai leh a zinvelnaah hian Shillong a thlen apiangin Kuli zingah Bahadur –a, Kuli No. CC Coy No. 27 chu a chhawr ziah \hin a, Bahadura nen hian an inkawmngeih zui a, Hostel a awm lai leh sikul a kal lai hian puih ngaia a awm leh harsatna a tawh apiangin Bahadura hian a chhan thin a. Ani bakah hian \hian duhawm tak Vai a nei bawk a, chu nen chuan an inkawmngeih a, zirna lama an inel thin a, a tawpah hna tha tak an thawk dun ve ve a ni.

 

A thawnthu dang ‘Silvarthangi’ tih hi a tirah chuan ‘Chawkidar Fanu’ tih a ni a. Champhaia a awmlai kum 1958- a a ziah a ni. Mizoram khawthlang lam, Saithah khua naupang hmeltha tak Silvarthangi chanchin a ni. A nu leh pa in an boral san a vangin a pate-a ( Chawkidar) in a enkawl a, mahse a patea te nupa chuan an tiduhdah avangin a hrehawm ti lutuk chuan pasal a um a, mahse a pasal um chu a tifuh lova, fa pakhat neiin a vak vai leh a. A chh<ngte zawng chhuakin a bel zui a. Nuthlawi a ni na in a la hmeltha reng a, tlangval hovin an la sep laih laih \hin. Chutih lai chuan a naupan laia amah ngaihven tu Overseer,  Babu an tih mai Lalsanglura nen an intawng a, Lalsanglura hi pathlawi ve tho a lo ni a, tichuan hlim takin an innei ta a ni. Silvarthangi hi a naupan lai atanga retheih leh chhungte tihduhdahna tawk a ni a, a tawpah a vahvaih kual hrep hnuah hmangaihtu tawngin pasal a nei ve ta a ni.

 

Kum 1959-a Guwahati-a a awmlaia a ziah ‘Hostel Awmtu’ hi thawnthu tawi a ni a. Hostel-ah amah chauhvin a thiante inkhawm hlanin a awm a, chutih lai chuan tunhma kum 100 chuang kaltawh a chu hostel-a awm ve tlangval pakhat, a thianten itsikna avanga an tihhlum thl^ nen an inbiakna chungchang a ni a. Hetiang hi mi tam tak chuan sawi se ‘Thlahrang thawnthu’ tiin an sawi ngei ang. Hetiang lam thawnthu hi kan neih tam loh pawl tak a ni awm e.

 

‘Kraws bulah chuan’tih ve thung hi chu kum 1959-a Saituala a awmlaia a ziah a ni a. Pastor Tlangkhuma fapa Dr Lalsawma hringnun a ni deuh ber a, a tlangval laia a ngaihzawng Thanchhingi’n, a chhungte tirh luihna avangin pasal a neih san a, an inhmangaihna erawh a ngai reng thung a. Hemi hnu hian Lalsawma chuan MLP zirin Daktawr hna a thawk zui a. Daktawr hna a thawh hnuah nula naupangte Hmingthansiami, Pastor Laltawna fanu nen inneiin chhungkua an din chho ta a. Chutia chhungkaw hlim taka an awm lai chuan thingtlangah sawn a ni a, chu khuaah chuan a tlangval laia a ngaihzawng Thanchhingi chu nuthlawi in a lo awm a, an intawng leh ta a. Ralkhat atangin a nupui leh a chhungten an chanchin an lo hria a, Aizawl lama insawn dan an ngaihtuah a, an sawn thla leh ta a. Chumi hnuah chuan an nupa an inngeih theih ta lova, an inthen ta nge nge a. An inthen hnu chuan an hlim thei ta lova, an fate ber a thih hnuah phei chuan an hlim thei ta reng reng lova, a tawpah an innei leh ta a, chhungkua an awmkhawm leh ta a ni. An fanu thlana thing Kraws intar bulah chuan Lalsawma chu inlamletin Pathian hnenah ngaihdam a dil a, ngawi renga a bula a nupui \hen tak Hmingthansiami lo ding ve reng pawh chuan lo ‘Amen’ puiin an inhruai haw leh ta a ni.

 

‘Nunna Kawng thuampuiah” tih hi Zikpuii Pa hian a thawnthu ziah ho zingah chuan a dah san ber ‘Masterpiece’ tih hiala a vuah a ni a. He thawnthu ah hian hmangaihna chu a laimu ber a ni a, chu hmangaihna chuan a changtupa Chhuanvawra nun pumpui a kuaiher a, a hnathawh duhzawng pawh hmangaihna avang chuan thlan chhan a nei a. A hmangaih Ngurthansangi a zawn hmuh theihna turin Police Officer nih a \angkai dawnin a hria a, chuvangin IPS ngat a thlang ta a ni.   

 

Zikpuii Pa thawnthu ziah hnuhnung ber ni ta ‘Lalramliana’ thawnthu (fiction) hi a hun tawp dawn hnaiha a ziah a ni a, kum 2000 khan a thih hnuah a bu a tihchhuah a ni.

 

Zikpuii Pa hi Mizo zingah chuan thuziak thiam berte zinga mi a ni a, heng a Novel leh thawnthu tawi a ziah te hi thuhril pai thiau, chhiar nin theih loh leh zirtir nei tha tak tak an ni hlawm a. Mizo  thalaite fuihna atana tha tak tak an ni a, a thawnthu te hian rualelna nasa takin min pe a, thalaite tan chuan chhiar ngei ngei chi vek an ni.

 

Zikpuii Pa thawnthu ziak te hi, ngun  taka zirin thil lang chiang em em chu, Mizo nula leh tlangvalte hmun sang taka a hung \hin hi a ni.

 

‘Nunna Kawng \huampuiah’ tih a thawnthu ziakah pawh, a changtupa ber Chhuanvawra chu Shillong-a College a kalnaah hnam dang zinga lawr lakin a chher a.  Inter-College Debate-ah pakhatna a ni a; IAS leh IFS-ah te pawh a tling a, mahse, Zoram buai laia Vai Officer rawng tak maiin nupuia a neih luih a, nawhchizawrhna khurpuia a nawr luh, Chhuanvawra hmangaih em em Mizo nula chu zawn chhuah a duh avangin IPS ngat a thlang a. Mi120 training zinga tuma tluk lohin a hung a ni. Tichuan nawhchizawrhna khurpui chu Chhuanvawra chuan a phin darh ta vek  a,  a hmangaih Ngurthansangi chu a zu la chhuak ta a.

 

Chutiangin ‘CC  Coy No.27 ah pawh Ralkapzauva chu  \hiante hnamdang leh Mizo te aia chungnungah dahin  a thiam thei ber pawl a ni a, Shillong-a a lehkha zirnaah pawh hnamdang tlukloh a neih chu  a leh thal a, Sipaia a luh hnuah an Training naah pawh a ti tha ber niin  Best Cadet a puan hial a ni bawk.

 

Chutiangin ‘Kraws Bulah chuan’ thawnthu ah pawh a changtupa Lalsawma chu lehkhathiam thei tak niin Dibrugarh Medical School-a LMP a zir lai pawhin a thiam theih avanga MBBS zir tlak ni a an ngaih kha a ni a. Hemi hnu zelah a hnathawhnaawh pawh mi fak hlawh niin mi te pawh an dah san a ni bawk. Silvarthangi thawnthu ah pawh Silvarthangi chu rethei bakberh leh chhungte tihduhdah ni mahse a hmelthatna leh duhawmna chu vantlangin an hmuh hmaih lova, nuthlawi a nih hnu thleng pawhin tlangval leh paho titi ber a la ni.

 

A dawt lehah chuan Zikpuii Pa thawnthu te kan chhiar chuan Zikpuii Pa hian Mizo hnam hi a dah sang hle tih a lang bawk.

A thawnthu hrang hrangah hian hnamdang nena awmhona leh lehkhazir hona reng rengah Mizo tlangvalte hi an chungnung larh zel a. Engtik lai mahin Mizo hnam hi a dahhniam ngai lova, hnamdang hnunga kal turin a duh ngai lo. A hnathawhna avangin khawvel hmun hrang hrangah kum 28 chhung zet a awm kual a,  hnamdang zia a hria a, rualawhna a nei nasa bawk a. Chuvangin Mizo hnam hian hma sawn se, hnamdang hi khum ila tih hi a duhthusam ber niin a lang . Chu chu a takin a thuziakah a lang a. Zikpuii Pa hi ‘Nationalist’ dik tak a ni a, Mizo hnam hmangaihtu leh dah sang tu, ngaihhlutu leh chapo puitu a ni. Khawiah pawh awm se a ngaihtuahnaah engtik lai pawhin Zoram hi a awm reng a, a theihnghilh ngai lo.

 

Tin, Mizo \awng a thiam hle bawk a, thuziak dan kalhmang a hre em em bawk a ni. A thuziak leh thawnthu ziak reng rengah hian tawng ulh a hmang ngai lova, tluangtlam te te in \awngkam a hmang a, chhiar a nuam a, a hahdam bik em em a ni. Mizo tawng upa hman dan tawk leh hman hun te a hria a, chu chuan a thuziak a tihlu leh zual thin a ni. Nunna Kawng thuampuiah thawnthu a Ngurthansangi hmelthat zia a sawi chhuah dan te hi a thiam em em a, “ A hmelah chuan khawvel hi a tharin a lang \hin a, ni eng leh zan thim te hian ngaihnawmna rawng thar an inthuam a, an danglam tak tak lo. Amah hmu phaklo a duhthusam chuan a hmel ang chu sam phak a ni lo. A hnar ngul a sangin a ngil a, a mitmeng a mawi a, a ngaih la tawk chauhvin a mithmul a er a, a han nui chu a mawi zia sawi turin a hmuh a hmuh a ngai. A taksa a hleitlingin pian a thiam a, Mizo fate zingah hetiang a lo piang ve hi chawimawina kan chan theih sang ber a ni. Khawvelah hian mi tlemte hi mi piang fuh an awm a, chutiang bawkin a ni pawh, chhun tur zawng zawng leh chhun theih zawngte khumin mak takin khuanu ruatin a lo chawr chhuak a, a mawi mai ni lovin, amah chu mawina a ni.”

 

A thawnthu ziak thenkhatte hi historical novel kan tih ang hi a ni a, a ziah hun laia khawvel chanchin te a hriattheih a. Indopui pahnihna hun lai behchhana a ziak te an ni bawk a, chuvangin a changtupa Sipai Officer (Commissioned officer) a \an tir a ngah hle a ni. Zikpuii Pa hi lehkhathiam leh khaw hawi zau a ni a, a hriatna pawh a zau a, a thawnthu ah te hian thil bengvarthlak tak tak te a zep tel nual thin a ni.

 

A tawp berah chuan,Zikpuii Pa thawnthu ziakte hi chik takin kan thlir hman lova. Pakhat  te te pawh hian chin leh viau tham a ni a, zir tham vek an ni. Mizoten hetianga thuziak thiam Zikpuii Pa kan nei hi kan vannei em em a. A thawnthu ziak te hi tun thlengin an la ngaihnawm reng a, zirlai atana hman tlak vek an ni a, an hlu em em a ni.