Tuesday, January 24, 2023

INPUMKHATNA ATANA THU LEH HLA THA PAWIMAWHNA

 - Prof Malsawmliana

Kan thupui hi ‘ Inpumkhatna atana thu leh hla tha pawimawhna” tih a ni a, thupui sawi chakawm tak a ni awm e. Inpumkhatna tih hian hnam inpumkhatna chungchang kan sawina a ni a, India ram bik emaw Mizoram bik emaw pawh kawk chuang lovin, thu leh hla tha in inpumkhatna a thlen theih dan leh a pawimawhna kan sawi mai dawn a ni.

            Hnam Inpumkhatna atan hian hmanraw hrang hrang a awm a, politics te, ei leh bar te, zirna lam te, literature (thu leh hla) te hian nasa takin kawngro an su a, hengte hi hnam inpumkhatna atana thil pawimawh leh tangkai tak vek an ni. Chutih rualin hman sual emaw a kal sual laklawh emaw chuan hnam inpumkhatna tichhe tu an ni thei bawk. Politics kal sual avanga hnam ropui leh ram ropui an tlakchhiat dan te kan hria a, ei leh bara hnufual bik emaw ngaihthah bik ni a inngaih avanga helna chhuak te, inlakhran duhna chhuak te pawh khawvel history ah hian hriat tur a tam ta mai.

            Chutiangin thu leh hla pawh hian nasa takin inpumkhatna atan hian kawngro a su a, a pawimawh em em a ni. Chutihrualin thu kamkhat lek emaw, hla ch^ng khat lek emaw avanga hnam leh hnam, ram leh ram indona chhuak te pawh sawi tur kan hre awm e. Mizo History kan en chuan kum 1849-1856 a chhim leh hmar indo kha a langsar hle a, khatah khan chhim lam Rolura thlahte leh hmar lam Lallula thlahte an indo a nih kha. An sawi fo thin chu, kha indona kha a rawn in\an dan tak chu hla tlar hnih vang mai a ni awm e. A hma atangin inngeihlohna chu an nei tho a, amaherawhchu V<ta hote silai Lalpuithanga’n a hren sak la chhuak tura an kal chu, a lo phal mai lova. V<ta tupa Thawmvunga chuan lam pahin hla tlar hnih a sa a,

            “ Buanhmun pai ang pawm tawh hnu,

            Chengteah lam ang let leh e, Lalpuithang lema”

 

            He hla hi Laipuithanga te hian an ngai thei ta lova, chhim leh hmar indona a chhuak ta a ni. Hla tlar hnih avang ngawt pawhin indona a chhuak thei a, hei hian thu leh hla pawimawhna leh a nghawng nasat zia a tarlang chiang viau awm e.

 

            Tunhnaiah India President Pranab Mukherjee-a’n Bengaluru-a hun a hmanna pakhata a sawi chu ‘ thu leh hla (literature) hian hnam inpumkhatna leh inunauna kawngah hian mawhphurhna pawimawh tak a nei a, tunhmain Lal ropui tak tak ten indona hmangin ram an la duai duai a, mahse chu chuan hnam hrang hrangte inunauna a thlen chuang lo. Tawng hian inunauna a thlen” tiin a sawi. Hnam hrang hrangte ram rorelna pakhat hnuaia kan awm avang ngawtin kan in unau phah sawt chuang lova, thinlunga thawktu a awm loh chuan mihring rilru a hneh ngawt thei lo.

            Thu leh hla \ha chuan mihring rilru sak te a hmin a, a ti tui a, rilru a ti nem thin. Hnam hrang hrang te pawh thiam tak mai a inpumkhat tur kan nih thu te leh hla thu hmanga an han chham tak tak chuan rilru a nem a, kan inpawh phah sawt thin.

            Sap\awnga thu lar tak, English pachal, Edward Bulwer- Lyttona’n kum 1839 a a thuphuah chhuah "The pen is mightier than the sword" tih thu lar tak hian a ropui hle mai. A awmzia chu thuziak hian hmanraw \ha tak tak leh ralthuam ropui tak tak ai pawhin thil a ti thei zawk tihna a ni. Thuziak \ha leh hla \ha tak takte hian mipui rilru ah hna a thawk chak a, Mizo upaten ‘\awngkam in sial a man’ an lo tih ang khan thu leh hla \ha hian ram a la duai duai thei a, mi rilru a hneh hma bik em em a ni. Chuvangin \awngkam pakhat lek pawhin thil a tih danglam nasat theih zia hi kan hre awm e.

 

            India hnam hla, Rabindranath Tagore-a phuah Jana Gana Mana hi India ram bung hrang hrang leh India ram a hnam chi hrang hrangte inlungrual a, unau anga in en tura fuihna te leh India ram mawi tak chawina hla a ni a, he hla hian India mipuite chu zaikhatah a luan tir a, a tanrual tir \hin a ni.

            Tin, Bankim Chandra Chatterji-a novel ‘Anandmath’ (kum 1882-a chhuah) ah chuan hla pakhat ‘Bande Mataram’(Hail to the mother) hi a tel a. He hla, ziakmi \henkhatten ‘the Bible of modern Bengalee patriotism’ an tih hial hian India mite zingah nasa takin hna a thawk a, hnam hrang hrangte chu hnam rilru (Indian nihna rilru) an lo put phahna chhan pawh a ni, a bikin Bengali ho zingah. He hla hi kum 1896-a Indian National Congress(INC) Session-ah khan sak a ni a, January 24, 1950 khan Indian National Song atan puan a ni ta nghe nghe a. He hla a\ang ringawt pawh hian hla in mihringte rilru a chawh thawh theih zia leh mihring rilru a kaihruai theih zia lang chiang hle a ni.

            Heng hla pahnih te hian India mipuite chu zaikhatah a luan tir a, \anhona a siam a, inunauna leh inpumkhatna a thlen nasa em em a ni.

            French ho hnam hla ‘La Merseillaise’ hi kum 1792-a Captain Rouget De Lisle a phuah a ni a, a phuah hun lai hi France ramin hun harsa an tawh lai (tualchhung buaina) a ni a, mipuite rilru nasa takin a kai tho a. Fench mipui, hnam hrang hrangte chu a \anrual tir a, impumkhatna a thlen a, an ram tan lungrual taka che chhuak turin a fuih a ni. Sipai hotu pakhat chuan “ he hla hian ka sipaite chu sipai dang sang khatin an belh tluk zetin a ti chak a ni” a ti tawp mai. Tin, British hnam hla ”God Save the King/Queen” te, China ho hnam hla, ”March of the Volunteers” te, German hnam hla ”Deutschland, Deutschland Uber Alles”) tih te leh Russian hnam hla “Gimn Sovetskogo Soyuzer “tih te chuan an ram mipuite chu hnam rilru putna kawngah thinlung hmunkhatah a luan tir thei a, an hnam impumkhatna atan a hmanraw pawimawh berte zinga mi a ni.

 

            Heng hla atang ringawt pawh hian thu leh hla \ha tak takte hian nasa takin hnam impumkhatna leh \anhona kawngah hian an \angkai a, mipui rilru an hmin a, hnam \hanharhna a siam \hin a ni.

            Mizo hnam kan thlir chuan thu leh hla \ha tak tak,  kan lungril min deng harh dawt thei leh impumkhatna rilru min neih tir a, hnam veina rilru tuh thei hla kan nei nual mai. Kum 1947-a Pu Rokunga’n ‘Aw Nang kan Lal kan Pathian, I hming ropui ber se’ tih hla a phuahte hi tun thlengin Mizo hnam hla atan kan pawm chho zel a. He hla hi ‘Mizo hnam hi Pathian hnena hlanna leh Pathian hnena ro relsak tura intlukluhna hla’ a ni a. Mizo hnam peng hrang hrangte pawhin kan hnam hla,  min huikhawmtu atan kan hmang chho ta zel te hi a va hlu em ! He hla kan sak apiangin kan rilru ah Mizona leh hnam tana inpek tharna kan neih phah a, Mizo hnam hi rilruah a awm veng veng thin.

            Hei bakah hian Rokunga hla tho  Harh la, Harh la’ tih phei hi chu Mizoram buai lai (kum 1966 leh a hnu lam bawr chho) vel kha chuan hnam hla pui a ni ringawt mai a, Mizo \halai tam tak rilru a chawk thova, \halai tam tak khan hnam veina rilru an neih phah a, zalenna sualin an chhuak hum hum a nih kha. He hla hian hnam tana \anrualna leh inpumkhatna nasa takin a siam a, zalenna sualna kawngah pawh a thawhhlawk hle a nih kha.

Tunhnaiah Mizo hnam tana hla \ha tak pakhat han sawi lan ka duh chu C.Zoramliana hla, ‘Kan Sakruang Mizoram tan’ tih hi a ni. He hla hian nasa takin Mizo hnam min chhem alh a, min tilungrual a, ram tana theihtawp chhuah turin Mizo te min fuih a ni.

            “ Kan vanglai hun leh ni zawngte, Kan ram tana hlan zelin;

               Fam dairial pawh chang ila, Kan sakruang Mizoram tan.”

 

Tin, Lalrindiki Khiangte (Daduhi) hla sak nalh em em mai,

            “ Aw Zofa i \hanharh hun chuan, Kan ram, kan hnam min phel darhtu

              Chi intih bingna hi sirah hnawlin, Hmatiang sawn zai relin, Kan leng tawh ang”

 

tihte hian Mizo fate hi chi leh chi, inthliar lova lungrual taka  rilru hmun khat pu a leng ho dial dial turin min sawm a. Kan ram leh hnam chimrala a awm loh nan te, kan ram zim te hi phel darh a nih lohnan te a \hahnem ngai taka thawk turin min sawm lawm lawm a ni.

            Ka dawn \hin kan Zoram hi, Engah nge hnam khat unau te

            Doral an chan tak hi, Hmelma duhthusam in maw,

            Kan hnam leh kan ram a phel ang maw ! Kei zawng thinlai a na, ka phal thei lo”

           

He hla hi Lalrindiki Khiangte in a han sak vawng vawng hi chuan Mizo hnam chi peng hrang hrangte hi inlungrual taka awm ho a, inpumkhat tur kan nih zia min hriattir a, kan inpumkhat loh chuan hnam dangin min chimral mai a hlauhawm zia kan hriat phah a, a sa tu in a thiam bawk a, \halai zingah chuan a tla na hle a ni.

Thu leh hla tha tak tak sawi tur tam tak a awm awm e. Heng kan han sawi chin ringawt te pawh hian hnam inpumkhatna leh \anhona tura kawngro an sut nasat dan te, kan hre thei awm e.

India ram a hnam hrang hrangte emaw Mizo hnam chi peng hrang hrangte emaw kan \anho a, kan inpumkhat theihna tur hian thu leh hla (literature) hian pawimawhna nasa tak a nei a, mihring rilru chawk tho tu leh rilru sak ti nem tu a ni a, min huikhawmtu a ni tih hi i hre thar zel ang u.

PASTOR C. SAIKHUMA HLATE THLIRNA

 - Prof. Malsawmliana


“Ka Lalpa Kross vuan chung zelin lei ram hi ka kalsan ang‟ ti tu, Pathian fakna hla \hahnem tak phuahtu Pastor C. Saikhuma hla te hi sak a nuam a, a hahdam bawk a, a tluangtlam viau bawk. Hla \hahnem tak a phuah te zingah hian zir tham leh \hangtharte pawhin tun thlenga kan tuipui hi an \hahnem hle a ni. A hla te kan thlirna turah hian a fanu C.Luri‟n kum 1997-a a buatsaih, „Ka Pa Pastor C. Saikhuma chanchin leh a Hlate‟ tih lehkhabu hi kan innghahna ber tur a ni ang

A chanchin tlangpui :

Pastor C. Saikhuma hi Seventh Day Adventist Kohhran Pastor a ni a, Mizo zinga zaithiam lar kan neih zinga mi, C. Luri pa a ni. Chhakchhuak hnam niin kum 1926 October thlaah Zotlang, Lungleiah a piang a, a pa hi Zathloa Chhakchhuak a ni a, a nu chu Laltinchawmi Ngente a ni. Unau 4 zinga a naupang ber dawttu a ni a, an unau hi mipa pahnih leh hmeichhia 2 an ni.

Primary leh Middle School hi Serkawnah a kal a, pawl ruk a pass hnuah sipaia \an tumin a \hiante pahnih –Biakchhawna leh Lalthangliana Phillips nen phai lam an pan a. A \hiante pahnih hi school chhunzawm tuma kal an ni a, ani pawh chu sipaia lut ta lo chuan, Seventh Day Adventist kohhran sikul, Assam Training School (ATS), Jowai, Meghalaya ah a zir zawm veleh ta zawk a. kum 1945 November thlaah Adventist thurin pawmin American Pastor O.W.Lange-a kutah Baptisma a chang. Hemi hnuah hian Mission Worker ah lutin Evangelist ah a tang zui a, a hnuah hun puma rawngbawl turin Pastor atan nemngheh a ni a, Mizorama Seventh Adventist Kohhrana Pastor hmasa ber dawttu a ni. Tripura ah te, Zoram hmun hrang hrangah te an awm kual a, Zoram buai lai khan ATS, Jowai ah an awm leh bawk.

Hemi hnu hian Spicer Memorial College, Poona ah a zir zawm leh a, a Graduate tak hnuah Mission lamin ko letin Lungleiah an awm a, chumi hnuah Aizawl a awm leh a, Adventist Kohhran hmunpui, Nisarih Tlang-ah Kohhran Office lamah mawhphurhna hrang hrang a chelhzui a. A hun tawp lamah  anmahni In, Vaivakawn-ah an cheng zui ta a ni.

Kum 1952-ah Biakkungi nen an nei a, Mizo SDA Mission Worker zinga nupui nei hmasa ber a ni nghe nghe a, a nupui hian a rawngbawlnaah theihtawp chhuahin a \awiawm \hin a, Pastor nupui ni awm tak reng a ni. October 24, 1982-ah a nupuiin a boral san a, Chawnpui veng thlanmualah phum a ni. A nupuiin a boral san hnuah hian a lungleng thei em em mai a, hei hian hla tam tak a hrin phah thung. Kum 1985 July 18 ah kum 59 mi niin a boral ve ta a ni. A nupui hi Chawnpui thlanmuala phum a lo ni tawh a, a ni chuan a thih hunah awmna veng Vaivakawn thlanmuala phum a duh thu a sawi a. A fanu in „Ka pa, Vaivakawn thlanmuala an phum che chuan Isua lokal huna in thawh hunah ka nu nen in inhmu har palh ang e‟ a ti a, a ni chuan , „Pathianin chungte chu a ngaihtuah dawn alawm, kan inhmu nghal vat tho dawn a lawm, hrehawm ti reng reng suh” a ti.

A hla phuah te :

A naupan laiin naupan dangte nena pawnto leh infiam te hi a uar hle \hin a, ho te hi a nei \hin a ni awm e. A hla phuah hmasa ber pawh –

„Lo haw r‟u, lo haw r‟u, Vail al sipai lo haw r‟u

Hauhuk lu inchuh ang u‟ tih a ni.

A hma lama kan tarlan tawh angin Primary leh Middle School hi Serkawnah a kal \hin a, hetah hian Solfa te an zir \hin a, hemi vang hian thu leh hla lamah nasa takin a tui phah niin a lang. Hun puma rawngbawlna a luh chilh hnuah pawh rawngbawla a zinchhuahnaah hian Pathian thu hril bakah Solfa te a zirtir tel \hin bawk. Zai nuam ti mi a ni a, a „Thlarau Thiante‟ nen inpawlhovin an zai ho \hin. A nupui nen chauh pawh hian Khuang nen an zai tui thei viau a, an inah Kohhran hovin Krismas an hmang \hin a, an zai thui thei hle \hin a ni.

A hla phuahte zingah “Olive thing hnuaiah” tih hi kum 1959 May thla chawhnu lama Tripura Damcherra-a rawngbawla an awm laia a phuah a ni a. Hei hi a hla phuah zinga a hmasa pawl a ni awm e. A fanu C. Luri hian, a pa chanchin leh a hla phuahte hi a buah siamin kum 1997 khan „ Ka Pa Pastor C. Saikhuma chanchin leh a Hlate‟ tiin a lo chhuah tawh a, he lehkhabuah hian hla 86 a dah a, heng zinga pakhat hi a fanu C.Luri phuah a ni a, pakhat dang hi F. Thanliana phuah a ni thung

He lehkhabua a lan dan chuan a hla tam zawk hi a hun hnuhnung lam, kum 1975-1985 inkara a phuah te an ni deuh ber.

A hla te hi hetiang hian hlawm hrang hrangin a then theih awm e.

1. Lawmthu sawina lam :

1. Lawmthu sawi hla

2. Malsawmnain min vur

3. Malsawmna zawng zawng bul

4. I fak ang

5. Fakna sang ber

2. Ringtu nun chawmna lam :

1. Kawng tluanin Isua ka zui zel ang

2. Ka lalpa Kros ka chhuang a

3. Ka pianpui nungchang

4. Rawngbawltu tawngtaina

5. Ka inpe

6. Ka damchhan ber

7. Chhandamtu ka thlir fo thin

8. Isua nun min neihtir rawh

9. Min ngaihtuah fo thin

10. Mittui a hul tawh ang

11. Pangchan hla

12. Aw ka nunna

13. Isua kross ka thlir fo thin

14. He rilru krista a awm

15. Hriatna mak

16. Inhlanna hla

17. Ka hawi kir tawh loving

18. Ka ngen a che

19. Ka thinlung duhthlanna

20. I ram lo thleng se

21. Pa ruahman

22. Min tir

23. Isua ka nei

24. Hmangaihnaa insuihkhawm

25. Nang chauh I ni

26. Min khawngaih rawh

27. Min ngaihtuah fo thin

28. Eden sual bawhchhiat

29. Thuhnuairawlh takin ka dil

30. Hrilhlawkna thlarau

31. Kohhran la bang

32. Thuthlung thar hla

33. Min hruai zel rawh

3. Hmangaihna lam

1. Chhandamtu hmangaihna

2. Aw ka hmangaih che

3. Hmangaihna langchhuak

4. Olive thing hnuaiah

5. Isua Hmangaihna

6. Min hmangaihtu a ni

7. Tehkhin phak loh

8. Nun tihlumtu

9. Misual boral mai ka lo ni

10. A mak zia

11. Ka hril thiam lo ve

4. Lokal lehna :

1. Inpeih thuai ang u

2. Amen lokal ta che

3. Chatuana nung turin

4. Lokal thuai rawh

5. Vanram ngaihtuah hla

6. He leiah zawng

7. Lokal thuai ta che

8. Ka nghakhlel

9. Ringtute u

10. Vantirhkoh pathum thuchah

5. Chawimawina lam hla :

1. Chanchin lawmawm

2. Ropui ber rawh se

3. Ka chawimawi a che

4. Thil mawi

6. Tawngtaina hla :

1. Tawngtai hun hlu

7. Lusunna lam hla :

1. Lei anchhedawng ram

2. Nangmah ka ring tlat che

3. Khawpui mawiah

4. Inthenna ram

8. Lunglen hla :

1. Ka ngai em em a che

2. Hringnun piah pialral

3. Nghilhni reng I awm dawn lo

4. Aw chun ngaihawm

5. Aw dawn ve la

6. Thenlohna ram

7. Ka hril vel (tlar thum zai)

9. Krismas hla :

1. Chhandamtu piancham

2. Remthu leng rawh se

10. Hriselna lam hla :

1. I ching lovang u

2. Insum hla

Heng bakah hian Zoram ngaihhlut hla, Innei lawmpui hla, Tetawii, Sawma pakhat hla leh Chawlhni hla te a phuah bawk.

Rimawi ngaina mi a ni:

Pastor C. Saikhuma hi rimawi lamah a tui em em a, Solfa a thiam bawk a. Piano pawh hi ama zai remna tawk chu a thiam a, \ing\ang a perh thiam viau bawk. |ing\ang hi hla thluk siam nan a hman ber a nih thu a fanu in a sawi. (p.23) Heng bakah hian Phenglawng pawh a ham thiam hle a, zing a thawh veleh a ham \hin an ti. A fate pawh hi rimawi ngaina mi vek an ni a, zai pawh an thiam viau hlawm a ni. Amah Pu Saikhuma hian hetiang hian a sawi, “Music rimawi leh hla ngaina em em chhungkua kan ni a, ka fate pawh hian nileng \hak \hak-in Tape an play a, zanah an inleng \hiante nen zan rei deuh deuh thleng an zai peih bawk a. Keini nupa lahin kan ning chuang reng reng lova, kan \henawmte hian mak an ti \hin khawp a. Pu Aitawna kawmchhaka kan awm lai phei chuan, „Mizoram chhungkua-ah nangni chh<ng anga Music lawm hi an awm lovang,‟ a ti hial a, a dik mai thei bawk” tiin a sawi. (p.66).

Hla thu a hman uar zual te :

A hlaphuah ah te hian hla thu leh \awngkam hman uar zual deuh te, hman duh bik leh ngainat zual deuh te hi a nei niin a lang a. Chung zingah chuan – Kross, Ka chhandamtu, hmangaihna, lei leh van, malsawmna, hringnun piah, beiseina, lawmawm, pialral, lei hringnun tih te hi a hmang tam hle. Heng bakah hian \awngkam hman uar deuh bik a neih te chu – keipawh min hruai ve ang che, ka Lalpa Kross, Ka chhandamtu Kross, Tehkhin phakloh ka chhandamtu, ka han belchiang a, Lalpa kei zawng, van ropuina hlipin tih te hi a hmang tam hle. A hlaphuah zinga mi, „Aw dawn ve la‟ tih hla leh „Hringnun piah pialral‟ tih te hi a inzul hle. A chang hmasa ber ve ve hi han la chhuak ila –

“ Awmkhawhar suihlunglen chang hian, Ka dawn \hin lei hringnun hi;

Hlim-tein lo leng mah ila, zamualpui kan liam leh \hin.‟

( Aw dawn ve la)

“Awm khawhar zual chang ni a thleng \hin a, Lei hringnun hi ka dawn ve \hin a; thiam tawk te in,

Mahni duhai sama lo piang kan awm love, Zamual kan inliamsan leh mai \hin maw ? ‟

A hla \henkhat zingah pawh inz<l deuh te pawh an awm nual bawk. Pastor C. Saikhuma hian a hla phuah reng rengah hian hla thu un pui pui hi a hmang ve ngai lova, hla thu tluangtlam leh a awmzia hrilhfiah leh chhawn ngai lo hi a hmang tam ber. Hetiang a nih avang hian a hla phuahte hi sak a nuam a, a hahthlak loh bawk. A thluk a mar \ha a, ulh deuh a awm lem lo. Hemi kawngah hian Mizo hla phuah thiam lar Pu Rokunga nen an kalhmang a inz<l hle. Tawngkam a hmang thiam hle a, a hlaah te hian \awngkam pangngai rem taka vuah khawm a tam a, hei hian \awngkam a thiam zia leh a remkhawm thiam zia a tarlang. Chung zingah chuan tunlaia \halai ten an sak lar leh an duh em em „Lawmthu sawi hla’ hi a tel awm a, a chang \henkhat han tarlang ila –

“ Aw Lalpa lawmthu kan hrilh che,

malsawmna tinrengte leh;

Lal Isua min pek avangin,

Chhandamna kan dawng si a.”

‘Mangana min \anpui turin, tih theih loh min tihsaktu,

Kal sualna laka min vengtu, Kohhranho min siam sak a.”

Hla thu un pui pui ni lem lo \awngkam pangngai a remkhawm thiam hi a chungchuanna pakhat a ni awm e.

Lungleng thei mi a ni :

Pastor C. Saikhuma chanchinah leh a hlaah te hian lunglenna hi a ri ring hle a. Amah hi mi lungleng thei tak a ni awm e. Nupui fanaute ngai chi leh khawhar taka awm thei lo mi a nih hmel a, \hiante nena inkawmho pahah Pathian fakna hla sakho leh Pathian thu a inpawlho nuam ti mi a ni a. A nupui nen chauh pawha khuang nena zai nuam ti \hin a ni. A „Thlarau \hiante‟ nena a hla phuah leh hla dangte sak ho kha nuam a ti hle \hin a ni awm e. Hetiang mi a nih avang hian a hlaah te hian lunglenna lam hla a \hahnem hle a, vanram ngaih lunglenna bakah nupui a s<n avanga a lunglenna lam te a ni deuh ber. A hla te zinga „lunglen hla‟ langsar zualte chu - Ka ngai em em a che, Hringnun piah pialral, Nghilhni rengi awm dawn lo, Aw ch<n ngaihawm, Aw dawn ve la, Thenlohna ram, Ka hril vel (tlar thum zai) te hi an ni. Hetianga lungleng mi a nih rual hian a lunglenna a tawp mai lovin rawngbawltu a nih angin heng a lunglenna leh a khawharna te hi Pathian auh nan a hmang a, Pathiana a innghah zel thu in a tlip \hin a ni.

A nupui boral hnu hian a khawhar hian a nupui pual hian hla engemawzat a phuah a, mal ngawih ngawih in a inhria a. Ama sawi danin, „mi \henkhat ten Pastor si a tuar thiam lo em mai tia min sawiseltute pawh an awm nual a, ka hrethiam thova, mahse ka inthiam ve tlat. Mihring ve tho ka ni a, ka ngai a ni mai a ni. Krista-a ka rinna ka tichhe chuang lova, thil tam tak ka zir zawk a ni. Biakkungi kha zawng ngaih loh atan a uihawm lutuk a ni. Aw Biakkungi kha ka va han ngai ngawih ngawih em!,” (pp.93,96.) a ti thlawt a ni.

A nupui thih hnu lawk, kum 1983 February 20-a a phuah, „ Ka ngai em em a che‟ tih hla te hi „lengzem hla‟ ni mai awm a ni a, mahse a hla thu chhiar chian chuan a ni hauh lo. 

Kha leh chen hmangaihna par ka tlan pui \hin,

Anka nem thlum rimawi min hlantu;

In ralring hman lova zamual i liam mai hi,

Ka ngai em che, lunglam ka vai e.

Ka ngai em em a che, suihlung a leng vawng vawng;

Nang anga min hnemtu ka tawng si lo,

Chung Pathian malsawmna leh hmangaihte zarah,

Ka thinlaina hi lo dam ve maw.

A „lunglen hla‟ zinga keipawhin ka ngaihthlak tam leh ka duh em em chu „Hringnun piah pialral‟ tih hi a ni. He hla hian lung a kuai a, lairil a fan hle a ni. He hla a phuah chhan hi hetiang hian a sawi –

„He hla pawh hi ka lunglen hla tho a ni a. Ka phuahchhan chu thumawl takin ka dahkhawm ve a,  mihring nun hrim hrim hi ka ngaihtuah hian a lunglenthlak ka ti em em mai a. Khawvelah kan lo piang a, reilote a tan vul turin, tichuan pangpar mawi tak a lo chuai ang mai in an hmangaihte kalsanin kan damlaini a lo liam leh mai \hin. Hringnun hi ho ang reng, ho silo a nihna laite pawh a awm. Ka thinlung leihbuakna hla tho a ni a, a thu a\ang hian lo ngaihtuah mai rawh u.‟ (p.98.)

He hla hi a nupui boral hnu thla 3/4 vela a phuah a ni a, a nupui leh \hian ni bawk, amah tihlimtu berin a boral san avanga a khawhar in a phuah a ni. He hla hian he khawvela chatuan daih tur ang maia kan awm laia hlim thla ang maia reilotea kan ral leh mai \hin thu te, nakinah chatuan hmunah lungduh kan \hen tak te nen kan la intawhkhawm ngei a beisei thu a puanchhuahna a ni.

„ Khawvel thil reilo tea boral tur,

Chhuan zawng zawng thlenga awm tur angin kan lo din a;

Partin vulmawi chhingchheng a lo chuai mai ang hian,

Damlaini kawlkungah a liam leh \hin.‟

A lunglenna chu Pathianah a nghat tlat a. He leiah \henawm khaw vengte kan inhnem \hin a, mahse kan inhnem thei tak tak lo. Mizo thufingin „khuareiin lunglen a hnem‟ lo ti bawk \hin mahse a tak takah chuan Pathianah innghah loh chuan inhnemna a awm lo tih a hrechiang hle tih a lang.

„ Lal lunghnem min awm rawh ka ngai em che,

I tello chuan damlai kawng chhukchho \uan ka zuam lo;

Ka hmuh theih zawng zawng hi a chul zo dawn si a,

I lenna Zion ram min thlen ang che.”

Kohhran ngaisangtu a ni

Kohhran chu kal sualna laka min vengtu a nih thu a puang chhuak a. „Kal sualna laka min vengtu Kohhranho min siam sak a‟ tiin Lawmthu sawina hlaah a zep tel a. Hun puma rawngbawltu a nih avangin Kohhran ropuina a hmu chiang a, Kohhran tellovin ringtu mimal nun a kal thei lo ang hian amah pawh hian a Kohhran chu a nun innghahnan a hmang a ni. Kohhran ropuina leh nihna a hmu chiang bawk.

„ Krista Kohhran la bang kan ni a,

Amah rin leh a thupek zawm kan zirtir;

Bible thu dik chauh hi ringnghetin,

Thurochhiah leh mahni ngaihdan bansanin.‟

A rinnaah a chiang a, an Kohhran thurin pawh hi a a remchan angin a hla ah te hian a zep zauh zauh bawk. Seventh Day Adventist Kohhran Pastor a nih angin „Kohhran la bang‟ tih hla a phuah „Kohhran la bang‟ ah pawh hian chiang takin chu chu a puang chhuak a.

“Seventhday Adventist kan ni a,

Isua ringin a thu pekte kan zawm a;

Vantirhkoh pathum thuchah kan puang,

Chhum zinga a lo kal lehna kan nghakhlel.‟

Hetiang a nih mek lai hian Kohhran pawl chungchangah hian a rilru a zau viau mai. A thih dawn hnaihah a fate a kohkhawm \umin hetiang hian a sawi, “ Kohhran hrang hrang chanchin ka zir hnuah \ha ka tih ber leh in seilen nana ka duh ber Seventhday Adventist-ah ka awmpui che u a. Mahse tunah chuan puitling in ni ve tawh a, ngun takin Bible zir ula, dik in tih ber pawl-ah in duh duhnaah in awm dawn nia‟ tiin a chah thlap a ni. (p.29) An Kohhran „Sabbath Ni‟ hi a serh em em a, a fanu C. Luri‟n „Sabbath ni tih loh chuan Music kan duh duh play leh sak min phal sak‟ tiin a sawi a (p.22). Sabbath Ni ah chuan Pathian fakna hla lo chu sak leh ngaihthlak a phal lo a nih hmel e. „Chawlhni hla‟ a siam bawk a, thilpek lam hla „Sawma pakhat hla‟ a phuah bawk.

A hla phuah dan :

Pu Saikhuma hian a hla phuah chhan a ziahnaah te hian a phuah dan hi a tarlang hlawm a. A tlangpuiin hla phuah tuma insawrbing chiam aiin thil thleng avanga a rilru a hla thu lo lut a ziah chhuah tak mai hi a tam ber awm e. Thil mak deuh mai chu a hla \henkhat zingah hian a mumanga a hmuh a harh chhuah veleh a a ziah chhuah tak te an awm nual. „He leiah zawng‟ tih hla hi a mumangah tlangval pakhatin a lo sa a, a \hanharh hnuah a ziak chhuak ta a. (p.90) Chutiangin „Aw Ch<n ngaihawm’ tih hla pawh hi a mumangah a fanu in a lo sa a, a \hangharh a, a ziak chhuak ta a ni.(p.104).

Heng bakah hian mi Sermon a ngaihthlak a\ang te, Pathian thu a chhiar a\ang te, Lehkhabu a chhiar a\ang te leh fakna hla a ngaihthlak a\ang te, \awngtaina a\ang te leh a khawharna a\anga hla thu lo piang a ziah chhuah tak te an ni. „Nizan khan Biaktea a lo riak a, tukin zing khan a hmel ka hmuh veleh, ani nu ch^n ve tawh a ni a, he hla hi ka thinlungah a lo lang a, ka ziak chhuak ta a ni” tiin „Pangchan hla’ a phuah dan a sawi bawk. (p.93)

Mizo hnam chawisangtu :

Pu Saikhuma hi Mizo hnam ngaisangtu leh Mizo nih zah puilo tu a ni a. Hnamdang zinga a awm lai pawhin Mizo hnam hi a zahpui ngai lo. “A Mizo lutuk hi a lar phah hle. A thu sawiah Mizo nih nuam a tih zia a lan tir zing hle‟. (p.15) Ama sawi dan takin, „Mizo nih nuam ti hmingthang, ka College kal lai pawha kan hnamdang hotute pawhin „Mr. Mizo Steel‟ (Mizo Kahpathira) ti a min vuah kha ka ni ve reng reng a” a ti hial a. (p.106) Mizoram nawm zia a ngaihtuah a, phai ram khaw lum churh churh ang awm ve lovin boruak thawveng nuam leh siktui thiang tak te a ngaihtuah a. Mizo a nih avanga nuam a tih thu leh a vanneih thu a ngaihtuah a\angin „ Zoram Ngaihhlut hla‟ hi a phuah ta a ni.

“ Leiah hian ram nuam chu tam hle mah se,

Ka pianna Zoram ka ngai sang ber;

“ Turnipui chhuak tlaitla eng no rii riai,

Fur khawthiang \hal romei a zam karah;

Zing daifim, siktui thiang, chhemdam thli nen,

I mawi ber Zoram nuam ram tin khum.”

A hmasa lamah kan ziah tawh angin Pastor C. Saikhuma hla te hi a hawl zau em em a, Pathian fakna hla ngawr ngawr piah lamah hringnun bihchianna lam hla te hi a \hahnem em em a. Krismas hla te hi a phuah tam lo na in a phuah chhun te hi tunlai thlenga sak hlawh an la ni reng a ni. Mizo hla phuahtute zinga hian Pastor C. Saikhuma hian hmun laili a chang pha a, a hla te hi sak an nuamin a hahdam a. Zirna Inah te pawh zir tham leh chik taka thlir tham an ni a, tun \umah hian a tlangpuiin kan thlir thuak thuak chauh a ni. A thih dawn hnaihah a khum bulah a hla thu lar leh ropui tak “Ka Lalpa Kross vuan chung zelin lei ram hi ka chhuahsan ang” tih chu a tar a, amah kan tute chhiar turin a \awng theih loh hnu ah pawh a kawk a, a entir \hin a ni. He hla thu hi a thlan lungah pawh ziah lan a ni nghe nghe bawk.

Kum 1985 July 18 ah Vaivakawn thlanmualah a ruang chu zalh a ni ta a, a thu min hnutchhiah “Ka Lalpa Kross vuan chung zelin lei ram hi ka chhuahsan ang” tiin Mizo hnam hi kan la zai zel ang.

Lei leh van thil zawngte aiin,

Ka Lalpa Kross ka chhuang a;

Chutah chuanin ka Lalpa chu,

Ka aia a thih vangin.

Sunday, January 15, 2023

Rilru put hmang ( Moral reform) siamthat kan manawh

Tunlai hunah hian Thalaite mai ni lo, nu leh pa, naupang atanga kum lama upa te thleng hian rilru put hmang dik nei tura inzirtirna ( moral reformation) hi kan mamawh tak zet a ni.


Kan ngaihhlut zawngah kan kal na ta em em a, a bik takin thalaite zingah phei chuan chhia leh tha thliar hlei thei lovin kan ngaihhlut zawng hian nasa takin min chiah hnehin min thunun tawh a. Hei hi kan Kohhran leh Society pawhin a tuar tan mek niin a lang.


Moral Reformation kan mamawh chhan tlangpuite :

  1. Thalaite leh va lai deuh te zingah Kohhran ngaihpawimawhna a tlahniam niin a lang. Inkhawm kan tlahniam tial tial. Pathian tihna tak tak hi kan tlachham ta hle.
  2. Thalaite zingah Pathian mamawh lova inhriatna leh Pathian awm rinhlelhna a awm tan niin an sawi. 
  3. Pathian thu hriatna kawngah leh Inzirtirna kawngah hian mahni inbuatsaihna aiin mi kutah kan innghat nasa ta niin a lang. Thalaite zingah Bible ngainatna leh Pathian thu tuipuina aiin pawn lam mi Thusawi thiam leh mi hriathlawh zawkte thusawiah kan innghat thui ta hle. 
  4. Mahni tha intihna leh duh duh sawi theihna neia inngaihna hi a lian ta hle. Ram hruaitu, Kohhran hruaitute sawisel hreh lohna leh langsar taka sawiselna a hring chhuak a. Social Media ah phei chuan tawngkam nalh lo tak tak hman kan hreh ta lo. 
  5. Khawtlanga kan nunhona kawngah pawh midang ngaihsakna hi a tlahniam hle tawh. Mahni chauh inngaihsakna a nasa a, midang mamawh lo a ngaihna a lian. Hei hian a nghawng chu chhiatni a kan inngaihsakna tlahniam ta lutuk hi a ni. Hei hi nu leh pa te zingah pawh a ni.
  6. Midang fak leh chawimawi kan hreh a, an thil tih that pawh kan fak hlei thei tawh lo. A bikin Politics huangah phei chuan har tak a ni. Rilru hrisel leh dik kan put a ngai.
  7. Zonunzemawi a ral tial tial a, Kristian nun dan tha kan kal san telh telh. Aia upa zah te, thenawm khawveng inngaihsak te, tlawmngaihna te a ral zel. 
  8. Kan ngaihhlut zawng hi kan thlak a ngai. Sum ngah te hi kan ngaisang a, engvanga hausa nge tih lam erawh kan ngaihven lo. A tha lama kan nun min kaihruai thei tur leh min kawhhmuh theitu ngaihsan leh ngaihhlut hi kan intihhmuh a ngai.
  9. Nupui pasal inneih hma a Mipat hmeichhiatna hman pawi tih lohna a lian ta hle. Nupui pasal nei tawh zingah pawh rinawmlohna a hluar bawk. Hei hian a nghawng chu HIV/AIDS pung chak lutuk hi a ni. 
  10. Kohhrana mi rinawm ni a kan ngaih, rawngbawltu langsar zingah pawh sual tih pawi tihlohna a lian chho hle bawk.
  11. Ram hruaitute pawh an rilru puthmang a dik a ngai. Politics hi sumdawnna anga ngai an awm. Ram siamthatna a ni ti a rilru ngil leh hrisel an put a ngai.
  12. Thalaite zingah intodelh tho si, nupui pasal neih tum lem lo hi kan kat ta nuk mai bawk. Pathianin nupui pasal innei a chhungkua din tura min tihna hi kan kal san tan tlat. Nau piang an pung thei lo bawk a. Thalaite hian Kristian chhungkaw din kawngah kan hawiher leh kan rilru puthmang kan her a ngai.


Heng zawng zawng avang hian Mizo mipuite zingah rilru puthmang dik leh hrisel nei tura inzirtir ( moral reformation) hi a tul tak meuh meuh a. Hemi lama hma kan lak loh chuan kan khawtlang nun a tlahniam anga, kan Kristianna in a tuar bawk ang.

Wednesday, December 28, 2022

 

Zofate Rohlu YMA

- Prof. Malsawmliana 

Hruaitu hmasa ten an sawi fo thin chu ‘ Pathianin Mizo te rohlu min pek zingah YMA hi a hlu ber te zinga mi’ tih hi a ni.  A nihna ( identity) chu ‘ tlawmngai pawl, politics rawng kai lo’ a ni a, a thuvawn pawh ‘tanpui ngaite tanpui’ a ni. Hemi atang ringawt pawh hian YMA hi eng pawl nge a nih a, eng nge a hawi lam tih chu a hriat mai awm e.

 

Zosap Missionary te leh Kohhran hruaitu, khawtlang hruaituten uluk taka an lo din a ni a, Kohhran nen inngheng riala kal chho zel a ni a, a inhlat tak tak ngai lo. Chuvangin YMA hruaitu chu Kohhran hlat mi a nih a rem thin lo. 

 

Khawtlanga tanpui ngai an awmin YMA chu a tlanchhe ngai lova, a thim a var pawh thlu lovin tanpui ngaite pui turin a che chhuak thin. Midang kutah a dah ngai lo a, midangin YMA kutah an dah thin zawk. 

 

Lusun te hnem turin a pen chhuak thin a, chhiatni ah lusunte tan inhnemna leh innghahna a ni ve thin. Khawtlangah chhiattawk an awm chuan YMA chuan i he lovin a hun ruahman lawkte a thulh rih mai thin. 

 

Khawtlanga sualna chi hrang hrangte chu midang kuta dah lovin a huai takin a hmachhawn thin a, Mizo hnam himna chu a ngaihpawimawh ber a ni. Mahni inlum pawh thlahlel hlei thei lovin zan khaw tairek thlengin sual do hna a thawk thin a, theihtawpin humsual dai te tan kawng dik a kawh hmuh thin. 

 

Politics rawng kai lo pawl a nih avangin hruaitute leh rorel kawngah politics a inrawlh a rem thin lo. Hruaitu leh member te politics mi an lo nih pawhin YMA huangchhungah Politics an la lut ngai lo, chu chu YMA zahawmna a ni. 

 

YMA rorelna chu mi pakhat rorelna a ni lova, a huhova rorelna a ni zawk. Mi pakhat emaw hruaitu bawr duhdana kal mai chi a ni lova, Committee in a rel dan ang zel chauhvin a kal thin. 

 

YMA hian kuang bik a nei lova Mizo hnam leh khawtlang nun thatna tur thil chu a ngaihvenin a hma zel thin a, chutihrualin YMA tih a mawi leh mawi lo erawh a thlir thiam thin.

 

 

TUM MUMAL LEH TUM RUHNA NENA LEHKHA ZIR


- Prof. Malsawmliana


India ram President hlui, mite ngainat em em leh zirna ngaisang tu, Dr APJ Abdul Kalam kha kum 10 mi a nihin pawl 5 a zir a. Sikul-ah hian an zirtirtupa Siva Subramania Iyer chuan nitinin a zirtir thin a, a zirtir thiam bawk a, naupangho chuan an ngaisang em em a. Nikhat chu an zirtirtupa chuan sava thlawh dan leh a thla inzap vel te, lei atanga a thla hmanga a thlawh mai dan te a zirtir a. Mahse naupangho chuan an hrethiam mai lova, an hriatthiam leh zual nan tlaiah tuipui kamah a kal pui ta a. Tuipui kamah chuan sava chi hrang hrang thlawk noh noh an hmu a, sikula an zir kha a takin an hmu ta a. Tichuan naupang APJ Abdul Kalam chuan an zirtirtupa hnenah chuan ‘ka pu, engtin nge thil thlawh tir ve theih dan ka hre duh’ tiin a zawt a. An zirtirtupa chuan ‘tunah rih chuan tha takin lehkha zir la, high school te i zawh hnuah zirna sang i chhunzawm zel ang a,...’ tiin a hrilh a. Tichuan kum 10 mi chuan hma thlir (vision) fel tak neiin a zirna chu a chhunzawm ta a, pawl 12 a zawh hnuah Madras Institute of Technology ah kalin Aeronautical Engineering a zir ta a. India in Missile a kahchhuah theihna tura khaipa ber niin ‘Missile Man of India’ tih hming an puttir ta der mai. Naupang kum 10 mi chuan a thil hmuh atangin rilru nghet tak neiin a zir tur a thlang fel thei a, tumruhna nen a zir tang tang a, a tawpah a nih tum tak chu a hlawhtlin pui ta a ni.

Tunhma in nu leh pa, leh zirtirtute atangin zir tur kawng inkawhhhmuhna a awm ngai lova, pawl 10 passed tha deuh te chuan Science lak an intihhmuh a, thiante zir ang apiang zir ve an tum a, an luhna sikul leh College ah te luh ve zel an tum bawk a. A tawpah thiante thiam ang kha an thiam ve leh si lova, an tui zawng kha an tuipui zel ta lo bawk nen, zirna lamah tangkhang an tam ta em em a ni. Chuvangin zirlaite hian kan thiam zawng te, kan tui zawng te, kan zir duh zawng te hi thlang fel ila, nu leh pa leh zirtirtute nen ngaihtuahna fim taka hmanga kan zir zelna tur kan ngaihtuah hi a tul ta hle a ni. |hiante zir ang zir mai lovin kan thiam zawng leh tui zawng te zir turin ngaihtuahna kan sen a tul.

Tum mumal nei lova lehkha zir chu ‘tuipui zau puia lawngleng kartu nei lova leng kual mai mai’ ang hi a ni a. Zir zawh hnua nih tum bik nei lova lehkha zir chuan a tawpah hna a zawnna ah harsatna a tawk thin. Thiam bik nei tak tak lovin an zir lawr dun a, chhawr tlak tak tak mang si lo, sapin ‘Jack of all trade, master on none’ an tih ang hi kan tam ta hle a ni.

Tin, sang tak nih tum a lehkha zir leh peih si loh chu thil awmze nei lo tak a ni bawk. IAS nih tum ve a si lehkha zir chhiar peih miah lo te, Engineer nih tum a Mathematics chawk peih miah loh te hi thil inhmeh lo tak a ni. Thil tum sang tak tak kan neih chuan kan hlawhtlin ngei theihnan taima takin lehkha kan zir tur a ni.

Khawvela mi hlawhtling leh mi ropuite hian an thawhrim avanga ropui an ni. India ram Prime Minister hlui, Chandra Sekhar chuan “ Mi ropui turte hi a hranpa in an piang ngai lova, an ropuina te hi anmahni insiam chawp leh nih chawp vek a ni” tiin a sawi. Mi ropui leh ngaihsanawm tak takte hi a tam zawk chu chhungkaw rethei leh berh tak tak atanga rawn seilian te an ni a. An retheihna chuan tumruhna leh beih hram hramna a neih tir a, a hranpa in ropuina an nei sa nghal lova, an rilru a tumruhna leh huaisenna awm chu an thanlentir a, a tawpah a lo irh chhuak ta zawk a ni. Khawvela mi ropui, lehkha zirna lam chauh lo pawha tumruhna avanga hlawhtling te chanchin tlem han tarlang ila.

Khawvela mi ropui berte zinga mi America President Bawih chhuahtu ropui Abraham Lincoln hian America President anih theihna tur hian harsatna tam tak a paltlang a,ziak leh chhiar hi amahin a inzir chawp a, pencil leh lehkhapuan a nei lo. Lehkha chhiar a peih em em a, a lehkhabu hmuh theih ang ang chu a chhiar vek thin a, chhiar lohvin a chhuah ngai lo. Lehkhabu pakhat hawh tur pawhin mel tam tak a thui a kal peih a, “ka awmna atanga mel 50 bial vela lehkhabu awm ka hriat reng reng chu ka chhiar chhuak zo vek tawh a ti hial mai.

Napoleon Bonaparte pawh hi khawvel ram hruaitu lar leh chak a ni a, mirethei veng, sangha zawrhna hmun tawp tak leh thang hiam huam hmun atanga rawn piang chhuak a ni a. An Sikul-ah a thiam thei lo ber pawl a ni chungin a tum erawh a ruh em em thung. A thiam theih loh avang hian taimak chhuahin a bei tang tang a, chhiarkawp a chawh dik theihloh pawh hi a dik hma chu a chawk ngat ngat peih a ni. Thil reng reng hi tih theihloh neih a tum lova, Tih theihloh(impossible) tih chu Dictionary ah chauh a awm a ti thin a ni. Hna a thawk nasa a, chawlh hun leh awm mai mai hun a nei ve ngai lo.

A tawp berah chuan tum mumal tak neiin lehkha hi zir tur a ni a, tunlai khawvelah ‘a rem rem’ tih ngawt hi a finthlak ber tawh lo. Kan nih tum tak kan nih theihna tur erawh chuan mi aia nasa a kan thawhrim erawh a ngai a ni.

 

 

ZONUNMAWI CHAWI ZEL NANG E

-                     Prof Malsawmliana

-                      

‘Pi pu lungmawl run an kalhfung a ngai nemaw,

Khartung run an tuah thing kham lai a tawk e,

Zualko, thlanlai valrual sur sa hnuai an an duai bil lo,

Thangthar leng ten chhawm lai rel in;

Pi pu nunhlui nunmawi iang na ngei e.’

 

He hla hi Lalsangzuali Sailo in pipute nun hahdamthlak leh thenawm khawveng inrintawnna mawi tak mai hla hmanga a puanchhuahna a ni a, hei hian hmasang Mizo nun ropui zia a tarlang hle bawk. Khawilo kal hlana him taka In a awm theihnan kawngkhar chu thingfakin an do mai a, an ngaih a \ha em em mai a. Mi ten thingfaka kawngkhar indo an hmuh chuan an awmlo tih an hria a, an lut ngai lo.

 

Hmasang Zonun kan thlirlet chuan nunze mawi tak tak, a mal te te pawh a phochhuah tlak leh hnamdangte hmuhah pawh chhuan tlak kan hmu nual mai. Heng Zonunzemawi hrang hrangte hi Mizo hnam nihphung sawifiahna tha tak a ni a, hnamdangte hian hetiang taka funkim nunzemawi hi an nei ve hauh lovang. Mizo hnam sawi apiangin Tlawmngaihna a lo lang zel ang mai hian Mizo khawtlang nunah Zonunzemawi hrang hrangte hi a bet tlat a ni.

 

Pipu nuna Zonunzemawi \henkhat, tun thlenga kan lachhawm theih te han lam chhuak ila:

RINAWMNA :

Rinawmna hi inrintawnna atang chauh lo chuan a awm mawh khawp mai. Kawngka inhawng huau a kan kalsan chuan a bul hnaia awm te kan ring tawk tihna a ni a.

Chu nun mawi tak chu kan pipute khan an lo nei dim diam tawh a ni.

Mizo khawtlang nuna hun hlimawm tak pakhat chu ‘Ngawi dawh’ a ni a. Khawtlangin Ngawi an dawh a, chhungtin ten a huhova Sangha an ei theih hun a nih avangin an phur thin hle a. Ngawi en tur hian mi 2/ 3 te a inchhawkin an kal thin a, a en apiangin sangha tla atangin chan khat an chang zel a, chu chu Hrai in an teh a. Hrai khat bak hi an la ngai lo. Duh nise tuma hmuh lohvin an duh zat zat an hawn thei. Amaherawhchu rinawmna an vawn nun tlat avangin mahni chan ai bak an la ngai lo. Rinawmna chu mi hmuh lohah pawh an lantir thin. Thingfaka Kawngkhar do mai khan a him tawk a, an ngaih a tha em em a ni. Rinawmna a lansarhna apiangah khawsakho a nuam a, nun a zalen thin.

Zinkawng sirah ‘Nghahloh Dawr’ an lo siam a, a nghaktu awm lovin mahni duh ang ang kan lei a, pawisa pawh kan inkir mai a. Tuman l^k an tum lo. He ‘Nghahloh Dawr’ hi khawvela Mizote rinawmna pholangtu leh min ti mawitu a ni. Tunhmain feh hawng ten induhsakna lantirnan thlai tharte an ‘inchhawl thuai’ thin a. Feh kawngsirah an duhsak zawngte feh haw in an hawn turin thlai leh ei turte an dah sak thin a, a neitu tak lo chuan an la ngai lo.

Chutianga thil ho te te ni a langah pawh rinawmna an lantir zel avangin an nunah rinawmna hi a bet tlat a, mi rinawmlo nih an duh ngai lo. Chu chu mihring nun tihlutu a ni.

Aia upa zah :

 Liandala’n hla pakhat a phuah a, hetiangin –

 ‘Aia upate zah thiamin, An thu te awihin zawm fo rawh;

Pipute ro thil hlu a ni, Aia upate zah thiam rawh.”

Zawlbuka thingtuah tur lakhawm turin mipa naupang rual an tir thin a, tuman an hnial ngai lo. A ti ve duh lo leh tirh hnial deuh chu an hrem thin. Chutiangin nula tlangval zingah pawh Valupa thu chu tuman hnial enah an en ngai lo a, a nih ang angin an zawm mai thin. Aia upate zahna hi hnamdang pawhin an nei ve tho a, kum lama upa zawk phei chu an duat em em a, an buaipui viau thin bawk. Chutihrualin Mizo khawtlang nunah chuan thil tikhawm chi kan nih avangin kum lama upa te ngaihchanna leh an pawimawhna hi a hlu leh zual.

‘Ruai theha chaw kilho te hian, Bar hmasa tu an ni ngailo;

Upa berin an bar hma chuan Naupangin an bar khalh ngai lo” (Aia upate zah thiamin)

Chawhlui kilho nikhuaah pawh upa zawkte chu an dah pawimawh a, naupang zawkin an hmakhalh zung zung ngai lo.

Tumkhat chu Vanapa hova an ramchhuahnaah an ril a tamin an chau tlang hle mai a. Chutah Vanapa chuan Theipui hmin tuar mai hi a hmu a, mahni a ei mai duh bik lovin a thiante a au khawm a, an lo thlen a nghak ran mai a. An lo thlen chuan tleirawl pakhat riltam chuan midang ngaichang lovin a hmawm nghal buan buan mai a. Chutah, Vanapa chuan, “Nauva, kei pawhin pum khat mah ka la hmawm bik lo a sin, i thiante hian lungte kan pai ik lo a sin’ a ti a, chu tleirawl chu a zak hle a ni awm e.

 

Aia upate zah leh midang ngaihchan hi kan pipute nunmawi, tun thlenga kan la chhawm zel a ni a. Chutihrualin kan zawm hleih theih tawh loh zinga mi a ni mai awm e. Khawpui chhunga Lirthei intlar put zinga kal hmasak duh a tleirawl zawkten midang an hmakhalh zut zut hmuh hian aia upa zah leh midang ngaihchan thiam a tul zia min ngaihtuah chhuah tir fo thin. Kan pipute khan khawtlang rorelnaah aia upa te leh Valupa thu an ngaichang thiam a, chutiangin naupang zawkte an duat thiam hle bawk. Ramhnuaiah naupang zawkte a hnuhnung berah an kal tir ngai lova, a laiah an kal tir thin. Thufingah pawh, “Ram vahnaah naupang an hnuhnung ngai lo, laikingin chil a chhak duh,” an ti mai thin a. Hei hi naupang zawkte an duat vang leh an ngaihsakna lantirna a ni.

Thangthar zingah aia upate zah leh midang ngaihchan thiam a tul zia hi kan sawi nawn fo a tul awm e. A bik takin naupangte zingah kan sawi tam a ngai, nitin zirna sikul leh sande sikul inkhawmnaah te i sawi tam lehzual ang u.

TLAWMNGAIHNA :

Tlawmngaihna hi Zonunzemawi zinga a langsar ber leh Mizo hnam chawisangtu, kan hnam rohlu zinga mi a ni. Hnamdangin nei ve lo ang hialin kan ngai a, mahse hnamdangte pawh hian tlawmngaihna hi an nei ve tho in a lang a, amaherawhchu, chu pipute nuna tlawmngaihna lanchhuah dan leh kan nunpui dan erawh hnamdangte nena khaikhin chuan a danglam viau mai.

Tlawmngaihna hi mahni inpekna leh phut let nei miah lova midang tana nun hi a ni a, chu chu pipute nun chhuah dan kha a ni. Phut let nei emaw, a hlawkna beiseia midangte tana inpekna hi tlawmngaihna huangchhungah rinluh a remchang lo. Chutihrualin mitinin tlawmngaihna hi nunpui kan tum tlat avangin midang chunga kan thiltih hian rah a nei a, tih let ve duhna a piang thuai thin.

Tlawmngaihnaah chuan phut let emaw lansarh emaw a tello a, ngawi renga midang tana nun mai hi a ni. Taitesena, Mizo Pasaltha tlawmngai hmingthang chu an lui kalnaah an valupa in Lungtat atana tha deuh tur lung a hmu a, Lungtat atan a that tur thu a sawi ri a hria a. Taitesena chuan ngawirengin lung chu a ak a, an haw hnuah a pe mai a. An Valupa chu a zakin a inthiam lo hle a ni awm e. Hei hian tlawmngaihna chu midang tana thil tha tih sak duhna a nih thu a tarlang viau mai. Tlawmngaihnaah hian midang itsikna leh erna a tel lo. Kan pipute tlawmngaihna rilru tak tak ang kha pu pha tawh lo mah ila, kan khawtlang nun mil zela tlawmngaihna kan nunpui leh vawn nun zel hi a tul khawp mai. Hei hi Mizote min ti Mizo tu leh kan nihna (identity) tichiangtu pawh a ni.

SEM SEM DAM DAM, EI BIL THI THI :

Mizote thufing zingah ‘sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih hi a lar hle a, hei hian Mizo te kan inchhuanna leh sawi nuam kan tih zinga mi a ni. Tanpui ngai leh chhawmdawl ngaite chhawmdawl hi Mizote nunze mawi leh hnamdangte mithmuh pawh a Mizote mi pholangtu a ni.

Tunhnaiah phei chuan thingtlang khaw hrang hrangah damlohna leh chhan dang avanga hlo thlo theilo te khawtlangin an thlawh sak a, eizawnna kalpui hlei theilo te pawh an buaipui a; mahni a in leh lo din theilote pawh mi tlawmngaite inphalna denchhenin in leh lo te an din sak a. Ei tur neilo chhuanchham thleng pawhin an chhawm chhuak zel \hin a ni. Hmanlaiin chhuanchham an awm a, pa berin zah pawh dawn lovat\henawmte buh a ruk chuan engtinmah an inti ngai lo. Buh neitu zawk te kha an zak a, an \henawm maia chhuanchham an hriat miah lo an lo awm kha zahthlak an tiin an inthlahrung zawk \hin a ni.

Tunhnaia hripui leng avanga mi tam takin ei leh barah harsatna kan tawh laia tumah chhuanchham awm lova mahni neih ang anga kan intuamhlawm te kha a ropuiin a Mizo em em a ni. Khang kha hnamdangin an tih ve loh leh a nachang an hriat ve loh thil a ni. Lo ti ve tehreng pawh nise Mizo rilrua hmangaihna leh induhsakna nena in\anpuina rilru an pu lo mai thei e. Mi tam takin an sawi \hin chu, “Mizo nunzemawi tam tak te kha a bo zo tawh emaw kan lo tia, tun hripui leng karah hian a lo bo loh zia leh chin thar leh theih a nih zia a langchiang hle a ni’ tih a ni. Chuvangin ‘sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih hi kan thunawn lo ni fo teh se.

CHHIATNI INNGAIHSAKNA :

Thenkhatin Mizo nih nawmna em em chu chhiatni a kan inngaihsakna hi a ni an ti \hin. Hei hi a dik thui hle ang. Hnamdangte insawngbawl dan leh inlainat dan kan hre nual mai thei e. Kan pipute hun a\anga chhiatni a kan inngaihsakna leh lainatna kan lantir dan hi a ropuiin a thlamuanthlak tak zet a ni. Tunah chuan Zualko tlan a ngai tawh lo a, thlan laih pawh veng \henkhatah chuan hlawh fa a laih te, inlaihchhuak te an ti tawh a. Aizawl khawpui chhungah phei chuan khawhar in riak hi an awm ta meuh lo. Hengte hi chu khawsak dinhmun a danglam tak vang pawh a ni ang e. Engpawhnise, chhiatni a kan in\awiawm dan leh mitin maiin mawhphurhna kan neih te hi a mawiin kan inthlahthlam loh zia a tarlang chiang hle a ni.

Tunhnaiah \halaite chauh ni lo, nu leh pa te pawh chhiatni a kal hi kan peih lo \an hle a, in ral pawh kan ching lo \an tial tial niin a lang. Hetianga kan in thlahthlam chho zel a nih chuan nakin lawkah chuan chhiattawh hi a hrehawmin a khawharthlak duh viau mai thei a ni. Hripui leng avangin kumhnih zet chu chhiatni \hatni ah kalphung kan tidanglam hlawm a, hemi avang hian kum lama upa zawk te phei chu an tawmim leh zual a. Hei hian a hnu zelah nghawng a nei chho zelin a rinawm a. Inthlahdah zui lova kan inngaihsakna leh inlainatna bawk kha uar chhunzawm leh a \ul khawp mai. Engpawhnise, chhiatni a kan in\awiawmna zawng zawng hi a bo mai lohna turin i vawng nung reng ang u.

TLANGKAWMNA :

Kan pipute nunzemawi hrang hrang kha a mal te te a bihchian a, zir tham vek an ni a. An nun dan piah lamah an thufing zinga \henkhatte phei chu awmze thuk tak nei, tun thlenga la thleng dik zel te pawh a awm bawk a. Chuvangin kan pipute kha hnam mawl ni lovin anmahni tawkah chuan fing ve tawk leh inring ngam tawk, hma lam thlir thui tak an ni bawk a. An nunze mawi tam tak te chu tunlai khawvelah chhunzawm rem chiah tawh lo a awm a nih pawhin a tam zawk erawh kan la chawi nung hle thung.

Hetih lai hian kan hnam chindan vawnhim leh inthlak chungchangah hian ngaihdan zau tak kan neih a tul ta niin a lang. India Sociologist lar, CN Shankar Rao chuan, ‘Culture inthlak hi \ulna avang te, vantlang nun in loh theih lohna avanga a nawrchhuah leh \henkhat chu kan dam khawchhuah nan a \ul bawk a ni’ a ti. Kan duh loh avanga kan chin zui tak lo te hi a awm lo a, chutihrualin \henkhat hi chu kan hriat miah loh laia zawi zawia lo ral ta riai riai te pawh an awm ve bawk. Chungte chu hriatthiamna thui tak kan neih a ngai thung.

Engpawhnise, kan inthlahdah avanga Zonunzemawi a ral mai hi i phal lo ang u.