Saturday, February 2, 2019

Aw Krismas , ka damchhungin ka nghilh lawng che
-Dr Malsawmliana

Var\ian a ni a, khua a la thim deuh a, leilung erawh a lang \an vel tawh a. Ka harh hlawl mai a, tukverh ka han d^k deuh a, kan piah lawka Darlung tl^ng leh Darlung pa, Pu S^tz^uva fu huan vel pawh a lang deuh rii riai tawh a. Ka han harh chiang deuh a, choka lamah chuan ka pa thawm ka hria a, a lo tho daih tawh chu niin. Kan Tape Recorder hlui tawh tak a\ang chuan Siampuii Sailo Krismas hla a lo zai tir ruai ruai mai a,
‘Ram thianghlima lal lo piang chu,
Chunglam arsi chuan a rawn zui a,
Mifing amah zawngtute chuanin, arsi chu an en a......’
...lung a va han ti leng tak em ! Khaw en \an tirh a ni a, \henawmte pawhin an nin ka ring lo, a harh tawh an awm chuan an mut hmun a\angin  an ngaithla ve ngeiin ka ring a, rilru in Bethlehem lam a hawi a, zing khaw vawt nen a va inhmeh tak em ! Tunhnuah hian ka ngaihtuah chhuak fo \hin a, hmana mi ang khan var\ianah han zai tir ve a, mut hmun a\anga han suangtuah kir leh hi ka chak \hin. A sap\awng takin han ‘feel’ veng veng hi ka ch^k \hin.
Nu leh pa te thawmhnaw leia Aizawl kal an rawn haw a, thim hlimah tuikhur k^wnah kan lo hmuak a. Meipui chhemin tuikhur kawnah kan lo awm deuh \hup mai kha a ni a. Sipai motor lem te, sudden muanga hmaikawr te an rawn hawn a, pistol lem leh a k>p te, water pistol te an rawn hawn a. Kan puak ri \huai \huai zel mai kha a ni a, Krismas zet chu a va nuam \hin tak em !
Urlawk zanah Chow kan tumin kan han thawhkhawm ve a, pack 1 Rs. 2/- a ni a, a \henin tel an thawh a, pawn thim thamah kan inzui ve dat dat hlawm \hin a. Puanhlap b^t chungin thim thamah kan inchhuih khut khut zel a, vawt erawh kan hre meuh lo.
Ruai \heh laiin vawksa thau, kan ei ngam loh te kha sarangah kan fun khawm a, zan lama chow kanna a telh atan kan ti a, kan ak haw rui \hin. Ka pi hian zan reiah artui hi \henawmte ta a lei a, a puanhnuaiah hian a thukru \a\ \a\ lai hi ka mitthlaah a la cham reng mai. Enga tan tak chu ni ang maw kan ti a, a tuk zinga kan khum mawnga dawhthlak kan dawh kan han en chuan thlengah balloon te, artui te, chhangban te, chithlum mum te a lo awm ve rui \hin.
Krismas ruai \heh ni a ni a, chawhma lamah naupang ho kan inhawr khawm a. Ruai \heh na tur hnah la turin kan liam dawr dawr a. Hnahthial hnah hlai pui pui te chu kan t>l khawm a, hrui fei chi (thian hrui)kan chhat a, lian pui puiin kan tel a. A zawnna tur thing tuai kan sat a, hnah tel lian pui pui chu zawn theihin kan siam a, a hma lamah hrui zenin a pawhna tur kan siam bawk a. Naupang 20/30 rual velin kan zawn a, nuam ve tak a ni. Chutah khua kan han thleng a, fatu hovin duhsak takin thingpui leh kurtai nen min lo hmuak a. Chu mai a la ni lo, mipui nawl pui ei hma in fatu ei rualin hnah la ho min han ei hmasak tir bawk a. Khatiang baka duhsakna sang kha a awm chuang lo.
Engtik kum nge ka chiang ta lo, Krismas lawmna ruai kha kan nawn chho zel a, kumthar a hnai ta kuar mai a. Chutah Kohhran hovin Pathian hmingin tiin ramchhuah an rawt mauh mai a, phur takin an ramchhuak ta a. Keini naupangho chuan kan lo nghakhlel khawp mai a, chutah le thawm kan hre ta. Sazuk lian pui an kap a, a kaptu pawh Pu Chhuanga an rawn ti chu a hmuak turin kan tlan nghal a. Lian hi kan han ti khawp a, kha sazuk tluka lian kha ka la hmu lo ang. A hma lamah hruiin kan pawt ve a, kan haw haw hluah hluah mai a, nuam hi kan va ti tak. Sazuk sa ngeia Krismas ruai han nawn te kha a ropui dangdai viau mai.
Krismas urlawk leh a hma ni velah \halai ten Krismas thing an phur a, kan kawt  zawn, mual-ah an keuh v |um khat ka la hriatreng chu, kan Biak In enkawltu Pu Zuia hovin khaw daiah kan kal a. Krismasa Biak In cheina tur pangpar kan la khawm a. Tlangsam par te, derhken te kan la a, Biak In cheinan kan hmang ta kha a ni a, a uai fur mai a, a nalh ve viau khan kan hria a. Khatih lai khan Biak in chei te kha naupang kutah an dah nge ni, ka hre fiah ta lo.
Samlukhai a\angin B^wng an kai a, a chang leh L^wi an kai a. An rawn haw dawn ni a, kawtchhuahah thingpui nen kan lo hmuak ve ngei bawk a. A talh dawn ni ah tuikhur bulah kan kai phei a, silaiin an kaphlum ta \hin a. Hmuhnawm a tling a, a hlimawm bawk a, a phurawm \hin bawk a, kan tlan tawn chhen mai kha ni maiin ka hria. Tlaiah ruai kan han \heh a, mual-ah thlangra an khawn khawm a, kan kil p Thlasik lai a ni a, kut leh ke a ch^t a, hetiang hunah chiah hian kut ch^t chu a inthlahrunawm \hin. Thlangraah kan han kil a, kan kut ch^t kha a lang chiang ta \hin si a, inthlahrung deuhin chaw kan b^r ta \hin a. A nalh loh bakah a nuam zan \hin lo bawk.
Keini naupang ta na na na chu, zanah Krismas thlengtu te inah kan han zaikhawm a, kan han lam der ve vak zel a. Tumkhat Pu Dotawna te in niin ka hria, Krismas zaikhawm kha ka la hrereng mai. Krismas kawr tharte kha a d^wn ni ah an han \hui zo chauh mai te kha a va nghahhlelhawm \hin tak em. |umkhat chu Aizawla kan pem chhoh tawh hnuah, kan khuaah Krismas hmang turin kan kal a, ka pheikhawk thar tur kha  ka pa ten Shillonga mi min chah sak a. A lo la thleng mai si lova, Pheikhawk thar tel lovin kan khua kan pan ta a, rilru a va khingbai tak em ! mahse Krismas hma in a lo thleng ve ta hlawl a, Beatleshoe a ni lehnghal a, \hiante chuan an ^wt ve khawp mai.
Naupan laia Krismas kan hman dan thlir let te hi a lunglen thlak a, Krismas ti hlu tu leh ti nuam tu, ti lunglenthlaktu a ni a, kan la ngai zual zel dawn niin a lang.


KAPHLEIA THUFING SAWMHNIH PAKHAT
- Dr Malsawmliana

Kan fak lutuk eng em aw! tih ngaihdan chu ka nei na in thu \ha tak tak erawh a phuh chhuak nual lawi si a. A thuziak hrang hrang a\anga thufing leh \ha deuh deuh ni a ka ngaih te tarlan ka chak deuh a. Mihring kan intehna ber hi ka thilsawi leh kan nun, kan thiltih a inmil em ? tih hi a ni a. Chumi tehna a\ang chuan Kaphleia erawh teh hleih theih a ni lo thung. A chhan chu a thu sawi tam tak hi tihhlawhtlin a duh viau nachungin vanduaina avangin natna khirh tak a tuar a, chu chuan a duhthusam leh ngaihtuahna te chu a tihhlawhtlin tir thei lo.
Awm hmun a\angin, natna khum a mu chungin thluak fim tak erawh a hmang a. Bengsikin a ngaihtuah a, a chang leh thingtlang lam hmasawnna a ngaituah a, a changin faina leh hriselna lam, a changin sumdawnna lam thlir reng bawk a. A ngaihtuahna ril ber leh thuk ber luah rengtu ni a lang chuan Zoram hi a ni. Zoram hi kan piputen nasa taka an lo hum leh ral lakah pawh an lo venhim hram hram a nih avangin \hangtharte hian a humhalh hna leh a enkawl zelna hi kan kovah kan nghah a ngai, tih hi a ni reng \hin.
Khawvelah hian thusawi ropui tak tak hriat tur leh sawi chhawn tur tam tak a awm a. Kan thusawina leh kan infuihna apiangah chutiang thusawi leh \awngkam ropui tak tak te chu kan sawi chhuak \hin. Midangte cho phur nan leh fuihnan a \angkai em em a ni.  America President ropui, Abraham Lincoln-a’n November 19, 1863-a Gettysburg hmuna a thusawi ropui tak "Democracy is government of the people, by the people, for the people, shall not perish from the earth’ (Democarcy chu mipuite ta, mipuite siam leh mipuite tana ding’ ti a a sawi te hi tun thlengin kan la sawi lar a. America President 35-na, John F. Kennedy-a’n President a nih hnuah a thusawi hmasa ber (Inaugural Address), January 20, 1961-a a thusawi hmingthang tak ‘ My fellow Americans, ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country’ ( i ramin eng nge thul \ha a tih sak theih che inzawt lovin, i ram tan eng nge i tih ve theih inzawt zawk rawh) a tih te hi a va ropui tak em! He thu ropui tak leh Kaphleia thuchah ‘Keimah leh keimah ka rilru a, ‘khawvel hi eng nge ka hnutchhiah ang? Ka ram hi eng nge ka hnutchhiah ang?’ a tih leh ‘Tupawh keimah anga mahni leh mi dang tana thiltha tih tum lova, ral thlir mai mai mi chu a ram tan fapa tlaktlai lo, hrin man awm lo a ni ang.” a tih te hi a va inzul tak em ! Ngaihtuahna thuhmun a\anga rawn chhuak a ni.
A thuziak hrang hrangah te a hian ngaihtuahna ril leh thinlung lungliam, ‘thuril’ leh ngaihtuah zui tham \hahnem tak hi a awm ve a, chungte chu han tarlan a chakawm deuhva. Heng thu te hi a thuziak - Thlirtu, Ui leh Kurtai tih te a\anga lak chhuah a ni.

1. “Kel te, minit khat leka amah thattu tur kuta chi a liak a, a zuang zek zek angin kan tawp dawn thlenga hlim taka kan awm theih chuan malsawmna ropui tak kan dawng a lo ni.”
2. “Kan chunga thil thleng tur kan hriat lawk theih lohna hi Pathian thilpek ropui a ni.”
3. “|henkhat chuan kum hlui aia mi \ha zawk lo ni turin thil tum ropui tak nen kum thar chu \an tum tlatin an inbuatsaih a. Mi \henkhat chuan kum hluia an vanduaina te, hlawhchhamna te rulh lehna an ngaihtuah a, \henkhatte chuan tun hma lama an hmingchhiatna thup lehna tur an ngaihtuah lawk a. Tun hma lama dik lohna siam \hat theihna ber chu tun hnua thiltih \hat (leh) hi anih avangin”.
4. “Mihring hian englai maha duh tawk kan ngah lohzia leh kan tunlai awm dana duh tawk kan ngah loh avanga lunglenna te kan tuarzia leh kan intihretheih zia ka ngaihtuahin, mihring hi eng nge kan nih? Engkim duha engmah hmu tlak si lote kan ni, thil ho mai mai umin kan intibuai a, kan chan chheteah hian kan lawm mai tur a ni.”
5.  “Thil \ha tih tur hre reng si a, ti si lo chu, hre lova ti lo aiin a leh hniha hrem tur a ni.”
6. “ Mi reng reng hnu lam ngaia lunglenga kun reng a, hma lam en tum lo chu a ram tan a \angkai lo vang. Miten thil \ha an ngaihtuah a, an thawh laia lo ui tui lian thlir reng mai chu thil dik lo a ni.”
7. “Thil ropui tak tak tih kan tumin kan ngaihtuah vel a, mahse Pathianin a duh duhin a \hiat leh thei a ni. Chuvangin, kan suangtuah leh kan duhthusam te hi a tak a lo thlen hma loh chuan kan ringin inhnem nan kan hmang mai tur a ni lo. Vawiin a\angin naktuka awm dan tur kan hre lo. Engtianga nasa pawhin ngaihtuah ila, kan dung hi tawng khat pawhin kan puntir thei bawk hek lo.”
8. “He retheihna leh manganna te hi hriatnain a tihreh theih a ni.”
9. “ Mi tinin hriatna leh thiamna tlem kan neih phawt chuan mahni \anghmaa kaih \heuh tur a ni.”
10. “An nun dan letling zawng zawng hi hriattir turin tu nge mi fing huaisen lo chhuak ang ?” (Thingtlang mite a sawina)
11. “Thingtlang mite hi mi ngawichawi tak ang an ni. An kiangah miin thu sawi sawi mah sela, a dik nge dik lo tia thu chik an tum lo va, an zawt bawk hek lo. Khawvel siam\ha tu nih theih pawh an inring hek lo.”
12. “An hriat lohna avangin an zingah dawt sawi leh thutiam bawhchhiat a tam. Mahni inzah a pawimawhzia an hre lo.” (Thingtlang mite a sawina)
13.  “Mahse thil \ha pakhat mah ti lova ka liam tur chu pawi ka ti a ni.”
14. “Khawvel hi englai pawhin siam that a ngai reng a, that lutuk tih reng a nei lovang. Mi fingte thu leh mi \ha leh taima thiltih hian a vawng \ha hram hram a ni a.”
15. “Kan dam rei leh rei loh te hi kum te, thla te hian a hril lo ve, kan thu leh kan thiltihin a hril ber zawk a ni. Mi kum tam tak nung mah se, thenawm khawveng tan, a ram tan leh khawvel tan thil tha a tih si loh va, thufing a sawi si loh chuan tu nge a dam hria ang? A thih ve leh mi ten an theihnghilh nghal ang. Mi fing leh mahni ram tana thil \ha titute erawh chu khawvelah hian nung rei lo mah se an thih hnu pawhin an nung reng ang; chu chu a ni dam rei chu.”
16. “Keimah leh keimah ka rilru a, ‘khawvel hi eng nge ka hnutchhiah ang? Ka ram hi eng nge ka hnutchhiah ang? “
17. “ Hnahthel ro ang in ka tla bo mai dawn em ni?” tia ka inzawh hian chhan har ka ti a, ka lungngai thin a ni. Mi tin pumpelh theih loh thihna chu ka hlau lo va; thlan thim pawh ka hlau hek lo. Mahse, khawvelah thiltih tur pawimawh tak tak a tam tehlul nen, pakhat mah ti lova ka liam tur hian min tilungngai ber a ni.”
18. “Tupawh keimah anga mahni leh mi dang tana thiltha tih tum lova, ral thlir mai mai mi chu a ram tan fapa tlaktlai lo, hrin man awm lo a ni ang.” 
19. “Ui hi mihring tan \hian \ha tak leh hmantlak tak an ni.”
20. “Mihring zingah zawng, vanneih leh hausak laia \hian \ha kan tihte chu vanduaina leh retheihna a lo thlen hunah tlansantu leh hnung lama kawk zuitute an ni leh \hin; lungngaihna tizualtu leh sawichhetu an ni leh \hin.”
21. “ Hriselna lamah sawiselna a awm thei e, mahse kawng tam berah kan ei luat vang a ni thei a ni. Damdawi meuh pawh ei luat chuan thihna a ni thei.”
ZONUN PARAH NGEI VUL DUN RIAL RIAL ANG

- Dr Malsawmliana


Chhimphei Group Conference hman pui turin kan kal a, Pu Sohnela leh Maubuang pa lar, Pu Malsawma ten min karcheh ran chungin ‘Thlang sap pui tui ang lo lian mahse, Zonun parah ngei i vul dun ria rial ang aw,”  tiin an aw tih nalh  theih ang berin min han zai khum a. An thiam chu ka ti hran lova, mahse an tui dun hle thung a. An hla sakah an tui a, Pu Malsawma phei chuan he hla lo pianchhuah dan leh a tul ang zawng zawng chu nileng zankhua sawi tur a hria a, a ngaihnawm khawp mai.
He hla hi Vangchhia ah Archaeological Survey of India in ‘Kawtchhuah Ropui’ National Importance-a a puan lawmna hunah Hnahlan tlangval  Thangromawia’n min han sak khum leh chiah mai a. He hla in a hma a ka rilru a ngaihtuahna thui tak min siam chu a rawn kaitho leh chiah a. Hetih lai hian nitin eizawnna lamah zirlaiho hma a ‘Imperialist historiography leh  Nationalist historiography’ ka zirtir lai vel a lo ni chiah bawk nen ka ngaihtuahna a luah thui hle mai.
He hla hi zaithiam fam ta, CFL Hmingthanga phuah a nih thu chu ka hria a, amaherawhchu chiangkuang takin  ka bel chiang lem lova, ka thiante pahnih zarah hian ka belchiang ta chauhva.
“Sappui doral tui ang lo lian mah se, Zonun parah ngei vul dun rial rial ang aw” tih lai thu hi a ropui angreng viau mai. He thu phuah chhuak tur hian Mizo pa rilru put a ngai a, hnamdang aia mahni hnam chawisanna thinlung chhungril ber a\anga lo chhuak a ni.

“Aw a mawi chuang ngei, aw kan Zoram nuam hi,
Ka hril seng lo che aw zai leh lamin,
Pi pu mihrâng dairial chang tawh hnu ten,
Biahthu an rawn hlan e thang leh thar te,
Vawng zel r’u aw zonunmawi tlawmngaihna min ti.”

Hmanah ziak mi fam ta, Prof Siamkima khan “Rih Dil leh Mizoram” tih a lo ziak tawh a, kha thu ah khan Jordan lui leh Rih Dil chungchang ziakin kan ramah Jordan lui (Kristianna/khawthlang nun) a rawn luang lut a, Rih Dil (Mizo nun/sakhaw hlui) nena an in buan dan te, Kristian sakhua in Mizo sakhaw hlui a hneh tak dan te ngaihnawm takin a lo ziak tawh a.
Kum 1890 a British in min awp a\ang khan Kristian sakhua te rawn lutin sap nun kan tem chho \an a. Khawvel eng kan hmu a, India ram mai ni lo, khawvel hmun hrang hrang kan dap chhuak ve ta. Zirna leh hnathawhna avangin Mizoram kan pel a, kan ngaihtuahna leh khawsak zia te pawh khawthlang nun in min chiah piah ta hle   mai.
India chuan British lak a\anga inlakchhuah tumin nasa takin a bei a, 1947 ah zalenna a hmu ta a. British in min awpna leh min rahbehna chu India  mi ten nasa takin an do let a. Sap ho thilsiam te an hmang duh lova, a aiah mahni thil siam leh kutkawih ngei chawi sangin ‘swadeshi movement’ te an kal pui a. Pu Gandhi a pawhin ‘Khadi’ a uar chho hle bawk a. Heng zawng zawng hi sapho dodalna tura an hmanrua vek a ni. Sapho do letna tur khan mahni thil ngaihsan leh chawisan an thupui ber a ni a, chumi tur chuan an infuih a, tharum hmanga an beih bakah   rilru leh ngaihtuahna sengin nasa takin an infuih reng bawk a ni.
Chutiangin Sialsuk pa,  Lal\anpuia chuan ‘Kan ram hi kan ram a ni’ tiin Mizoram hi a lo chawi ve mek bawk a. Mizoram hi India ram bung khat ni lovin mahni ngeiin kan ding tur a ni, an ti a. ‘Indian’ nihna chu ‘Mizona’ in kan bei  let a. Hnam pasal\ha tam takin nunna an chan a, kan ram leh hnam dinchhuahna tura ngaiin an tha leh zung, an nunna hial an lo chan tawh a ni.
Tachhip tlangval, Kaphleia chuan ‘Zoram, ka ram, lu chhum ban chhum huama kan pipute sah zau’ tiin kan piputen ral laka Zoram an lo chhan dan a tarlang a. A pianna ram chu ram rethei leh chhengchhia, hmuhsitawm mai mah nise a tan chuan a hlu ber fo thin.

‘Riakmaw  angin  kawl pawh vel ila,
Sappui tual nuamah pawh leng ila;
Ka muanna thing thiang I ni,
Ka rinpui leh ka chhuan I ni.”

Pu Thangkhuma’n ‘ka haw dawn kan tih chuan Zoram kan sawina a ni fo \hin’ a lo tih ang deuhvin khawi hmunah pawh awm ila, kan ram Zoram hi kan ngai a, kan au vawng vawng \hin. Hei lo hi ram kan nei lova, hawna tur ramdang kan nei chuang lo. He ram hi a ni kan piputen keini \hangtharte chenna tura lu chhum ban chhum huama an lo sah zau, duat taka an lo enkawl chu ni. Chu ram chu, tuna YMA ten humhalh kan tum tak zel hi a ni. Hmana Mizo hnam, sap pui leh thlangkawrvai laka tlawm ngai lo hnam kha tunah hian a tlawm mai bik dawn lo.
  
“Ram chhan vanga nun pek huam kan ni ngai e,
Kan hmaih \helh ngai love riangvai chanhai;
Unau-za kan ni e nang leh kei hi,
Lenna tlang leh mualte lo dang mahse;
Chhuahna Chhinlung Zofaah kan dang chuang si lo.”

Hnamdangin min chim a, ramdangmi ten min hual ve bawk a. Hetiang karah hian hnam te zawk leh tlem zawk te chu inkaihhruaina \ha an neih loh chuan  chim ralin an awm thuai \hin.  Khawthlang nun in min chim mek a, kan ngaisang a, an nih ang nih kan tum a, nupui pasalah hial neih kan hreh ta lo. Sap nupui pasala neih chu Mizo zingah intihtheihnan kan hmang ta a, hnamdang nupui pasal nei kan sawi chuan kan rilru in vaiho a kawk bik a, sap leh mingo kan kawh tir phal lo. Hnamdang nupui pasala neih te hi hnam rilru pu tan chuan ngaihtuah ngam pawh a ni lo. Hnamdang nupui pasala neih hi intihmuh chi a ni lova, intihhmuh loh chi a ni zawk. Hei hi punna aiin hnam ralna kawngka a ni.

“ Mahse maw hnamdang nun zia kan chawi sang zel,
Kan Zonunmawi kan hnawl mai dawn em ni;
Rinawmna leh dikna par an chuai,
Thlang kawrvai lian ten min chim buai mahse ;
Nghilhni ka nei lo’ng che ZONUNMAWI kumtluangin.

Sap nun kan la a, an neih ang neih kan tum a, an khawsak anga khawsak kan tum. Incheinaah kan entawn a, kan neih in a tlin tak tak si lo. Neih in a tlin baka khawsak kan tum a, hei hian kan Zonun nasa takin a tichhe ta. Mahni intodelh hnam kan ni a, tunah erawh chuan kan tla chhe ta deuh em aw ! ka ti. Khawvel changkanna nasa tak avangin Zonunmawi kan kal san tial tial a, hengte hi loh theihloh avanga kan kalsan awm bawk mahse kan taimak tawk loh vanga kan kalsan a awm nual bawk.
Chuvangin Mizo hnam, hnam huaisen leh intodelh hnam kan nih hi chhawm nung zel ila. Kan pipute sah zau kan ram neih chhun hi humhalh ila,  hnamdangin min chim tur hi inveng reng ila; kan zonunmawi hi sap nun leh khawthlang nun hian a chimral i phal lovang u.


‘Zonunmawi par ang lo vul zel ang che,
Than lai bang lo te a rinawmna vawng zelin;
Sappui doral tui ang lo lian mah se,
Zonunparah ngei vul dun rial rial ang aw.’

Sunday, November 6, 2016

New Book

New Book : 

Megalithic Culture of Mizoram 
by Dr Malsawmliana
Published by Research India Press, New Delhi, 2016

https://scontent-sin6-1.xx.fbcdn.net/v/t1.0-9/14355056_1327407250605735_4942817849090238802_n.jpg?oh=c95a3d8cc363ca14d29044977a4d8ff7&oe=58CB622A

Sunday, January 12, 2014

A Great Megalithic Entrance 'Kawtchhuah Ropui' Vangchhia, Mizoram








Source : Dr Malsawmliana, Assistant Professor, Govt. T Romana College, Aizawl

Types of Megaliths in Mizoram


Types of Megaliths in Mizoram
We found that there are four different types of megalithic structures in Mizoram. They are:
a)      Standing stones(lungphun) –either singly or in alignment (hranglungphun) 
b)       Table stones or stone seats supported by three smaller stones (Sikpui lung) 
c)      Stone platforms carrying a stone upright on top (lungdawh) 
d)     Cairns or a heap of stones (pura)
Source : Malsawmliana, 'Megalithic Monuments of Mizoram : A Descriptive Study' Ph D Thesis, 2010

Thursday, October 25, 2012

MIZO LUNGPHUN HLUI TE HI

- Malsawmliana

 

Tunhnaiah Mizoram khawchhak lama Vangchhia khaw daia hmanlai lungphun tam tak awmkhawmna ‘Kawtchhuah Ropui’ an tih mai chu Archaeological Survey of India (ASI) te’n hmun pawimawh leh humhalh ngai (Site of National Importance) atan a puang a. A lawmawm hle a ni. Heng bakah hian Mizoram sorkar pawhin 2001 khan ‘The Mizoram Ancient Monuments and Archaeological sites and Remains Act, 2001’ chu a lo pass tawh a, chumi hmang chuan ‘The Mizoram Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains rules, 2003’ chu hman a ni ta. He Rules hmang hian Mizoram chhunga hmanlai thil hlui leh historical places engemaw zat chu humhalh a ni ta a ni.
Tunhnaiah Archaeological Survey of India (ASI) te’n Vangchhia-a lungphun an humhalh tur pawh hi thil lawmawm tak leh Mizo history-a thil thleng pawimawh tak a ni. Vangchhia Lungphun chungchang hi Vanglaini, 13.8.2011-a chhuakah Pu B. Lalthangliana’n bengvarthlak takin a rawn ziak tawh a. Hmanlai Lungphunte hi Mizote kuthnu a nih leh nih lo chungchanga a ngaihdan te a rawn ziak a. Tlema lungphun danglam deuh hlek te chu hnam ang kuthnu nia kan ngai lat \inte chu pawm har a tih thu te pawh a rawn ziak a. Entirnan, East Lungar khaw bula ‘Lungvando’ chu Mizo lungphun pangngai ang a nih loh avanga hnam dang kutchhuak a nih rin tlatna te hi a awm ve bawk a. Chutiang ngaihdan chu Mizote zingah hian tun thlengin a la awm. Tin, Mizo ni lo, hnam dang kutchhuak pawh a ni thei tho bawk.
Lungphun chungchang hi tlem han tarlang ta ila. Lungphun culture (megalithic culture) hi khawvel ram dang chu sawi loh, kan chhehvela hnam dangte – Khasi, Naga etc. te hian an ching hle a, an hnam nunphungah pawimawhna a nei nasa hle a ni. Keini Mizote ai mah hian Khasi-ho chuan an nunphungah awmzia an neihtir nasa a, an uar hle. Hriatrengna lungphun piah lamah an chhungte thi tawh ruh dahna atan te leh thil dang atan an hmang \hin.
Archaeology-ah hian zirna peng hrang hrang zingah megaliths lam hi tunlaia langsar pawl tak a ni a. ‘Megaliths’ tih hi Greek tawng ‘mega’ leh ‘lithos’ atanga lak a ni a. Mega tih chu ‘lian(large)’ tih a ni a, lithos hi ‘lung’ (stone)’tihna a ni. Tichuan, megaliths tih chu lungphun lian sawina a ni a, a huhova lungphun emaw phun tlar tuarh ang hi megaliths tih hian a hawi mah zawk a, a mal din (single upright stone) hi ‘monolith’ ti a sawi a ni thung.
Engpawhnise, Vangchhia leh Lianpui leh hmun danga Mizo lungphun awmte hi a danglamna chu milem inziak te hi a pawngchhuaka ziak an ni hi a ni. Mizo lungphunte hi chi thumin an \hen a, chungte chu- engmah inziak lo (plain monument), a pawnga inziak (engraving of figures in high relief or embossing) leh thuk taka ker (engraving of figures). Heng zingah hian a pawng chhuaka ziak hi a har ber a, a ‘skill’ pawh a sang ber. Mizo lungphun (Megaliths) chungchanga research ti a kan zinkual velnaah pawh hetiang ang lungphuna milem a pawnga inziak hi a tam lo hle a, Zoram hmun hrang hrangah hian chhiar tham lek a awm. Heng lungphun a milem inziak hrang hrangte hian hmanlai kan pipute themthiam zia a tarlang a; tin, kan history chhuina atan thil tangkai tak (archaeological sources) an nih bawk avangin an hlu a, humhalh an ngai em em a ni. Hemi chungchangah hian sawi tur tam tak a awm thei awm e.
Megaliths (lungphun) hi khawvel hmun hrang hrangah hmuh tur a awm a, India hmarchhakah pawh hiana bikin Meghalaya ah hian a tam leh zual. Lungphun te hi chi hrang hrang a awm leh a, chung zinga thenkhatte chu han tarlang leh thuak thuak ila –
a) Menhir – lung phun pangngai/ a tung, hei hi lung mal din a kawk deuh
b) Alignment- hei hi a huho/a intlara lungphun sawina a ni.
c) Stonehenge – a kuala lungphun
d) Dolmen (table stone/stone seats) –a bawk a phun
e) Cairns – lung chhun pawn (stone heaps)
Heng bakah hian phun dan chi hrang hrang a tam hle a, sawi vek sen pawh a ni awm love. Heng zinga Mizorama kan neih te han tarlang ila –
a) Menhir – hei hi chu Mizo lungphun pangngai hi a ni a, a tung chho a phun ho hi a ni. Mizorama lungphun tam ber hi ‘Menhir’ a ni.
b) Alignment – Lung phun tlar hi a ni a. Hmanlaiin pasaltha te hriatrengnan lung an phu tlar thin a, chung chu ‘Hranglungphun’ an ti. Tin Mizoram hmarchhaka Lungphunlian pawh khi a piah deuhah khian a khat tawkin an inphun tlar hlawm bawk a. Hetianga lung phun tlar hi Alignment chu a ni.
c) Dolmen – hei hi a bawk/tlu a phun a ni a, a hnuaiah kamtu a awm thin. Mizoramah chuan Champhai Zote tlanga ‘Sikpui Lung’ ang hi a ni. A phek zawngin leiah an phah a, a hnuaiah lungthu pathum in an kam kang a ni. Hetiang hi khawvel hmun dangah pawh hmuh tur tamtak a awm a, amaherawhchu an phun chhan (ideology) erawh a danglam thung.
d) Cairns (kians ti a lam tur) – hei hi lung chhun pawn a ni a, a chung lamah a zuih ral thin. Mizoramah chuan Mara hnam hovin an lal hriatrengnan a an phun thin ‘Pura’ ang hi a ni awm e. Pyramid ang hian a hnuai lama a arh a, a chung lamah a zuih ral thin a ni.
Hetianga lungphun dan chi hrang hrang a awm avang leh a phun chhan pawh a inan loh nuai avang hian Lungphun hlui te atang hian a phuntute chanchin leh an nunphung, an hnam chin dan te a hriat theih a. Chuvangin lungphun(megaliths) hi history chhuina atana thil tangkai tak a ni reng a ni. Entirnan, Sikpui Lung chu Hmar ho kut pui khat ‘sikpui Roui’an hman laia an phun thin a ni a, a phun dan pawh a awm thlap a ni. Hemi chungchang hi hun remchangah ziah leh kan la tum dawn nia.
Tin, Mizo te khan an lungphun reng rengah milem an ziak nasa hle a, ziah lohna (plain monument) pawh a awm tho bawk a. Heng milem te hi a tlangpuin Sial lu, dar lem, mihring lem, puan, sava, sakawr, silai, fei, sakhi/sazuk leh thil chi hrang hrang te an ziak/ker thin a. Thil mak ve deuh mai chu Zoram khawi hmuna mi pawh hi en ila, milem inziak a awm chuan an ziah dan kalhmang hi a inang vek a ni. Khawchhaka Lianpui leh Vangchhia vela lungphuna mihring lem an ziah dan(style) leh khawtlang Pukzing daia lungphun te, South Sabual kawtchhuaha lungphun a mihring lem inziak te chu a inang vek a ni. Tin, Mizo te thlang tlak dan leh an pem zel dan (routes of migration), an khawsak tawhna (settlement pattern) te kan zir chuan Mizoram khawchhak atang hian khawtlangah an chhuk thla zel tih a lang a. Chuvangin milema thil inziah dan(style) pawh an chhawm thla zel a nih hmel. Tin, khawchhak lama lungphun te hi a tlangpuiin khawtlang lama lungphun te aiin an upa zawk niin a lang, a phuntu ni a an sawi te chanchin enin.
Tin, ‘Pura’ hi Mara hnam chenna velah hmuh tur a awm nual a, Chin Hills-ah Mara ho lo awm tawhna ah te pawh hmuh tur a la awm. Chuvangin ‘Pura’ lung atang ringawt pawh hian Mara hnam ho thlang tlak dan leh an kalkawng(routes of migration) hi a hriat theih ve riai riai a, chutiang zelin Sikpui Lung pawh Hmar ho chanchin chhui nan a tangkai bawk. Hetiang a nih avang hian lungphun hi chanchin hlui(history) chhui nan a tangkai em em a ni.